Có lần anh Triệu Bôn bảo tôi về truyện của một anh nhà văn: “Đọc buồn lắm, vì người nghèo trong ấy rất xấu”. Nhưng hình như trong cuốn tiểu thuyết cuối cùng (?) của anh, cái cảm quan đã thay đổi. Nói hình như vì lúc mấy năm gần mất, anh hay nói đến một cuốn sách đang viết, về chiến tranh, sự thực có lẽ rất nghiêm nhặt, nghiêm đến mức nghiệt ngã.

Con co giật của đất ra năm 2005 ở Nxb Quân đội, hai năm sau khi anh mất, và đến 7 năm sau khi hoàn thành bản thảo. Viết theo lối cổ điển, nghĩa là lấy nhân vật làm trọng, hành động gần như tuyến tính theo thời gian, không lên gân cốt, không “đẩy tới” quá; một thái độ hiện thực. So với trào lưu văn chương đang mốt bây giờ, nó chả phải cách tân, thậm chí còn có cả những đoạn “Hẳn bạn đọc còn nhớ”... Nhưng vấn đề Triệu Bôn chạm đến thì chưa nhiều người cùng thời động tay vào, tuy hiển nhiên nó còn nhức nhối: cải cách ruộng đất và những ảnh hưởng của nó.

Rất lâu sau khi ra khỏi quân ngũ, tác giả truyện ngắn Mầm sống nổi tiếng đã dần bớt ý thức của người lính cầm bút. Nổi lên là cách nghĩ của một nhà văn, với lương tâm, cảm quan độc lập về thời cuộc của mình. Đó là một cuộc trăn trở lớn, nếu không nói là “lột xác”. Ở một xứ nông nghiệp, đất là căn cốt nặn ra tất cả. Nông dân là cội nguồn của xã hội, trong đó có tri thức, quan liêu, thương nhân...; anh thị dân mấy đời vẫn có trong mình dòng máu từ làng quê đi ra. Mổ xẻ gốc gác ấy, dẫu đau đớn, là điều nhà văn có lương tri không thể tránh. Chị Hoàng Việt Hằng,vợ Triệu Bôn kể “anh ấy viết quyển này như một món nợ phải trả với quê hương. Không thể viết một lèo. Chốc chốc lại lên cơn huyết áp”.

Đây không phải là cuốn sách ngọt ngào. Cải cách ruộng đất là một cú hích vĩ đại cho “quân chủ lực”, nhất là những người đang ở trong quân ngũ, vào thời điểm cuộc kháng chiến chống Pháp vào giai đoạn tổng phản công. Triệu Bôn không phủ nhận thành quả lớn lao của công cuộc đem lại ruộng đất cho người cày. Những người nghèo được chia quả thực. Những đổi đời của bần cố... Nhưng cạnh đó là những hệ lụy xấu, ảnh hưởng đến đạo đức, nhân cách con người, đến bao nhiêu số phận.

Chọn Viện, thầy giáo, tức một “trí thức nông thôn” - là nhân vật trung tâm, Triệu Bôn gửi gắm được những cảm quan của mình. Viện nhạy cảm, có chí vươn lên, nhưng thời cuộc biến anh thành nạn nhân của chính chí tiến thủ của mình. Vào thời kì phải nhận ra “ kẻ thù giai cấp” trong những người hằng chung sống trong tổng làng, đặng đấu tố, “lột trần”, Viện bỏ bẵng việc dạy học, ngày ngày hăng hái phát thanh vạch mặt địa chủ. Đối tượng đấu tranh là Hàn Phụng, người có công khuyến học - như cách nói bây giờ - trong vùng bị Viện và bao người khác hạ gục. Nhưng theo quy định phần trăm địa chủ ở địa phương, chính bố Viện, ông hương lý kiết xác rồi cũng phải vào danh sách bổ sung. Anh phải từ bố để làm trọn phận sự với đoàn thể, đến lúc sửa sai thì đã mất quá nhiều. Không thể ở làng, cái quê hương đã buộc anh phải sống trong bao nhiêu tủi hổ, Viện bỏ ra Hà Nội. Đây là một đoạn đời đau đớn nữa mà nhà văn buộc nhân vật phải ngụp vào. Viện gặp và sống cùng với Tính, một cựu chính ủy trung đoàn, con trai Hàn Phụng. Cưu mang Viện như cưu mang “một mảnh quê hương”, Tính phải xóa sạch mọi dấu vết về quá khứ, chạy trốn những gì mình yêu thương nhất. Cái chết thảm của Tính là lúc Viện hoàn thiện bài học làm người: sống phải có lương tri, giữ nhân cách, đừng để hoàn cảnh tha hóa. Đẩy Viện đối mặt với những câu hỏi lớn ấy, nhà văn không còn cách nào khác là buộc nhân vật chính phải chết; một cái chết cảnh tỉnh cho người đọc.

Cạnh Viện là bao người khác, vừa là “động lực”, vừa là nạn nhân của “con co giật”. Đó là Xinh, một cốt cán tích cực, bỏ Viện để lấy Kiệt ra thành phố ở. Nhưng Kiệt, người từng phải từ bỏ gia đình địa chủ ở quê, cũng không thể bỏ vợ cái con cột, Xinh lại phải trở về chốn cũ. Đó là những người nghèo vùng lên trong phút chốc nhưng lại không biết cách làm ăn, sống trong đống quả thực mà để nó điêu tàn. Đó là những tâm hồn không yên ổn vì lương tâm cắn rứt, những “lại quả” nghiệt ngã cuộc đời đem lại cho người đã trót làm điều ác. “Lịch sử hết thịnh đến suy hết suy đến thịnh. Nó là cánh đồng cũng dễ bạc màu, để cho nó phì nhiêu trở lại thường người ta phải tưới bằng máu. To tát quá, nhiêu khê quá. Cứ làm một con số không trong dãy số không đứng sau một con số có nghĩa như thế này cũng đủ rồi”. Đó là những lời tự sự của nhà văn. Đau đến thế, nghĩa là phải yêu quê hương đến thế nào...