Trong cuộc tranh bá thời Xuân Thu, Tống Tương Công chẳng qua chỉ là một nhân vật chớm nở thoáng tàn, người thực sự thay thế Tề Hoàn Công xưng bá chính là Tấn Văn Công.
Tấn Văn Công tên gọi là Trùng Nhĩ, là con trai của Tấn Hiến Công. Sau khi phu nhân qua đời, Tấn Hiến Công đã lập Ly Cơ mà ông ta sùng sái nhất lên làm phu nhân. Ly Cơ muốn lập con trai mình là Hề Tề lên làm Thái Tử, liền bức chết Thái tử Thân Sinh, rồi âm mưu sát hại Công tử Trùng nhĩ và Công tử Di Ngô lớn tuổi hơn Hề Tề. Trùng Nhĩ và Di Ngô phải lần lượt chạy trốn sang nước ngoài để lánh nạn.
Sau khi Tấn Hiến Công qua đời, được sự giúp đỡ của Tần Mục Công, Công tử Di Ngô trở về nước và lên làm vua vào năm thứ 1 Chu Tương Vương (năm 650 trước Công nguyên), đó chính là Tấn Huệ Công.
Vào đầu năm chấp chính thứ 14, Tấn Huệ Công lâm bệnh nặng, bị người khác cướp ngôi, nhân lúc trời tối đã trốn về nước Tấn. Tấn Huệ Công cũng lo lắng Công tử Trùng Nhĩ về nước, ngôi báu bị đe dọa, sinh ra ăn không ngon, ngủ không yên. Quan đại phu Là Khích Nhuế hiến kế nói:
- Trùng Nhĩ lưu lại ở bên ngoài, chung quy chỉ là kẻ họa hại, chi bằng nghĩ cách giết đi.
Tấn Huệ Công liền sai người tên là Bột Đề đâm chết Trùng Nhĩ.
Trùng Nhĩ chạy khỏi nước Tấn đến lánh nạn ở nước Địch cả thảy 12 năm dòng dã. Nước tấn có những người giàu có, tài năng như Hồ Mao, Hồ Yển, Triệu Thôi, Ngụy Trừu, Giới Tử thôi... tất cả đều đi theo Trùng Nhĩ. Một hôm, hai anh em Hồ Mao, Hồ Yển nhận được thư của cha là Hồ Đột, thư viết rằng: “Trong vòng ba ngày nữa Bột Đề sẽ lập mưu đâm chết Công tử, hãy gấp rút chuẩn bị!”. Tin tức được cấp báo cho Trùng Nhĩ. Mọi người chuẩn bị chạy trốn sang nước Tề. Ngày hôm sau, Trùng Nhĩ đang thu xếp hành lý đã thấy Hồ Mao, Hồ Yển hoảng hốt chạy đến nói:
- Cha tôi lại sai người đưa đến một bức thư khẩn, nói rằng Bột Đề đã lên đường sớm hơn dự định, chúng ta phải rời đi ngay.
Trùng Nhĩ nghe xong, vứt bỏ hành lý, ba chân bốn cẳng chạy một mạch ra khỏi thành; rất lâu sau, những người theo Trùng Nhĩ mới lật đật chạy tới.
Từ nước Địch muốn sang nước Tề phải qua nước Vệ. Nhưng Vệ Văn Công lại không để cho Trùng Nhĩ vào thành. Cực chẳng đã, họ đành phải đi vòng quanh. Không nơi nương tựa, lại chẳng có lương khô, đành phải đánh bài xin ăn.
Có hôm, họ đi suốt mấy chục dặm đường mà không gặp một bóng người. Mặt trời đã ở đỉnh đầu, mà vẫn chưa được ăn sáng, bụng đói cồn cào. Xa xa, có một đoàn nông phu ngồi ăn cơm ở dưới gốc cây lớn. Ai nấy đều vui mừng. Trùng Nhĩ sai Hồ Yển tới xin cơm. Những người nông phu áo không đủ che thân nhìn đoàn người ăn mặc kiểu quý tộc, nói:
- Chúng tôi cũng đang cần cơm ăn đây! Đến rau dại cũng chẳng bói ra thì làm gì có thức ăn thừa cho các người?
Một người nông phu khác bê một mảng đất bùn, đưa tới trước mặt Trùng Nhĩ, nói:
- Cho ngươi thứ này nhé!
Trùng Nhĩ giận lắm, vung roi ngựa toan đánh người nông phu. Hồ Yển thấy bọn người nông phu ai nấy đều giận dữ nhìn Trùng Nhĩ, liền khuyên:
- Muốn có lương thực thì không có, muốn có đất e rằng còn khó hơn. Dân chúng dâng đất là điềm lành đó! Ông trời mượn tay họ gia ân cho chúng ta. Được đất có nghĩa là được nước đó.
Trùng Nhĩ nuốt hận bước lên xe. Sau không biết bao ngày đêm chịu đói, nhịn khát, họ đã tới được nước Tề!
Tề Hoàn Công nghe nói Trùng Nhĩ đã tới theo mình, lập tức sai người ra nghênh đón, sắp xếp nơi ăn chốn ở cho họ, cung cấp xe ngựa, cho thịt cho gạo, tiếp đãi vô cùng chu đáo, lại sai đem một mỹ nữ tên gọi Tề Khương gả cho Trùng Nhĩ làm phu nhân. Trùng Nhĩ hết sức cảm kích, càng thêm tôn kính Tề Hoàn Công. Họ sống ở nước Tề liền bảy năm. Năm thứ 9 Chu Tương Vương (năm 643, trước Công nguyên) Tề Hoàn Công qua đời, năm Công tử của nước Tề tranh giành ngôi vua, thế nước dần dần suy yếu. Mấy người cùng đi theo Trùng Nhĩ bàn nhau ngầm rời khỏi nước Tề.
Thế nhưng, Trùng Nhĩ đã quá đắm say trong an nhàn, hưởng lạc, suốt ngày ôm ấp Tề Khương, không ý muốn rời bỏ nước Tề. Bọn Hồ Mao... muốn gặp Trùng Nhĩ cũng rất khó khăn. Ngụy Trừu thấy trướng mắt, cứ luôn miệng trách móc.
- Chúng tôi cho rằng Công tử có thể làm nên công trạng, cho nên đã tình nguyện theo Công tử bôn ba đây đó. Vậy mà nay Công tử lại sa vào vòng hưởng lạc, đam mê tửu sắc, muốn gặp công tử khó hơn cả đường lên trời. Phải chăng Công tử sẽ sống suốt đời như thế này?
Hồ Yển nói:
- Các vị chớ sốt ruột. Tôi đã có cách khiến Công tử tu tỉnh lại.
Triệu Thôi nói:
- Nước Tống luôn nuôi mộng bá chủ, họ đang rất cần người, chúng ta cứ đến theo Tống Tương Công thử xem. Vạn nhất không được thì lại tới nước Tần hoặc nước Sở.
Hồ Yển lại nói:
- Đại tư mã Công Tôn Cố của nước Tống vốn là bạn tôi, tôi nghĩ có thể tới nước Tống được.
Mấy người này cho rằng những lời họ nói không ai nghe tiếng được, bàn bạc xong thì chia nhau đi chuẩn bị. Đâu ngờ mấy cô hầu của Tề Khương đang hái lá dâu trên cây, đã nghe trộm được những lời bàn bạc của họ, sau khi trở về đã kể lại cho Tề Khương nghe. Tề Khương sợ các cô hầu tiết lộ tin tức, liền sai giết cả đi, sau đó nói với Trùng Nhĩ:
- Được biết chàng sắp dời nước Tề phải không?
Trùng Nhĩ nói:
- Ai nói vậy? ở đây thật tuyệt, lại có nàng hầu tiếp bên cạnh, tôi còn muốn đi đâu nữa?
Tề Khương khuyên Công tử nói:
- Chàng cứ yên tâm mà đi! Nếu chỉ ham muốn an nhàn, hưởng lạc thì đời chàng sẽ bị tàn phai. Di Ngô đang làm loạn, quần chúng thì chống lại, người thân xa lìa. Nước Tấn đã bao nhiêu năm nay không được yên ổn, nhân dịp này Công tử trở về nước, nhất định sẽ có cơ giành được ngôi vua, làm nên nghiệp bá.
Thế nhưng Trùng Nhĩ vẫn không nghe theo.
Sáng hôm sau, Triệu Thôi, Hồ Yển tới gọi Trùng Nhĩ, Trùng Nhĩ vẫn còn đang ngủ ngon. Tề Khương ra hiệu Hồ Yển vào trong hỏi có việc gì?
Hồ Yển nói:
- Trước đây Công tử ở nước Định, ngày ngày lên xe rong ruổi xông pha. Nay, đã rất lâu rồi Công tử không ra ngoài hoạt động, sợ Công tử buồn chán, muốn mời công tử đi săn cho khuây khỏa.
Tề Khương cười rồi nói:
- Lần đi săn này, không tới nước Tống thì cũng tới nước Tần, đúng không?
Hồ yển rất kinh sợ, cố làm ra vẻ trấn tĩnh nói:
- Xin phu nhân đừng giỡn, mới đi săn lần đầu, sao có thể đi xa như vậy được?
Tề Khương nói:
- Đừng bịt mắt ta! Các người bàn bạc những gì, ta đã biết tỏng rồi. Ta rất kính phục tấm lòng trung thành của các người. Ta cũng đã từng khuyên Công tử, thế nhưng Công tử vẫn không nghe. Lần này ta sẽ ra tay giúp đỡ các người. Tối nay, ta mời Công tử uống rượu, ta sẽ chuốc cho chàng uống say. Thừa lúc trời tối các người hãy kéo Công tử ra ngoài thành.
Hồ Yển thấy Tề Khương không phải là hạng đàn bà tầm thường thì rất đỗi kính phục.
Buổi tối hôm đó, Tề Khương bày yến tiệc trong cung mời Công tử uống rượu.
Trùng Nhĩ hỏi:
- Tại sao lại bày tiệc lớn vào lúc đêm hôm thế này?
Tề Khương nói:
- Thiếp nghe nói Công tử sắp đi xa nên sai sửa tiệc tiễn biệt.
Trùng Nhĩ nói:
- Đời người có hạn, chỉ mong được sống như ý đã là quý, hà tất còn phải làm những việc gì khác nữa?
Tề Khương nói:
- Công tử cần phải có chí khí, phải biết nghe lời khuyên bảo trung thành của những người theo hầu, phải dời bỏ nước Tề mà đi!
Trùng Nhĩ rất bực tức, bỏ cốc rượu xuống, không uống nữa. Tề Khương sợ hỏng việc, gượng cười nói:
- Thôi cho qua, cho qua. Nếu chàng ra đi, đó mới thực là chí khí của Công tử; bữa rượu này được kể là bữa rượu tiễn biệt. Nếu không đi, có nghĩa là chàng rất nặng tình với thiếp; bữa rượu này coi là sự biểu thị lòng cảm tạ của thiếp đối với chàng. Nào, chúng ta cùng cạn chén!
Trùng Nhĩ chuyển giận thành vui, uống hết cốc này đến cốc khác, lại được Tề Khương không ngừng chuốc rượu, chẳng mấy chốc đã say tới mức bất tỉnh nhân sự. Tề Khương vội sai người đi tìm Hồ Yển. Bọn Hồ Yển khiêng Trùng Nhĩ lên xe, ra khỏi thành ngay đêm đó. Họ chạy một mạch năm sáu chục dặm, rồi đi chậm dần lại. Vừa hay, gà đã cất tiếng gáy báo sáng, phương Đông bắt đầu ửng hồng. Trùng Nhĩ giở mình, thấy xe tròng trành, lắc lư mạnh, vội choàng mở mắt mới biết là đang ngủ trên xe, chỉ có điều là không biết đang ở đâu, bỗng chốc giận dữ chửi bới ầm ĩ:
- Các người muốn tạo phản ư? Tại sao không bàn bạc với ta mà đã dám đưa ra khỏi thành?
Nói xong, liền giằng lấy giáo từ trong tay Ngụy Trừu, lao thẳng vào Hồ Yển. Hồ Yển hấp tấp xuống xe. Trùng Nhĩ cũng nhảy xuống đuổi theo. Mọi người chạy theo sau dùng lời lẽ khéo léo khuyên can. Trùng Nhĩ vừa thở hổn hển vừa nói:
- Lần chạy trốn này, nếu trót lọt thì cho qua. Nếu thất bại, ta sẽ ăn sống, nuốt tươi nhà người đó!
Sự việc đã đến nước này, Trùng Nhĩ cũng chẳng còn biết làm cách nào, đành phải lên đường cùng với mọi người.
Trùng Nhĩ cùng đoàn người tới nước Tào. Tào Công Công là kẻ chỉ quen hưởng lạc. Các quan đại thần vây quanh ông ta lại phần lớn là hạng tiểu nhân chỉ biết xu phụ quyền thế; đối với Trùng Nhĩ, một gã Công tử chạy nạn, họ chẳng thèm để tâm. Cho nên Trùng Nhĩ chỉ ở lại nước Tào có một đêm, hôm sau đã khởi hành sang nước Tống.
Tống Tương Công đang dưỡng vết thương ở đùi trong cuộc chiến tại Hoằng Thủy. Tuy Tống Tương Công bị quân Sở đánh bại, nhưng ý chí xưng bá vẫn chưa bị diệt, vẫn muốn tìm người tài giúp đỡ, mong chỉnh đốn lại cờ trống, báo thù huyết hận. Bây giờ nghe nói Trùng Nhĩ đến theo thì cả mừng liền lập tức cử Công Tôn Cố đi nghênh tiếp, sai người dùng lễ tiết của nhà vua để chiêu đãi Trùng Nhĩ. Thâm tâm Tống Tương Công rất muốn, song lo lực lượng chẳng đầy đủ, cộng thêm bệnh tật ngày càng trầm trọng, lấy đâu ra lực lượng để giúp đỡ Trùng Nhĩ trở về nước nữa? Bọn Hồ Yển... thấy tình hình này đành phải từ biệt vua tôi nước Tống để đi sang nước Sở.
Sở Thành Vương đón tiếp Trùng Nhĩ hết sức long trọng, dùng lễ tiết hoàng cung để chiêu đãi Trùng Nhĩ. Sở Thành Vương càng tỏ ra kính trọng Trùng Nhĩ bao nhiêu thì Trùng Nhĩ càng khiêm tốn bấy nhiêu. Hoàn toàn khác với khi còn ở nước Tề, bây giờ Trùng Nhĩ đã thường xuyên nghĩ tới đại sự, đó là việc phải trở về nước Tấn. Một hôm, hai người đang nói chuyện vui vẻ, Sở Thành Vương hỏi Trùng Nhĩ:
- Nếu trở về nước Tấn thì Công tử sẽ báo đáp ta thế nào?
Trùng Nhĩ nói:
- Vàng bạc, châu báu ngài không thiếu. Tôi thật sự không biết lấy gì trong số cấm lạ, thú hiếm của đất Sở để báo đáp ngài.
Sở Thành Vương cười, nói:
- Thế Công tử không tạ ơn ta sao?
Trùng Nhĩ nghĩ hồi lâu, nói:
- Nếu nhờ hồng phúc của ngài tôi trở về được nước Tấn, tôi sẽ tìm cách giữ hòa hiếu với nước Sở, trong tương lai vạn nhất hai nước có đánh nhau, tôi nhất định sẽ ra lệnh cho quân Tấn lùi tránh ba xá để báo đáp ân tình của ngài.
Trong các cuộc hành quân thời cổ, cứ 30 dặm là một xá, lùi ba xá có nghĩa là rút lui 90 dặm. Sở Thành Vương cho là Trùng Nhĩ nói đùa, cười cho qua. Tướng Sở là Thành Đức Thần giận lắm, nói với Sở Thành Vương rằng:
- Trùng Nhĩ coi trời bằng vung, dám liều đọ sức cùng ta, dã tâm thật không nhỏ, nhân lúc còn chưa muộn, chi bằng giết quách đi.
Sở Thành Vương nói:
- Sao lại như vậy được? Chí hướng của Tấn Công tử xa rộng, người đi theo ông ta đều là kẻ hiền tài, tương lai nhất định sẽ hoàn thành được việc đại sự đó!
Từ đây trở về sau, Sở Thành Vương càng quý trọng Trùng Nhĩ.
Lúc này Tần Mục Công đang dò la tin tức của Trùng Nhĩ ở khắp nơi, nghe nói Công tử ở nước Sở, lập tức cử người đi đón. Sở Thành Vương nói với Trùng Nhĩ:
- Tần Bá sai người tới đón Công tử, giúp Công tử trở về nước. Quả thực không gì tốt hơn thế!
Trùng Nhĩ nghe được tin này thì rất mừng. Công tử biết rằng lực lượng của nước Tấn rất mạnh, việc đưa Trùng Nhĩ về nước không thành vấn đề, nhưng để lấy lòng Sở Thành Vương, Trùng Nhĩ có ý nói:
- Tôi chỉ muốn đi theo ngài, chứ không muốn tới nước Tần.
Sở Thành Vương nói:
- Xin Công tử đừng nói vậy. Nước Sở cách quý quốc những mấy quốc gia nữa, nghĩa là ở rất xa. Nước Tần và quý quốc cách nhau rất gần, sáng sớm xuất phát, buổi tối đã tới nơi. Lại nói Tần Bá căm hận vua Tấn, nhất định ông ta sẽ tận sức giúp đỡ Công tử, không nên do dự nữa, hãy mau chân lên!
Trùng Nhĩ liền cáo biệt nước Sở, dẫn đoàn người khẩn trương đến nước Tần.
Trùng Nhĩ đến nước Tần, Tần Mục Công nhiệt tình chiêu đãi, lại đem con gái là Hoài Danh cải giá với Trùng Nhĩ.
Một hôm, trong lúc mọi người đang trò chuyện rôm rả, thì hai anh em Hồ Mao, Hồ Yển chạy vào, gục đầu khóc lóc, bắt Trùng Nhĩ phải trả thù cho họ. Vốn là sau khi Tấn Huệ Công qua đời, Hoài Công kế ngôi (tức là Công tử Vũ) cũng giống như cha, ngày đêm nơm nớp lo Trùng Nhĩ trở về đoạt ngôi, đã hạ lệnh phàm những ai đi theo Trùng Nhĩ, trong vòng ba tháng sau khi trở về, đều bị Tấn Hoài Công cho giết sạch. Trùng Nhĩ đem sự việc này nói cho Tần Mục Công biết; Tần Mục Công nói:
- Đây là cơ hội tốt trời ban, không được để lỡ, ta nhất định đích thân đưa các người trở về nước.
Năm thứ 16 Chu Tương Vương (năm 636 trước Công nguyên), đại quân của nước Tần đã tới Hoàng Hà. Tần Mục Công sai Công tử Chấp đem quân hộ tống Trùng Nhĩ qua sông, bản thân thì đóng quân lại ở bờ tay Hoàng Hà, chuẩn bị tiếp ứng.
Sau khi Công tử Chấp hộ tống Trùng Nhĩ qua sông, đã đánh hạ liền mấy toà thành. Đại tướng quân Tấn là Lữ Tỉnh, Khánh Huế biết không thể địch nổi thế quân Tần, lại hay lòng người đều hướng theo Trùng Nhĩ, liền ký kết lập liên minh với Công tử Chấp, rồi đầu hàng. Tấn Hoài Công bỏ thành chạy trốn, không lâu bị đâm chết. Các đại thần văn võ của nước Tấn ủng hộ lập Trùng Nhĩ lên làm vua, chính là Tấn Văn Công.
Năm 43 tuổi Tấn Văn Công bắt đầu chạy nạn; khi lên ngôi đã 62 tuổi, tính ra ông đã chìm nổi ở ngoài đời ròng dã 19 năm. Chặng đường lưu vong ấy đã rèn đúc Trùng Nhĩ và các quan đại thần dưới quyền ông mạnh thèm ý chí, giàu thêm kiến thức và tài năng chính trị. Khi lên làm vua Trùng Nhĩ đã chú ý chỉnh đốn nền trính trị trong nước, phát triển sản xuất, ổn định lòng dân. Nước Tấn nhờ vậy đã cường thịnh lên rất nhanh chóng.
