ANDREY ANDREYEVITCH SHIPUCHIN, Chủ tịch Ngân hàng Cổ phần N——, một người đàn ông trung niên đeo kính một mắt

TATIANA ALEXEYEVNA, vợ ông, 25 tuổi

KUSMA NICOLAIEVITCH KHIRIN, viên thủ quỹ già của ngân hàng

NASTASYA FYODOROVNA MERCHUTKINA, một bà già mặc chiếc áo choàng lỗi thời

CÁC THÀNH VIÊN HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ NGÂN HÀNG

CÁC NHÂN VIÊN NGÂN HÀNG

Sự việc diễn ra tại Ngân hàng

[Phòng làm việc riêng của Chủ tịch Hội đồng Quản trị. Phía bên trái là một cánh cửa dẫn ra khu vực giao dịch công cộng. Có hai chiếc bàn làm việc. Nội thất mang dụng ý tạo vẻ sang trọng phô trương, với ghế bọc nhung, hoa, tượng, thảm và một chiếc điện thoại. Đang là buổi trưa. KHIRIN ở một mình; ông đi đôi bốt nỉ cao cổ và đang quát lớn qua cửa.]

KHIRIN. Ra hiệu thuốc mua mười lăm xu thuốc giọt valerian, rồi bảo chúng mang ít nước uống vào phòng làm việc của Chủ tịch! Đây là lần thứ một trăm ta phải nhắc đấy! [Đi tới bàn làm việc] Ta kiệt sức mất rồi. Đây là ngày thứ tư ta làm việc liên tục mà không có lấy một phút chợp mắt. Từ sáng đến tối ta làm việc ở đây, từ tối đến sáng lại làm ở nhà. [Ho] Khắp người ta đang bị viêm tấy lên đây. Lúc nóng lúc lạnh, ho hắng, nhức mỏi chân cẳng, lại có cái gì cứ nhảy múa trước mắt nữa chứ. [Ngồi xuống] Cái tên Chủ tịch khốn kiếp, đồ tồi tệ ấy của chúng ta sắp sửa đọc báo cáo trong một đại hội đồng cổ đông. "Ngân hàng của chúng ta, Hiện tại và Tương lai." Cứ như thể hắn là một Gambetta ấy... [Tiếp tục làm việc] Hai... một... một... sáu... không... bảy... Tiếp theo, sáu... không... một... sáu... Hắn chỉ muốn lòe thiên hạ, thế là ta cứ phải ngồi đây làm trâu làm ngựa cho hắn! Bản báo cáo này của hắn chẳng qua chỉ là thứ văn chương viển vông, vậy mà ta cứ phải ngồi hết ngày này qua ngày khác để cộng sổ, mặc cho quỷ tha ma bắt linh hồn hắn đi! [Gảy lách cách trên bàn tính] Ta không chịu nổi nữa rồi! [Viết] Nghĩa là, một... ba... bảy... hai... một... không... Hắn đã hứa thưởng cho công sức của ta. Nếu hôm nay mọi chuyện suôn sẻ và công chúng bị dắt mũi ngoan ngoãn, hắn hứa sẽ tặng ta một cái mề đay vàng cùng ba trăm rúp tiền thưởng... Cứ chờ xem đã. [Làm việc] Phổ, nhưng nếu công sức của ta đổ sông đổ biển, thì ông cứ liệu hồn đấy... Ta vốn là kẻ dễ kích động... Nếu nổi cơn lôi đình lên là ta có thể phạm tội ác đấy, thế nên hãy cẩn thận vào! Phải đấy!

[Tiếng ồn ào và tiếng vỗ tay ở hậu trường. Tiếng SHIPUCHIN: "Cảm ơn! Cảm ơn! Tôi vô cùng biết ơn." SHIPUCHIN bước vào. Ông mặc áo đuôi tôm và thắt nơ trắng; tay cầm một cuốn album vừa được tặng.]

SHIPUCHIN. [Ở cửa, hướng về văn phòng bên ngoài] Món quà này, các đồng nghiệp thân mến của tôi ơi, sẽ được trân giữ đến ngày tôi nhắm mắt xuôi tay, như một kỷ niệm về những ngày hạnh phúc nhất trong đời tôi! Vâng, thưa các vị! Một lần nữa, tôi xin cảm ơn tất cả các vị! [Hôn gió vào hư không rồi quay sang KHIRIN] Kusma Nicolaievitch kính mến, người cộng sự trân quý của tôi!

[Suốt thời gian SHIPUCHIN ở trên sân khấu, các nhân viên liên tục bước vào trình văn bản để ông ký rồi lại đi ra.]

KHIRIN. [Đứng dậy] Tôi xin có vinh dự được chúc mừng ngài Andrey Andreyevitch nhân kỷ niệm năm mươi năm thành lập ngân hàng chúng ta, và hy vọng rằng...

SHIPUCHIN. [Nhiệt tình bắt tay] Cảm ơn anh bạn thân mến! Cảm ơn anh! Tôi nghĩ rằng nhân dịp đặc biệt có một không hai này, vì đây là ngày kỷ niệm, chúng ta có thể ôm hôn nhau!... [Họ ôm hôn nhau] Tôi vui lắm, rất vui! Cảm ơn sự phục vụ của anh... vì tất cả mọi chuyện! Nếu trong suốt quãng thời gian tôi vinh dự làm Chủ tịch ngân hàng này mà có được việc gì hữu ích được thực hiện, thì công lao trước hết thuộc về các đồng nghiệp của tôi, chứ không phải ai khác. [Thở dài] Vâng, mười lăm năm! Mười lăm năm đúng như tên họ của Shipuchin tôi đây! [Đổi giọng] Bản báo cáo của tôi đâu rồi? Sắp xong chưa?

KHIRIN. Vâng, chỉ còn lại năm trang nữa thôi.

SHIPUCHIN. Tuyệt vời. Thế thì đến ba giờ là xong chứ?

KHIRIN. Nếu không có gì quấy rầy tôi, tôi sẽ làm xong. Giờ chẳng còn việc gì quan trọng nữa.

SHIPUCHIN. Quá tuyệt. Quá tuyệt vời, đúng như tên họ của Shipuchin đây! Đại hội đồng sẽ họp lúc bốn giờ. Làm ơn đi anh bạn thân mến. Đưa cho tôi nửa phần đầu, tôi xem qua chút... Nhanh lên... [Nhận bản báo cáo] Tôi đặt kỳ vọng cực kỳ lớn vào bản báo cáo này. Nó chính là bản tuyên ngôn niềm tin (profession de foi) của tôi, hoặc hay hơn nữa, là quả pháo hoa của tôi. [Chú thích: Nguyên văn từ được dùng.] Quả pháo hoa của tôi, đúng như tên họ của Shipuchin đây! [Ngồi xuống tự đọc báo cáo] Tôi mệt rã rời đây này... Bệnh gút cứ hành hạ tôi suốt đêm qua, cả buổi sáng tôi phải chạy đôn chạy đáo, rồi lại bao nhiêu là phấn khích, tung hô, xáo trộn... Tôi mệt lắm rồi!

KHIRIN. Hai... không... không... ba... chín... hai... không... Tôi hoa cả mắt chẳng nhìn rõ gì sau đống con số này nữa rồi... Ba... một... sáu... bốn... một... năm... [Dùng bàn tính.]

SHIPUCHIN. Lại một chuyện phiền phức nữa đây... Sáng nay vợ anh đã đến gặp tôi và lại phàn nàn về anh một lần nữa. Cô ấy bảo rằng tối qua anh đã đe dọa cô ấy và em gái cô ấy bằng dao. Kusma Nicolaievitch, anh định làm gì thế hả? Ôi chao là ôi!

KHIRIN. [Cộc cằn] Vì đây là ngày kỷ niệm, thưa ngài Andrey Andreyevitch, tôi xin phép được đưa ra một thỉnh cầu đặc biệt. Xin ngài, dù chỉ là để tôn trọng công sức của tôi, xin đừng can thiệp vào đời sống gia đình tôi. Làm ơn đấy!

SHIPUCHIN. [Thở dài] Tính cách của anh đúng là thứ bất khả xâm phạm, Kusma Nicolaievitch ạ! Anh là một người xuất sắc và đáng kính, nhưng đối với phụ nữ thì anh cư xử chẳng khác nào một tên vô lại. Vâng, thật đấy. Tôi không sao hiểu nổi tại sao anh lại căm ghét họ đến thế?

KHIRIN. Ước gì tôi hiểu được tại sao ngài lại yêu họ đến thế! [Khoảng lặng.]

SHIPUCHIN. Các nhân viên vừa mới tặng tôi một album ảnh; và tôi nghe nói Hội đồng Quản trị sẽ tặng tôi một bức thư tri ân cùng một chiếc cúp bạc nữa... [Nghịch chiếc kính một mắt] Rất tuyệt đấy chứ, đúng như tên họ của Shipuchin đây! Nó không đến mức quá phô trương đâu. Một chút uy nghi là điều thiết yếu đối với uy tín của ngân hàng, mặc cho quỷ tha ma bắt đi! Dĩ nhiên là anh biết mọi chuyện rồi đấy... Chính tôi đã tự soạn bức thư tri ân đó, và cũng chính tôi tự đi mua chiếc cúp luôn... À, còn hết bốn mươi lăm rúp tiền làm bìa cho bức thư, nhưng không thể thiếu khoản đó được. Tự họ thì chẳng bao giờ nghĩ ra được đâu. [Nhìn quanh] Hãy nhìn đồ đạc kìa! Cứ nhìn chúng mà xem! Người ta bảo tôi keo kiệt, rằng tôi chỉ cốt sao cho mấy cái ổ khóa trên cửa phải được đánh bóng, nhân viên phải thắt cà vạt thời trang, và có một lão gác cổng béo ì đứng túc trực ngoài cửa. Không, không, các sưa ạ. Ổ khóa được đánh bóng và một lão gác cổng béo tốt có ý nghĩa rất lớn đấy. Ở nhà tôi muốn cư xử thế nào cũng được, ăn ngủ như heo, say mèm...

KHIRIN. Xin ngài đừng ám chỉ gì cả.

SHIPUCHIN. Chẳng có ai ám chỉ ai cả! Tính tình anh mới thật là bất trị làm sao... Như tôi vừa nói đấy, ở nhà tôi có thể sống như một tay buôn mới phất, muốn chơi trò gì cũng được, nhưng ở đây mọi thứ phải thật hoành tráng (en grand). Đây là một ngân hàng! Ở đây mọi tiểu tiết đều phải gây được ấn tượng mạnh (imponiren), có thể nói là vậy, và mang vẻ uy nghiêm lừng lững. [Nhặt một mảnh giấy dưới sàn ném vào lò sưởi] Đóng góp của tôi cho ngân hàng này chính là điều này đây — tôi đã nâng tầm uy tín của nó. Thần thái là một thứ có tầm quan trọng vô cùng to lớn! Vô cùng to lớn, đúng như tên họ của Shipuchin đây! [Nhìn lướt qua KHIRIN] Anh bạn quý mến của tôi ơi, một đoàn đại biểu cổ đông có thể đến đây bất cứ lúc nào, thế mà anh lại mặc quần bốt nỉ, quàng khăn... khoác cái áo khoác màu kỳ cục thế kia... Lẽ ra anh nên mặc áo đuôi tóm, hoặc ít ra cũng là một chiếc áo khoác tối màu chứ...

KHIRIN. Sức khỏe của tôi quan trọng đối với tôi hơn đám cổ đông của ngài. Khắp người tôi đang bị viêm tấy lên đây.

SHIPUCHIN. [Đầy kích động] Nhưng anh phải công nhận là trông nó lôi thôi lếch thếch chứ! Anh làm hỏng cả tổng thể đấy!

KHIRIN. Nếu đoàn đại biểu đến thì tôi có thể đi trốn. Chẳng hề gì nếu... bảy... một... (một)... hai... một... năm... không. Bản thân tôi cũng chẳng thích sự lôi thôi... Bảy... hai... chín... [Dùng bàn tính] Tôi không thể chịu nổi sự lôi thôi lếch thếch! Sẽ khôn ngoan hơn nếu ngài đừng mời phụ nữ đến dự bữa tối kỷ niệm ngày hôm nay...

SHIPUCHIN. Ồ, chuyện đó có sao đâu.

KHIRIN. Tôi thừa biết ngài định nhét đầy cái sảnh với đám phụ nữ vào tối nay để tạo vẻ hoành tráng, nhưng ngài cứ liệu hồn, không khéo họ phá hỏng bét mọi chuyện cho xem. Họ là nguyên nhân gây ra đủ mọi thứ rắc rối và hỗn loạn đấy.

SHIPUCHIN. Trái lại là đằng khác, sự hiện diện của phái đẹp giúp nâng cao tầm vóc con người!

KHIRIN. Vâng... Vợ ngài có vẻ thông minh đấy, nhưng vào thứ Hai tuần trước cô ấy đã thả một câu làm tôi bực bội mất hai ngày trời. Giữa chốn đông người, cô ấy thình lình hỏi: "Có đúng là ở ngân hàng của chúng ta, chồng tôi đã gom rất nhiều cổ phiếu của Ngân hàng Driazhsky-Priazhsky, loại đang sụt giá trên sàn giao dịch không? Chồng tôi đang phát bực lên vì chuyện đó đấy!" Nói ngay trước mặt bao nhiêu người. Sao ngài lại đi kể mọi chuyện với họ cơ chứ, tôi không sao hiểu nổi. Ngài muốn họ đẩy ngài vào rắc rối lớn hay sao?

SHIPUCHIN. Thôi, thế là đủ lắm rồi, đủ rồi! Mấy chuyện đó quá ư tẻ nhạt cho một ngày kỷ niệm. Nhân tiện nhắc mới nhớ. [Nhìn đồng hồ] Vợ tôi chắc sắp tới nơi rồi. Lẽ ra tôi phải ra nhà ga đón tội nghiệp cô ấy, nhưng chẳng có thời gian... mà tôi lại đang mệt. Phải thú thực là tôi chẳng vui vẻ gì khi cô ấy về! Ý tôi là, tôi có vui, nhưng sẽ vui hơn nếu cô ấy ở lại với mẹ thêm vài ngày nữa. Cô ấy sẽ đòi tôi phải dành trọn buổi tối nay cho cô ấy, trong khi chúng ta đã lên kế hoạch làm một chuyến ngoạn lãm nho nhỏ cho riêng mình rồi...

SHIPUCHIN. [Rùng mình] Ồ, các dây thần kinh của tôi lại bắt đầu nhảy múa tưng bừng rồi đây. Chúng căng thẳng đến mức tôi nghĩ chỉ cần một chuyện vặt vãnh cỏn con nhất thôi cũng đủ làm tôi òa khóc rồi! Không, tôi phải mạnh mẽ lên, đúng như tên họ của Shipuchin đây!

[TATIANA ALEXEYEVNA SHIPUCHIN bước vào, mặc áo mưa, đeo một chiếc túi du lịch nhỏ vắt chéo qua vai.]

SHIPUCHIN. A! Đến đúng lúc lắm!

TATIANA ALEXEYEVNA. Mình ơi!

[Chạy tới ôm chồng: một nụ hôn kéo dài.]

SHIPUCHIN. Bọn anh vừa mới nhắc đến em xong!

TATIANA ALEXEYEVNA. [Thở hồng hộc] Anh có buồn chán lắm khi vắng em không? Anh có khỏe không? Em chưa về nhà đâu, em ghé thẳng đây từ nhà ga. Em có nhiều, có rất nhiều chuyện để kể cho anh nghe đây... Em không chờ nổi nữa... Em không cởi áo khoác đâu, em ở lại đúng một phút thôi. [Hướng về KHIRIN] Chào buổi sáng, Kusma Nicolaievitch! [Nói với chồng] Ở nhà mọi thứ đều ổn chứ anh?

SHIPUCHIN. Ổn cả em ạ. Mà này, hình như tuần này trông em tròn trịa và phổng phao hơn đấy... Thế nào, chuyến đi của em ra sao?

TATIANA ALEXEYEVNA. Tuyệt lắm. Má và Katya gửi lời hỏi thăm anh. Vassili Andreitch gửi tặng anh một nụ hôn. [Hôn anh] Dì gửi cho anh một hũ mứt, và đang bực mình vì anh chẳng chịu viết thư. Zina gửi cho anh một nụ hôn. [Hôn tiếp.] Ồ, giá anh biết chuyện gì đã xảy ra đi. Giá mà anh biết! Em thậm chí còn thấy sợ khi phải kể cho anh nghe nữa cơ! Ôi, giá mà anh biết! Nhưng nhìn mắt anh là em biết anh chẳng vui gì khi em đến rồi!

SHIPUCHIN. Trái lại là đằng khác... Cưng ạ... [Hôn cô.]

[KHIRIN húng hắng ho đầy bực bội.]

TATIANA ALEXEYEVNA. Ồ, tội nghiệp Katya, tội nghiệp Katya quá! Em thương con bé lắm, thương lắm cơ.

SHIPUCHIN. Hôm nay là ngày kỷ niệm thành lập ngân hàng em yêu ạ, đoàn đại biểu cổ đông có thể đến bất cứ lúc nào, thế mà em lại ăn mặc thế này đây.

TATIANA ALEXEYEVNA. Ồ, phải rồi, ngày kỷ niệm! Em xin chúc mừng các quý ông. Em chúc các vị... Vậy nghĩa là hôm nay là ngày họp đại hội, là bữa tối... Tốt quá nhỉ. Thế anh còn nhớ bức thư tri ân tuyệt đẹp mà anh đã mất bao nhiêu thời gian để soạn cho các cổ đông không? Hôm nay nó sẽ được đọc lên chứ?

[KHIRIN húng hắng ho bực bội.]

SHIPUCHIN. [Bối rối] Em yêu ạ, chúng ta không nói chuyện đó lúc này. Tốt hơn là em nên về nhà đi.

TATIANA ALEXEYEVNA. Chốc nữa thôi, một phút nữa thôi. Em sẽ kể cho anh nghe tất cả mọi chuyện trong một phút rồi em đi liền. Em sẽ kể từ đầu cơ. Chà... Hồi anh tiễn em ấy, anh còn nhớ em ngồi cạnh một bà phì nhiêu không, và em bắt đầu đọc sách. Em vốn không thích nói chuyện trên tàu. Em đọc liền qua ba ga mà chẳng hé răng nói với ai nửa lời... Chà, rồi trời tối dần, và em thấy buồn man mác anh ạ, với bao nhiêu là suy nghĩ vẩn vơ! Có một thanh niên ngồi đối diện em — trông không đến nỗi nào, tóc nâu đen... Thế rồi bọn em bắt có chuyện trò... Rồi một gã thủy thủ bước đến, rồi cả một cậu sinh viên nào đó nữa... [Cười phá lên] Em bảo với họ là em chưa chồng... thế là họ chăm sóc em ra mặt! Bọn em tán gẫu đến tận nửa đêm, gã tóc nâu cứ kể những câu chuyện buồn cười khủng khiếp, còn gã thủy thủ thì cứ hát suốt. Ngực em đau buốt cả lên vì cười. Và khi gã thủy thủ — ôi, mấy gã thủy thủ ấy — khi hắn biết tên em là TATIANA, anh đoán xem hắn hát gì không? [Hát bằng giọng trầm] "Onegin ơi chớ giấu giếm làm chi, ta yêu Tatiana đến đắm say!" [Chú thích: Trích từ vở opera Evgeni Onegin — lời của Pushkin.] [Cười rũ rượi.]

[KHIRIN húng hắng ho đầy bực bội.]

SHIPUCHIN. Tania em yêu, em đang làm phiền Kusma Nicolaievitch đấy. Về nhà đi em... Lát nữa nhé...

TATIANA ALEXEYEVNA. Không, không, cứ để ông ấy nghe nếu muốn, nghe hay khủng khiếp ấy chứ. Em kể nốt một phút nữa thôi. Serezha ra ga đón em. Lại có anh chàng nào đó xuất hiện, hình như là một thanh tra thuế... khá đẹp trai, nhất là đôi mắt... Serezha giới thiệu, thế là cả ba bọn em cùng đi ngựa về chung... Thời tiết lúc đó thật tuyệt...

[Tiếng nói vọng ra từ sau cánh gà: "Không được, không được! Chị muốn gì?" MERCHUTKINA vừa xua tay vừa bước vào.]

MERCHUTKINA. Các người kéo tôi làm gì. Còn gì nữa chứ! Tôi muốn gặp chính ngài ấy cơ! [Hướng về SHIPUCHIN] Tôi xin kính chào ngài đại thần... tôi là vợ của một viên chức nhà nước, Nastasya Fyodorovna Merchutkina.

SHIPUCHIN. Bà muốn gì?

MERCHUTKINA. Dạ thưa, ngài đại thần, chồng tôi ốm liệt giường đã năm tháng nay, và trong lúc ở nhà dưỡng bệnh, ngài ấy bỗng nhiên bị đuổi việc một cách vô cớ, thưa ngài đại thần, và khi tôi đến nhận tiền lương của ông ấy, thì ngài thấy đấy, họ trừ đi hai mươi bốn rúp ba mươi sáu xu. Để làm gì cơ chứ? Tôi hỏi vậy. Họ bảo, "À, ông ấy rút từ quỹ của nhân viên, và những người khác phải đóng bù vào." Sao lại thế được chứ? Sao ông ấy lại có thể rút thứ gì mà không có sự cho phép của tôi cơ chứ? Không đời nào, thưa ngài đại thần! Tôi là một người đàn bà nghèo khó... sống trông cậy cả vào tiền cho thuê nhà trọ... tôi yếu đuối và chẳng có ai bảo vệ... Ai cũng bắt nạt hãm hại tôi, chẳng có lấy một ai dành cho tôi một nhời tử tế.

SHIPUCHIN. Xin lỗi bà. [Nhận lá đơn từ tay bà ta rồi đứng đọc.]

TATIANA ALEXEYEVNA. [Nói với KHIRIN] Vâng, nhưng trước hết tụi em... Tuần trước em bỗng nhận được thư của má. Má viết rằng một kẻ tên là Grendilevsky đã ngỏ lời cầu hôn với em Katya. Một thanh niên tử tế, khiêm tốn, nhưng tay trắng chẳng có gì trong tay, cũng chẳng có vị trí xã hội đảm bảo nào cả. Và ngặt một nỗi, anh nghĩ xem, con bé Katya lại đâm ra mê mệt hắn ta tít mù. Phải làm sao bây giờ? Má viết thư giục em về ngay để uốn nắn con bé Katya...

KHIRIN. [Bực bội] Xin lỗi cô, cô làm tôi mất hết mạch suy nghĩ rồi! Cô cứ lải nhải chuyện má với Katya của cô, khiến tôi chẳng hiểu gì sất; và tôi thì mất toi chỗ đang làm dở.

TATIANA ALEXEYEVNA. Thì có sao đâu chứ? Khi một người phụ nữ đang nói chuyện thì ông phải lắng nghe chứ! Sao hôm nay ông quạu cọ thế hả? Đang yêu à? [Cười.]

SHIPUCHIN. [Nói với MERCHUTKINA] Xin lỗi bà, nhưng cái gì thế này? Tôi chẳng tài nào hiểu đầu đuôi ra sao cả.

TATIANA ALEXEYEVNA. Ông đang yêu à? A ha! Mặt ông đang đỏ lên kìa!

SHIPUCHIN. [Nói với vợ] Tanya em yêu, em ra ngoài phòng giao dịch một lát đi. Anh xong việc nhanh thôi.

TATIANA ALEXEYEVNA. Được rồi. [Đi ra.]

SHIPUCHIN. Tôi chẳng hiểu gì sất. Rõ ràng là bà đến nhầm chỗ rồi, thưa bà. Đơn từ của bà chẳng dính dáng gì đến chúng tôi cả. Bà phải đến cái cơ quan nơi chồng bà làm việc chứ.

MERCHUTKINA. Tôi đã đến đó không biết bao nhiêu lần trong suốt năm tháng nay rồi, mà họ thậm chí còn chẳng thèm nhìn lấy lá đơn của tôi. Tôi đã tuyệt vọng hoàn toàn rồi, nhưng ơn giời nhờ có con rể tôi, cháu Boris Matveyitch, tôi mới nghĩ ra cách đến gặp ngài. "Bà cứ đi đi," cháu nó bảo thế, "đến mà xin ngài Shipuchin, ngài ấy là người có thế thế lực và có thể làm được mọi thứ." Xin ngài hãy cứu giúp tôi với, thưa ngài đại thần!

SHIPUCHIN. Chúng tôi không thể làm gì cho bà được đâu, bà Merchutkina ạ. Bà phải hiểu rằng chồng bà, theo như tôi hình dung, từng làm việc trong Quân y vụ, trong khi đây là một doanh nghiệp thương mại tư nhân, là một ngân hàng. Bà không hiểu điều đó hay sao?

MERCHUTKINA. Thưa ngài đại thần, tôi có thể xuất trình giấy chứng nhận của bác sĩ về bệnh tình của chồng tôi. Nó đây này, xin ngài cứ xem đi...

SHIPUCHIN. [Bực dọc] Thôi được rồi; tôi hoàn toàn tin bà, nhưng đó không phải là việc của chúng tôi. [Sau cánh gà, tiếng cười của TATIANA ALEXEYEVNA vang lên, tiếp theo là tiếng cười của một người đàn ông. SHIPUCHIN liếc nhìn ra cửa] Cô ấy đang làm phiền các nhân viên kìa. [Nói với MERCHUTKINA] Thật kỳ quặc và ngớ ngẩn hết sức. Chẳng lẽ chồng bà không biết bà nên đến đâu để nộp đơn hay sao?

MERCHUTKINA. Thưa ngài đại thần, tôi có thèm nói cho ông ấy biết đâu. Ông ấy toàn gào lên: "Không phải việc của bà! Xéo ngay đi!" Rồi thì...

SHIPUCHIN. Thưa bà, tôi xin nhắc lại, chồng bà làm việc trong Quân y vụ, còn đây là một ngân hàng, một doanh nghiệp thương mại tư nhân cơ mà.

MERCHUTKINA. Vâng, vâng, vâng... Tôi hiểu rồi, mình ạ. Nếu vậy thì thưa ngài đại thần, xin ngài cứ lệnh cho họ trả tôi mười lăm rúp đi! Tôi lấy tạm số đó để chi tiêu qua ngày cũng được.

SHIPUCHIN. [Thở dài] Hộc!

KHIRIN. Andrey Andreyevitch, cứ thế này thì tôi không bao giờ hoàn thành nổi bản báo cáo mất!

SHIPUCHIN. Chờ một lát. [Nói với MERCHUTKINA] Tôi chẳng thể moi ra được chút lý lẽ nào từ bà cả. Nhưng xin bà hãy hiểu cho rằng việc bà mang cái chuyện này đến đây cũng vô lý chẳng khác nào việc bà cầm đơn xin ly hôn ra hiệu thuốc hay mang vào cục kiểm định vàng bạc vậy. [Có tiếng gõ cửa. Tiếng TATIANA ALEXEYEVNA vang lên: "Em vào nhé, Andrey?" SHIPUCHIN quát lên] Đợi anh đúng một phút thôi em yêu! [Nói với MERCHUTKINA] Việc chúng tôi thì can dự gì đến chuyện bà chưa được trả lương cơ chứ? Sẵn đây thưa bà, hôm nay là ngày kỷ niệm, chúng tôi đang bận rộn... và người ta có thể đến đây bất cứ lúc nào... Xin lỗi bà...

MERCHUTKINA. Thưa ngài đại thần, xin hãy rủ lòng thương đến một kẻ mồ côi như tôi! Tôi là một người đàn bà yếu đuối, không ai bảo vệ... Tôi mệt mỏi rã rời rồi... Tôi đang khốn khổ với đám khách trọ, lại thêm chuyện chồng con, rồi nhà cửa phải lo toan, mà con rể tôi thì đang thất nghiệp...

SHIPUCHIN. Bà Merchutkina, tôi... Không, xin lỗi bà, tôi không thể nói chuyện với bà được nữa! Đầu óc tôi muốn quay cuồng lên đây này... Bà đang làm phiền chúng tôi và làm mất thì giờ của chúng tôi đấy. [Thở dài, nói riêng] Đúng là một thứ rắc rối hết chỗ nói, đúng như tên họ của Shipuchin đây! [Nói với KHIRIN] Kusma Nicolaievitch, nhờ anh giải thích hộ cho bà Merchutkina với. [Xua tay rồi bước ra khu vực giao dịch chung.]

KHIRIN. [Tiến lại gần MERCHUTKINA, giận dữ] Bà muốn gì?

MERCHUTKINA. Tôi là một người đàn bà yếu đuối, không ai bảo vệ... Trông bề ngoài tôi thế thôi chứ nếu ông mổ xẻ tôi ra thì chẳng tìm được mảy may chỗ nào lành lặn trên người tôi đâu! Tôi đứng còn chẳng vững nữa là, lại mất cả cảm giác thèm ăn. Sáng nay tôi uống cà phê mà chẳng thấy ngon lành gì sất.

KHIRIN. Tôi hỏi bà muốn gì cơ mà?

MERCHUTKINA. Xin ngài bảo họ đưa cho tôi mười lăm rúp đi, còn số còn lại để tháng sau trả cũng được.

KHIRIN. Chứ nãy giờ người ta không bảo với bà rõ mồn một rằng đây là ngân hàng đấy phỏng!

MERCHUTKINA. Vâng, vâng... Và nếu thích thì tôi có thể cho ông xem giấy chứng nhận của bác sĩ.

KHIRIN. Bộ cái đầu bà để mọc trên cổ cho có tụ hay sao hả?

MERCHUTKINA. Cưng ơi, tôi đòi cái đáng lẽ thuộc về tôi theo luật định cơ mà. Tôi có thèm thứ không phải của mình đâu.

KHIRIN. Tôi hỏi bà, thưa bà, cái đầu bà để trên cổ để làm cảnh đấy phỏng? Thôi, mặc thây quỷ tha ma bắt, tôi chẳng có thời gian đâu mà đôi co với bà! Tôi đang bận... [Chỉ tay ra cửa] Lối đó, xin mời!

MERCHUTKINA. [Ngạc nhiên] Thế còn tiền đâu?

KHIRIN. Bà chẳng có óc nhãn gì sất, mà cái này này [Gõ vào mặt bàn rồi chỉ tay lên trán mình.]

MERCHUTKINA. [Tự ái] Gì cơ chứ? Thôi kệ, mặc kệ ông... Muốn giở thói đó thì về nhà mà giở với vợ ông ấy, chứ tôi là vợ một viên chức nhà nước nhé... Ông không thể đối xử với tôi như thế được đâu!

KHIRIN. [Mất kiên nhẫn] Xéo ngay khỏi đây!

MERCHUTKINA. Không, không, không... đừng có hòng hù dọa nhau nhé!

KHIRIN. Nếu bà không cút đi trong vòng một giây nữa, tôi gọi bảo vệ đấy! Cút ngay! [Dậm chân.]

MERCHUTKINA. Mặc kệ ông, mặc kệ! Tôi chẳng sợ đâu! Mấy kẻ như ông tôi lạ gì! Đồ keo kiệt!

KHIRIN. Trên đời này chắc tôi chưa từng thấy mụ đàn bà nào khủng khiếp đến thế... Hộc! Làm tôi nhức cả đầu... [Thở hổn hển] Tôi bảo lại bà lần cuối... có nghe rõ không? Nếu mụ ác quỷ già kia mà không xéo ngay đi, ta sẽ nghiền bà ra thành tro bụi đấy! Tính ta dữ dằn lắm, ta hoàn toàn có thể làm cho bà tàn phế suốt đời đấy nhé! Ta có thể phạm tội ác đấy!—

MERCHUTKINA. Chó sủa mèo kêu tôi lạ gì. Tôi chẳng sợ đâu. Mấy kẻ như ông tôi gặp khối rồi.

KHIRIN. [Tuyệt vọng] Ta không chịu nổi nữa rồi! Ta ốm mất thôi! Không thể nào chịu được nữa! [Ngồi sụp xuống bàn làm việc] Bọn họ để cho ngân hàng này đầy rẫy đàn bà lăng xăng, khiến tôi chẳng thể nào hoàn thành nổi bản báo cáo! Không thể nào làm nổi.

MERCHUTKINA. Tôi chẳng tơ hào tiền của ai, chỉ đòi tiền của chính mình theo luật pháp thôi. Ông phải thấy xấu hổ với bản thân chứ! Lại ngồi trong một cơ quan nhà nước mà đi bốt nỉ...

[SHIPUCHIN và TATIANA ALEXEYEVNA bước vào.]

TATIANA ALEXEYEVNA. [Đi theo chồng] Bọn mình đã dành cả buổi tối ở nhà Berezhnitsky. Con bé Katya mặc một chiếc áo đầm lụa tơ tằm màu xanh da trời, khoét cổ sâu... Trông nó rất hợp với kiểu tóc búi cao đỉnh đầu, mà chính tay em làm tóc cho nó đấy... Trông con bé quyến rũ kinh khủng...

SHIPUCHIN. [Đã quá ngán ngẩm] Ừ, ừ... quyến rũ... Họ có thể đến đây bất cứ lúc nào đấy...

MERCHUTKINA. Thưa ngài đại thần!

SHIPUCHIN. [Vô hồn] Gì nữa đây? Bà muốn gì?

MERCHUTKINA. Thưa ngài đại thần! [Chỉ vào KHIRIN] Lão này... lão này vừa lấy ngón tay gõ vào mặt bàn, rồi lại gõ vào đầu lão ấy... Ngài bảo lão lo giải quyết vụ việc của tôi, thế mà lão lại lăng mạ tôi và nói đủ thứ điều cay độc. Tôi chỉ là một người đàn bà yếu đuối, không ai bảo vệ...

SHIPUCHIN. Thôi được rồi, thưa bà, tôi sẽ xem xét... và tiến hành các bước cần thiết... Giờ thì đi đi... chốc nữa quay lại! [Nói riêng] Bệnh gút của tôi lại sắp tái phát rồi đây!

KHIRIN. [Nói nhỏ với SHIPUCHIN] Andrey Andreyevitch, gọi bảo vệ lôi cổ mụ ta ra ngoài đi! Còn cách nào khác nữa đâu!

SHIPUCHIN. [Hoảng hốt] Không, không! Mụ ta sẽ làm ầm lên mất, mà trong tòa nhà này đâu chỉ có mỗi chúng ta.

MERCHUTKINA. Thưa ngài đại thần.

KHIRIN. [Giọng mếu máo] Nhưng tôi phải hoàn thành bản báo cáo chứ! Tôi sẽ không kịp mất! Không kịp mất thôi!

MERCHUTKINA. Thưa ngài đại thần, khi nào thì tôi nhận được tiền đây? Tôi muốn lấy ngay bây giờ.

SHIPUCHIN. [Nói riêng, đầy tuyệt vọng] Một mụ đàn bà đốn mạt đ...án...h... k...é...m...! [Lịch sự] Thưa bà, tôi đã nói với bà rồi, đây là một ngân hàng, một doanh nghiệp thương mại tư nhân.

MERCHUTKINA. Xin hãy rủ lòng thương như một người cha đối với tôi đi, thưa ngài đại thần... Nếu giấy chứng nhận của bác sĩ vẫn chưa đủ, tôi có thể xin cho ngài thêm giấy của cảnh sát. Xin hãy bảo họ phát tiền cho tôi đi!

SHIPUCHIN. [Thở hổn hển] Hộc!

TATIANA ALEXEYEVNA. [Nói với MERCHUTKINA] Thưa bà, người ta đã bảo là bà đang làm phiền họ cơ mà? Bà có quyền gì chứ?

MERCHUTKINA. Mẹ hiền ơi, người đẹp ơi, chẳng ai chịu giúp đỡ tôi cả. Tôi chẳng màng ăn uống gì nữa, và ban nãy tôi uống ly cà phê mà chẳng thấy ngon miệng chút nào.

SHIPUCHIN. [Kiệt sức] Bà muốn bao nhiêu?

MERCHUTKINA. Hai mươi bốn rúp ba mươi sáu xu.

SHIPUCHIN. Được rồi! [Lấy một tờ bạc hai mươi lăm rúp từ ví ra đưa cho bà ta] Đây là hai mươi lăm rúp. Nhận lấy rồi... xéo đi!

[KHIRIN húng hắng ho đầy bực bội.]

MERCHUTKINA. Tôi xin vô cùng cảm ơn ngài đại thần. [Giấu tiền đi.]

TATIANA ALEXEYEVNA. [Ngồi xuống cạnh chồng] Đã đến lúc em phải về nhà rồi... [Nhìn đồng hồ] Nhưng em chưa kể hết chuyện đâu... Em kể nốt một phút rồi đi ngay... Bọn em có một buổi tối tuyệt làm sao! Vâng, tuyệt làm sao chứ! Bọn mình đến chơi tối nhà Berezhnitsky... Mọi chuyện đều ổn, khá vui vẻ, nhưng cũng chẳng có gì đặc biệt lắm... Tất nhiên là tay Grendilevsky đang đeo đuổi Katya cũng có mặt ở đó rồi... Chà, em đã nói chuyện với Katya, khóc lóc, và thuyết phục được con bé ra nói chuyện với Grendilevsky để từ chối hắn. Chà, em nghĩ bụng, thế là mọi chuyện đã được giải quyết ổn thỏa nhất có thể; em đã làm dịu lòng má, cứu được Katya, và bản thân có thể yên tâm rồi... Anh đoán xem thế nào? Katya với em đang đi dạo trên đại lộ, ngay trước bữa tối, và thình lình... [Đầy kích động] Và thình lình bọn em nghe thấy một tiếng súng... Không, em không thể bình tĩnh mà kể lại được! [Vẫy vẫy chiếc khăn tay] Không, không thể được!

SHIPUCHIN. [Thở dài] Hộc!

TATIANA ALEXEYEVNA. [Khóc nức nở] Bọn em chạy hộc tốc đến nhà mát, và ở đó... ở đó tội nghiệp anh chàng Grendilevsky đang nằm... tay lăm lăm khẩu súng lục...

SHIPUCHIN. Không, tôi không chịu nổi nữa rồi! Tôi không chịu nổi nữa đâu! [Nói với MERCHUTKINA] Bà còn muốn gì nữa đây?

MERCHUTKINA. Thưa ngài đại thần, chồng tôi không thể quay lại làm việc được hay sao?

TATIANA ALEXEYEVNA. [Khóc lóc] Anh ta tự bắn thẳng vào tim... ngay đây này... Và tội nghiệp anh ta đã ngã quỵ bất tỉnh... Và khi nằm đó anh ta sợ phát khiếp lên được... rồi đòi gọi bác sĩ. Bác sĩ đến ngay sau đó... và cứu sống kẻ bất hạnh ấy...

MERCHUTKINA. Thưa ngài đại thần, chồng tôi không thể quay lại làm việc được hay sao?

SHIPUCHIN. Không, tôi không thể chịu nổi nữa! [Khóc] Tôi không chịu nổi nữa rồi! [Giơ cả hai tay ra vẻ tuyệt vọng về phía KHIRIN] Đuổi mụ ta đi! Đuổi cổ mụ ta ra ngoài đi, tôi van anh đấy!

KHIRIN. [Tiến lại gần TATIANA ALEXEYEVNA] Cút ngay ra khỏi đây!

SHIPUCHIN. Không phải cô ấy, mà là mụ này... mụ đàn bà khủng khiếp này cơ... [Chỉ tay] Mụ kia kìa!

KHIRIN. [Không hiểu chuyện gì, quay sang TATIANA ALEXEYEVNA] Xéo ngay! [Dậm chân] Cút ngay!

TATIANA ALEXEYEVNA. Gì cơ chứ? Ông đang làm cái quái gì thế hả? Ông mất trí rồi phỏng?

SHIPUCHIN. Thật là khủng khiếp! Tôi là một kẻ khốn khổ! Đuổi mụ ta ra! Tống cổ mụ ấy đi!

KHIRIN. [Nói với TATIANA ALEXEYEVNA] Xéo ngay! Ta sẽ làm cho cô tàn phế! Ta sẽ đánh cho cô bầm dập không thành hình người! Ta chấp nhận phạm luật đấy!

TATIANA ALEXEYEVNA. [Bỏ chạy khỏi hắn; hắn đuổi theo cô] Ông dám thế à! Đồ vô lại mặt dày! [Thét lên] Andrey! Cứu em với! Andrey! [Hét toảng lên.]

SHIPUCHIN. [Đuổi theo họ] Dừng lại! Tôi van các người đấy! Đừng làm ầm ĩ thế chứ! Xin hãy rủ lòng thương cho tôi nhờ!

KHIRIN. [Đuổi theo MERCHUTKINA] Xéo đi! Bắt lấy mụ ta! Đánh cho mụ ta tơi bời! Chém ra thành từng mảnh cho ta!

SHIPUCHIN. [Quát lớn] Dừng lại! Tôi xin các người đấy! Tôi van xin đấy!

MERCHUTKINA. Các ông ơi... các ngài ơi! [Thét lên] Các ngài ơi!...

TATIANA ALEXEYEVNA. [Gào lên] Cứu tôi với! Cứu với!... Ôi chao... tôi chết mất, tôi ngất mất thôi! [Nhảy phốc lên ghế, rồi ngã rạp xuống chiếc ghế dài và rên rỉ như thể sắp ngất lịm.]

KHIRIN. [Đuổi theo MERCHUTKINA] Đánh mụ ta đi! Nện cho mụ một trận! Chém mụ ra thành trăm mảnh!

MERCHUTKINA. Ôi chao... các ngài ơi, trước mắt tôi tối sầm lại rồi! Á! [Ngã bất tỉnh vào vòng tay SHIPUCHIN. Có tiếng gõ cửa; có TIẾNG người hô vang BÁO HIỆU SỰ HIỆN DIỆN CỦA ĐOÀN ĐẠI BƯU] Đoàn đại biểu... điệu bộ... sở cẩm...

KHIRIN. [Dậm chân] Xéo ngay đi, quỷ tha ma bắt! [Xắn tay áo lên] Giao mụ ấy cho ta: ta sẵn sàng phạm luật đấy!

[Một đoàn đại biểu gồm năm người bước vào; tất cả đều mặc áo đuôi tóm. Một người cầm bức thư tri ân bọc nhung, người kia cầm chiếc cúp bạc. Các nhân viên thò đầu nhìn vào từ phòng giao dịch công cộng. Cả TATIANA ALEXEYEVNA đang nằm trên ghế dài lẫn MERCHUTKINA trong vòng tay SHIPUCHIN đều đang rên rỉ.]

MỘT THÀNH VIÊN TRONG ĐOÀN ĐẠI BIEU. [Đọc to] "Kính thưa ngài Andrey Andreyevitch vô cùng đáng kính và thân mến! Khi nhìn lại lịch sử quá khứ của nền hành chính tài chính chúng ta, và ôn lại trong tâm trí quá trình phát triển từng bước của nó, chúng tôi thu nhận được những ấn tượng vô cùng thỏa mãn. Quả đúng là trong giai đoạn đầu tiên khi mới thành lập, với số vốn không đáng kể, sự vắng bóng của các hoạt động nghiêm túc dưới bất kỳ hình thức nào, cùng với những mục tiêu mơ hồ của ngân hàng này, đã khiến chúng ta phải dành sự quan tâm đặc biệt đến câu hỏi do Hamlet đặt ra, 'Tồn tại hay không tồn tại,' và đã từng có lúc thậm chí còn vang lên những tiếng nói đòi giải thể ngân hàng. Nhưng chính vào thời điểm đó, ngài đã đứng lên lãnh đạo xí nghiệp của chúng ta. Kiến thức, năng lượng và sự khéo léo bẩm sinh của ngài chính là nguyên nhân mang lại những thành công phi thường và sự bành trướng rộng khắp. Uy tín của ngân hàng... [Ho] uy tín của ngân hàng..."

MERCHUTKINA. [Rên rỉ] Ôi! Ôi!

TATIANA ALEXEYEVNA. [Rên rỉ] Nước! Cho tôi xin nước!

THÀNH VIÊN ĐOÀN ĐẠI BIỂU. [Tiếp tục đọc] Uy tín [Ho]... uy tín của ngân hàng đã được ngài nâng lên tầm cao chót vót khiến chúng ta giờ đây đường đường sánh ngang với những định chế ngoại quốc xuất sắc nhất.

SHIPUCHIN. Đại biểu... điệu bộ... sở cẩm... Hai người bạn đi dạo lúc đêm thầm, trò chuyện cùng nhau dưới ánh trăng mờ... Ôi đừng bảo tôi rằng tuổi trẻ là phù phiếm, rằng ghen tuông đã làm tôi mất trí khôn.

THÀNH VIÊN ĐOÀN ĐẠI BIỂU. [Bối rối đọc tiếp] "Rồi khi nhìn một cách khách quan vào tình trạng hiện tại của sự vật, chúng tôi, ngài Andrey Andreyevitch vô cùng đáng kính và thân mến... [Hạ thấp giọng] Thôi vụ này để chăng chặng... lát nữa hãng hay... Vâng, lát nữa hẵng hay..." [ĐOÀN ĐẠI BIỂU lủi thủi bước ra trong bối rối.]

Hạ màn.