Vào sáng ngày Giáng sinh, khi tôi xuống nhà bếp, mấy người làm vừa mới đi làm công việc buổi sáng về—bọn ngựa và heo bao giờ cũng được ăn sáng trước chúng tôi. Jake và Otto gọi lớn “Chúc mừng Giáng sinh!” với tôi, rồi nháy mắt ra hiệu với nhau khi thấy mấy chiếc khuôn làm bánh quế trên bếp. Ông nội đi xuống, mặc chiếc áo sơ mi trắng và chiếc áo khoác diện ngày chủ nhật. Lễ cầu nguyện buổi sáng kéo dài hơn thường lệ. Ông đọc những đoạn trong sách Phúc âm theo thánh Mát-thêu kể về sự giáng sinh của Chúa, và khi chúng tôi lắng nghe, tất cả dường như trở thành một sự kiện vừa mới xảy ra và ở ngay gần bên. Trong lời cầu nguyện, ông tạ ơn Chúa vì mùa Giáng sinh đầu tiên, và vì tất cả những gì mà ngày lễ ấy đã mang lại cho nhân loại từ bấy đến nay. Ông cầu xin ơn phước cho thức ăn và sự ấm áp của chúng tôi, đồng thời cầu nguyện cho những người nghèo khổ, khốn cùng tại các thành phố lớn, nơi cuộc mưu sinh khắc nghiệt hơn nhiều so với chốn này của chúng ta.

Những lời cầu nguyện của ông nội thường rất lôi cuốn. Ông có năng khiếu diễn đạt giản dị nhưng vô cùng cảm động. Bởi vì ông rất ít nói, nên từng lời ông thốt ra mang một sức nặng đặc biệt; chúng không hề bị mài mòn hay nhàm chán đi do dùng hoài một kiểu. Những lời cầu nguyện ấy phản ánh những gì ông đang suy ngẫm vào lúc đó, và chủ yếu qua đó mà chúng tôi thấu hiểu được tâm tư cùng quan điểm của ông về mọi sự.

Sau khi chúng tôi ngồi vào bàn thưởng thức bánh quế và xúc xích, Jake kể cho nghe nhà Shimerda đã vui mừng thế nào với những món quà; ngay cả Ambrosch cũng tỏ ra niềm nở và cùng anh ra bờ lạch chặt cây thông Noel. Bên ngoài là một ngày xám xịt, dịu buồn, với những đám mây nặng trĩu trôi qua bầu trời và những đợt tuyết thổi ào qua bất chợt. Vào những ngày nghỉ lễ, quanh chuồng trại lúc nào cũng có đủ thứ việc vặt cần làm, và mấy người làm bận rộn mãi cho đến tận chiều. Sau đó, Jake và tôi chơi cờ đô-mi-nô, trong khi Otto ngồi viết một bức thư dài gửi về cho mẹ ở quê nhà. Anh nói rằng năm nào vào ngày Giáng sinh anh cũng viết thư cho bà, dù đang ở bất cứ nơi đâu, và dù đã bao lâu trôi qua kể từ bức thư cuối cùng. Suốt buổi chiều, anh ngồi lặng lẽ trong phòng ăn. Anh viết một lúc rồi lại ngồi thẫn thờ, bàn tay nắm chặt đặt trên mặt bàn, đôi mắt dõi theo những hoạ tiết trên tấm vải dầu trải bàn. Anh rất hiếm khi nói và viết bằng tiếng mẹ đẻ nên việc đó đối với anh khá ngượng ngùng. Nỗ lực để nhớ lại ngôn ngữ ấy đã cuốn hút toàn bộ tâm trí anh.

Khoảng bốn giờ chiều thì có khách đến thăm: ông Shimerda, đội chiếc mũ lông thỏ có phần vành tai, đeo đôi găng tay mới do vợ ông đan. Ông đến để cảm ơn chúng tôi về những món quà, và vì mọi sự tử tế mà bà nội đã dành cho gia đình ông. Jake và Otto từ dưới tầng hầm bước lên nhập chung với chúng tôi, và tất cả quây quần bên chiếc lò sưởi, tận hưởng bầu không khí chiều mùa đông đang sẫm dần trong sắc xám cùng cảm giác ấm cúng, bình yên trong ngôi nhà của ông nội. Cảm giác ấy dường như hoàn toàn chiếm lĩnh tâm trí ông Shimerda. Tôi đoán rằng, trong căn hang tối tăm và chật chội của họ, cụ già đã từng tin rằng sự bình yên và trật tự đã biến mất khỏi mặt đất này, hoặc chỉ còn tồn tại ở thế giới cũ mà ông đã rời xa từ lâu lắm. Ông ngồi lặng im và điềm tĩnh, đầu tựa vào lưng chiếc ghế bập bênh bằng gỗ, hai tay thả lỏng trên thành ghế. Gương mặt ông mang vẻ mệt mỏi nhưng thỏa mãn, tựa như nét mặt của những người bệnh khi cơn đau thuyên giảm. Bà nội cứ nài nỉ ông uống một ly rượu táo Virginia sau quãng đường dài đi bộ trong giá lạnh, và khi một chút sắc hồng ửng lên trên má, những đường nét trên khuôn mặt ông trông như được gót giũa từ vỏ ốc vò vẽ, trong trẻo đến lạ lùng. Ông hầu như chẳng nói gì, và rất hiếm khi mỉm cười; nhưng khi ngồi nghỉ ngơi ở đó, tất cả chúng tôi đều cảm nhận được sự mãn nguyện tột cùng trong lòng ông.

Khi trời bắt đầu sập tối, tôi hỏi có được phép thắp sáng cây thông Noel trước khi người ta đem đèn dầu tới hay không. Khi những mẩu nến bùng lên những ngọn lửa vàng hình chóp nhọn, tất cả những hình nhân bằng giấy màu từ nước Áo hiện lên rõ mồn một và đầy ý nghĩa bên những cành lá xanh tươi. Ông Shimerda đứng dậy, làm dấu thánh, rồi lặng lẽ quỳ xuống trước cây thông, đầu cúi gục về phía trước. Thân hình cao gầy của ông uốn cong thành chữ “S”. Tôi thấy bà nội lo lắng nhìn ông nội. Ông vốn là người khá khắt khe trong các vấn đề tôn giáo, và thỉnh thoảng hay nói thẳng thừng làm tổn thương cảm xúc của người khác. Trước đó chẳng có điều gì kỳ lạ ở cây thông cả, nhưng giờ đây, với có người đang quỳ gối trước nó—những hình nhân, những ngọn nến... Ông nội chỉ khẽ đặt đầu ngón tay lên trán và cúi đầu kính cẩn, qua đó phủ lên bầu không khí một tinh thần Tin Lành.

Chúng tôi thuyết phục vị khách ở lại ăn tối cùng gia đình. Ông chẳng cần phải nài ép nhiều. Khi chúng tôi ngồi vào bàn ăn, tôi chợt nhận ra rằng ông rất thích ngắm nhìn chúng tôi, và những gương mặt của chúng tôi đối với ông giống như những cuốn sách mở rộng. Khi ánh mắt thấu triệt sâu sắc của ông dừng lại ở tôi, tôi có cảm giác như ông đang nhìn thấu suốt vào tương lai xa xôi dành cho mình, dọc theo con đường mà tôi sẽ phải bước đi.

Đến chín giờ, ông Shimerda châm một ngọn đèn lồng của chúng tôi rồi mặc áo khoác và cổ áo lông vào. Ông đứng ở khoảng sảnh nhỏ ra vào, tay cầm đèn lồng và mũ lông dưới nách, bắt tay từ người một. Khi cầm tay bà nội, ông cúi đầu chào theo thói quen mọi khi và chậm rãi nói: “Người phụ nữ nhân hậu!” Ông làm dấu thánh ban phước cho tôi, đội mũ lên rồi bước đi vào màn đêm tối mịt. Khi chúng tôi quay trở lại phòng khách, ông nội nhìn tôi dò xét. Ông điềm tĩnh bảo: “Lời cầu nguyện của mọi người tốt đều là những lời cầu nguyện tốt lành.”