Thật ra tên Xvailinh chờ cho mọi việc đã xong xuôi mới xuất hiện trong nhà đồ đạc. Hắn đưa mắt nhìn anh em tù nhân, vẻ mặt chua chát. Họ đang ngồi bên bàn, trong phòng nhân viên, không làm gì cả; những người khác đang đứng bên cái quầy dài trong phòng quần áo, rõ ràng họ cũng không làm việc. Chỉ đến khi thấy hắn bước vào họ mới bắt đầu rục rịch.
Tên Xvailinh muốn cố tình không thèm để ý đến vẻ mặt hậm hực của các tù nhân, và chui vào phòng riêng. Bỗng một cảm giác khó chịu gai lên trong người hắn. Có lẽ họ biết mảnh giấy kia là của hắn? Hắn lưỡng lự dừng lại, mặt nhăn nhúm trong một cái cười lố bịch.
- Chúng mày nghĩ gì mà trông ngớ ngẩn thế? Hơfen đâu?
Pipich cũng đang đứng bên quầy, không nhìn tên Xvailinh, tay cởi dây thừng buộc một bị quần áo.
- Ở boong-ke, - anh trả lời thiểu não và tên Xvailinh cũng nhận thấy cái giọng yếu ớt ấy.
- Nó phạm tội gì thế? - Lưỡi tên Xvailinh thè lè trên môi.
Pipich không đáp, thái dộ im lặng nặng nề của những người khác như chặn họng Xvailinh khiến hắn không hỏi được nữa. Hắn im thin thít bước vào phòng, anh em tù nhân nhìn theo hắn bằng những cái nhìn ngờ vực. Pipich ném theo hắn một câu chửi lầm bầm trong miệng. Xvailinh than thở quẳng cái áo da nâu lên chiếc ghế, nghĩ ngợi. Cái cảm giác khó chịu kia không chịu biến đi. Linh tính của hắn báo cho hắn biết tù nhân nghi ngờ hắn. Hắn buồn bã nháy nháy cặp mắt nhìn vào khoảng không. Điều tốt nhất là phải tỏ ra thân mật và đóng vai người điếc.
Hắn gọi Pipich vào.
- Bây giờ hãy nói cho tao biết, có chuyện gì thế?
Pipich không trả lời ngay.
Lúc này, trong khi tính mạng những người bạn thân nhất của anh đang bị đe dọa, Pipich cảm thấy một đòi hỏi mãnh liệt bắt anh phải biểu lộ tất cả những gì nhân đạo nhất của anh, với hy vọng hão huyền rằng có thể làm cho cái thằng đang ngồi trước mặt xoi mói nhìn anh kia, phải cảm động. Đó sẽ là vật quý báu và cao thượng nhất mà Pipich phải đưa ra cho một thằng SS: lòng nhân đạo của anh bấy nay bị chà đạp và giam cầm dưới tấm áo tù kẻ sọc xanh sọc xám. Sự đòi hỏi phải nói ra với tính cách một con người mạnh quá đến nỗi tim anh như muốn tan đi, và cũng có một lúc Pipich thật sự tin ở sức mạnh vô biên của cái tiếng nói mãnh liệt ấy; đằng sau đôi lông mày nhíu lại của anh, những ý nghĩ tự nó đã biến thành lời nói. Nhưng đến khi anh trông thấy bộ mặt nhẵn thín ngu độn của tên Xvailinh thì ý muốn ấy kéo giật anh trở lại.
Cũng như bộ quần áo vằn của anh là một hàng chấn song ngăn con người bị xiềng xích lại, bộ quân phục màu xám của tên SS là một cái mộc không xuyên qua được, và đằng sau nó có một cái gì lừa bịp, xảo trá, hèn nhát và nguy hiểm đang rình mò như một con mèo rừng.
Ngồi trước mặt anh là một tên cò mồi, nó cũng khá tỉnh táo để lợi dụng tình cảm nhân đạo mà người khác trong một lúc yếu đuối chìa ra cho nó và nó sẽ tiêu diệt ngay tình cảm ấy khi nó thấy có thể được.
Pipich thấy xấu hổ vì đã nghe theo sự thúc bách của trái tim mình, dù chỉ trong một phút.
- Nào, nói đi cho tao biết...
Tim Pipich rắn lại.
- Còn chuyện gì nữa? Hơfen và Krôpinxki đã bị vứt xuống boong-ke về chuyện đứa bé.
Tên Xvailinh chớp chớp mắt.
- Hẳn có đứa nào phản.
Pipich đáp nhanh:
- Thưa ngài thượng sĩ, vâng, có đứa nào phản!
Tên Xvailinh để câu trả lời ấy vọng lên trong người hắn, rồi hắn nói:
- Thế là hình như trong bọn chúng mày có một thằng khốn kiếp?
- Thưa ngài thượng sĩ vâng, trong bọn chúng tôi có một thằng khốn kiếp.
Câu nói ấy thốt ra mạnh mẽ lạ lùng.
- Thế là chúng mày... ờ... mang nó đi đâu rồi?
- Thưa ngài thượng sĩ, không!
- Thế thì nó đâu?
- Tôi không biết.
Tên Xvailinh lộ vẻ ngạc nhiên rõ rệt.
- Sao lại thế được? Tối hôm qua nó còn ở đây.
- Dạ không biết.
Xvailinh chồm lên.
- Chính tao trông thấy nó!
Bây giờ thì hắn đã chịu thua. Trong người Pipich, cái điều trước đó còn là sự nghi ngờ mãnh liệt bây giờ đã trở thành một niềm tin chắc chắn: chính thằng Xvailinh đã phản. Chính nó!
Tên Xvalinh trố mắt nhìn bộ mặt lạnh như tiền của Pipich. Bỗng hắn gầm lên:
- Bảo chúng nó sắp hàng vào, tất cả đội Commando! Chúng ta sẽ tìm ra thằng khốn kiếp ấy!
Nhưng ngay lúc đó, hắn thay đổi ý kiến. Hắn nhảy một cái đến bên Pipich lúc này đang nắm quả đấm vặn cửa, và nói với Pipich bằng một giọng thân mật:
- Không, Pipich, chúng ta sẽ không làm thế. Bây giờ tốt hơn ta hãy đừng nói gì cả. Đó chỉ vì tao là một người có lòng tốt thành ra tao lại quàng cái vạ vào cổ. Ta không nên làm ầm ĩ chuyện ấy lên. Mày hãy cứ tìm xem cái thằng khốn kiếp ấy là đứa nào rồi bảo cho tao biết. Chúng ta sẽ treo cổ nó lên.
Mong được Pipich đồng ý, hắn lại thè lè cái lưỡi ra trên môi. Nhưng Pipich vẫn im lặng. Anh quay ngoắt người ra khỏi phòng. Tên Xvailinh nhìn theo anh qua khung cửa sổ. Mồm hắn há hốc.
Từ trong phòng, Krêmơ nhìn ra thấy những anh em bị bắt đi qua sân kiểm soát, đằng sau họ là Kluttich và Rainơbôt. Krôpinxki đang khập khiễng, và Hơfen cúi đầu xuống.
Anh em tù nhân đứng sau các cửa sổ phòng nhân viên nhìn theo đám người đi qua, mắt họ mở to kinh ngạc.
Prơn chạy xổ đến chỗ Krêmơ. Bốn người kia đã tới cổng. Khoảng cách khá xa nên phải nhìn kỹ mới phân biệt được. Nhưng hai người đứng ở cửa sổ vẫn thấy rõ ràng những người bị bắt đang bị dẫn sang phía bên phải căn nhà ngoài cổng.
Nhà boong-ke đã nuốt họ vào trong.
Prơn nhìn Krêmơ, không nói được một lời. Nhưng cái câu hỏi hãi hùng lóe lên trong cặp mắt anh: Tại sao thế?
Nét mặt Krêmơ tối sầm lại.
Tiếng đồn về chuyện vừa xảy ra lan đi rất nhanh khắp trại. Việc Hơfen bị giam báo trước một điều không hay. Có cái gì thế nhỉ? Các anh em tù nhân đưa cái tin đáng lo ngại ấy về các nhà khối. Một người chạy thư đưa tin ấy về căn nhà trại làm ống kính.
- Chúng nó vừa vứt Hơfen và một anh Ba Lan vào boong-ke. Thằng Kluttich và thằng Rainơbôt bắt họ. Có chuyện gì hỏng rồi đây...
Pribuia và Kôdizéc nhìn nhau bối rối: huấn luyện viên quân sự bị đưa vào boong-ke ư? Thế nghĩa là thế nào? Tin tức ấy cũng lan nhanh đến y xá. Khi nghe tin, Van Đalen vẫn tỏ ra bình tĩnh. Anh đang giặt những cuộn băng bẩn trong buồng tắm. Anh nhíu đôi lông mày rậm suy nghĩ. Cái này có thể là một việc nguy hiểm đây. Anh đã định bỏ tất cả công việc đấy chạy đến chỗ Bôkhâu. Nhưng anh biết là không nên, vì anh nhớ rằng quy tắc căn bản đối với tất cả các cán bộ hoạt động bí mật là không được cho ai để ý. Nếu như điều đó quả là nguy hiểm, anh sẽ nhận được những chỉ thị thích hợp, đúng lúc.
Suyp, lúc đó đang thơ thẩn gần nhà đồ đạc, bị anh em ở nhà tắm gần đấy hỏi. Rồi họ lại đưa tin đến cho Bôgoxki. Bôgoxki làm ra vẻ lạnh lùng để che giấu nỗi xúc động.
- Phải, chứ còn thế nào nữa? Có lẽ là Hơfen không cẩn thận.
Bôkhâu nghe được tin qua các anh em quản trị trong phòng, họ mang tin ấy từ nhà bếp lên. Anh không thể ở lại lâu trong nhà khối được, vì trong bụng quá lo lắng. Anh viện ra một cớ để đến phòng nhân viên. May mắn sao, anh thấy Krêmơ ở đó một mình. Trong thâm tâm Krêmơ sợ gặp mặt Bôkhâu. Anh biết quá rõ tại sao anh đã để cái cậu Hơfen cứng đầu ấy giàn xếp được với anh về nhiệm vụ Bôkhâu giao cho. Chính là sức cưỡng lại thầm kín của lòng nhân đạo trong anh đã điều khiển ý thức anh, bắt anh nhắm mắt sau khi truyền đạt chỉ thị. Thôi mình chẳng dính líu gì đến chuyện ấy nữa. Không thấy gì, không biết gì nữa!
Cũng vẫn với sức cưỡng lại ấy, bây giờ anh đang vùng lên cãi lý với Bôkhâu. Bôkhâu trách anh đã không kiểm soát việc đưa đứa bé đi ngay trong lúc chuyển tù đi, anh to tiếng tự bào chữa:
- Tôi đã làm nhiệm vụ của tôi!
Bôkhâu không trả lời lại câu đó. Cái phương pháp rất có kỷ luật của anh để ứng phó với thực tế, mặc đầu nó thay đổi dưới bất kỳ hình thức nào, đã làm anh thấy ngay rằng cãi nhau về những lỗi lầm đã qua là vô ích. Một tình hình nguy hiểm đã xảy ra qua việc Hơfen bị giam. Linh tính không bao giờ sai của Bôkhâu báo cho anh biết giữa việc bắt Hơfen với âm mưu của tên Kluttich và tên Rainơbôt để tóm bộ máy là có liên quan với nhau. Chắc chắn cả hai đứa nghi ngờ Hơfen là một ủy viên tổ chức bí mật; chẳng bao giờ chúng công khai làm nhặng lên thế chỉ vì đứa bé. Bôkhâu mím môi, nghĩ xem có cách nào, nhưng anh không tìm ra.
Bây giờ làm thế nào đây?
Krêmơ nhún vai, bất lực.
- Chúng ta không đưa được đứa bé ra ngoài trại nữa rồi. Tôi rất mừng là đã cho nó đến chỗ khác đúng lúc. Thằng Xvailinh đang lùng nó.
Bôkhâu chỉ nghe loáng thoáng. Anh đang suy nghĩ. Chỉ có Krêmơ, với tư cách trùm trại, là có thể tìm hiểu xem trong boong-ke Hơfen và Krôpinxki ra sao mà thôi.
- Này anh Vante, - sau cùng Bôkhâu nói. - Anh phải giúp một tay. Chẳng cần phải mập mờ mãi với anh làm gì nữa vô ích. Dù sao anh đã biết nhiều hơn điều tôi có thể nói với anh.
- Cái gì tôi không được biết thì tôi không biết, ngay cả nếu tôi muốn nữa cũng vậy. - Krêmơ đáp.
- Bây giờ có ai có thể nghe chúng mình nói không?
- Anh cứ nói đi, - Krêmơ càu nhàu.
Bôkhâu hạ giọng:
- Anh biết là chúng mình có vũ khí. Chúng mình giấu nó ở đâu, vấn đề không phải ở đấy. Hơfen là huấn luyện viên quân sự của các nhóm kháng chiến. Một trong những đồng chí quan trọng nhất của chúng mình! Anh hiểu không?
Krêmơ cau mày, im lặng gật đầu.
- Không ai biết được bây giờ chúng nó đang làm gì vói Hơfen trong boong-ke - Bôkhâu nói tiếp. - Có một điều chắc chắn là chúng nó sẽ tra tấn cậu ấy. Nếu Hơfen thối chí, qua cậu ấy toàn thể bộ máy sẽ vỡ tung. Cậu ấy biết vũ khí giấu ở đâu, cậu ấy biết các đồng chí trong những nhóm kháng chiến, cậu ấy biết chúng tôi ở ban lãnh đạo bí mật...
Bôkhâu ngừng lại. Krêmơ cũng im lặng. Anh từ từ bỏ tay xuống đút vào túi quần, nhìn thẳng trước mặt. Sinh mạng của rất nhiều người, có lẽ sự sống còn của toàn trại, là tùy ở thái độ kiên quyết của một người. Tầm quan trọng ấy làm Krêmơ choáng váng cả người.
- Đáng lẽ tôi nên nói sớm với anh thì hơn, - một lát sau Bôkhâu nói tiếp, - như vậy anh đã đem được được bé đi khỏi tay Hơfen trước khi thằng Xvailinh đánh hơi thấy...
Krêmơ gật đầu không nói.
- Này, Vante, anh cần xem Hơfen có giữ được kín không. Chúng tôi không vào boong-ke được. Anh xoay xở thế nào tùy anh, tôi không thể góp ý vào đấy. Có lẽ anh có thể dùng Suyp được đấy.
Bản thân Krêmơ cũng đã nghĩ đến khả năng này.
- Anh nghe được gì thì tin ngay cho tôi biết. Bây giờ tình hình thế nào, chắc anh cũng biết. Hãy cẩn thận, Vante ạ. Bất cứ anh liên quan đến ai cũng chỉ nói cho họ biết những gì cần thiết nhất, ngoài ra - im lặng!
- Anh chẳng cần phải dạy tôi những cái sơ đẳng ấy, - Krêmơ lầm bầm.
Bôkhâu vỗ vai Krêmơ:
- Tôi biết, tôi biết...
Những khi gặp nguy hiểm, bản chất của Bôkhâu không phải là hoang mang. Lòng can đảm của anh không phải là lối can đảm liều lĩnh, nó là lối can đảm biết cân nhắc giữa nhân tố này với nhân tố khác, biết quan sát tính toán. Khi Bôkhâu đã thừa nhận cái gì là đúng thì anh bình tĩnh, kiên nhẫn, thi hành đến cùng, đôi khi các đồng chí cũng không biết nữa, thí dụ như khi anh giấu sáu khẩu các-bin từ bên ngoài tuồn vào trại hồi tháng Tám 1944 nhân cuộc rối loạn do vụ Mỹ ném bom gây ra.
Bôkhâu nhận nhiệm vụ giấu những vũ khí quý báu ấy hết sức nhanh vào một chỗ tuyệt đối an toàn, nhưng phải giấu thế nào để khi cần tới là có ngay và không bị hư hỏng. Ngày hôm sau, anh báo tin với các đồng chí trong ILK là đã hoàn thành nhiệm vụ. Các đồng chí hỏi anh giấu súng ở đâu, anh trả lời:
- Trong y xá. - Nhưng anh cũng không tuyên bố cụ thể là giấu ở chỗ nào, mặc dầu họ gạn hỏi. - Nếu tôi nói chỗ đó ra chắc các đồng chí sẽ không đồng ý.
Các đồng chí đâm lo lắng, nhưng Bôkhâu vẫn một mực im lặng.
- Cứ tìm đi, - anh nói, biết chắc không ai trách mà cũng không ai nghi ngờ được. - Ai tìm ra những khẩu súng ấy sẽ được khẩu phần bánh của tôi trong một tuần.
Bản thân Van Đalen làm việc trong y xá đã tìm khắp nơi vẫn không thấy. Kôđixec và Pribula có dịp nào đến y xá trong ngày là cũng để mắt tìm kiếm ở tất cả những chỗ nào họ có thể ngờ là giấu vũ khí. Đối với họ thật là một trò chơi rất bực mình, nhưng Bôkhâu rất thích thú. Chỉ Bôgoxki là không tham dự vào đấy.
- Hẳn Hecbe[1] sẽ làm đúng, chắc chắn như vậy.
Một buổi chiều chủ nhật vào cuối tháng Tám, Bôkhâu cùng với Kôđixec và Pribula lang thang đến y xá. Van Đalen đến với họ, và bốn người ngồi xuống một cái ghế dài đối diện với căn nhà chính của y xá. Họ gặp nhau vì Bôkhâu muốn bảo cho họ biết chỗ giấu.
- Bây giờ anh nói xem ở đâu, - Pribula giục. Ý anh muốn nói đến những khẩu các-bin.
Bôkhâu nhếch mép cười.
- Anh đang ngồi đúng trước mặt chúng đấy.
Pribula và các anh em khác nhìn qua khoảng trống trước mặt, những cặp mắt thầm kín của họ nhìn thăm dò lên phía trên trước mặt căn nhà chính. Bôkhâu giúp họ tìm bằng một cái hất đầu im lặng ra hiệu về phía những cái chậu xanh trên thềm cửa sổ có hoa phong lữ đang nở.
Van Đalen là người hiểu trước nhất:
- Trong đó à? - Anh ngạc nhiên hỏi khẽ. Mắt Bôkhâu ra hiệu là đúng. Cả bọn họ không nói, nhìn lên những chậu hoa. Bôkhâu lấy làm thú vị về vẻ ngạc nhiên của họ.
- Liệu các anh có tán thành tôi, - anh hỏi - nếu như tôi đề nghị đem giấu ở chỗ đó không?
Không ai đáp, cái im lặng của họ có nghĩa là không.
- Thật là táo bạo, - sau cùng Van Đalen nói.
- Nhưng đúng, - Bôkhâu nhanh nhẹn tiếp lời. - Người ta thường tìm những vật ở tít tận các ngóc ngách, nhưng lại bỏ qua những vật ngay trước mũi mình, mà vả lại...
Bôkhâu im bặt. Một tên SS đang từ con đường y xá rẽ vào căn nhà chính. Hắn vô tình đi qua các chậu hoa. Đến trước chậu hoa cuối cùng, bên lối ra vào, bỗng hắn dừng lại. Có cái gì bên chậu hoa làm cho hắn chú ý. Giật mình, Pribula nắm lấy bàn tay Bôkhâu để trên mặt ghế. Họ thấy tên SS nhấc một cây phong lữ mọc cong ra ngoài chậu, đem ấn xuống đất. Họ theo dõi cử chỉ tên SS, trong lòng hết sức hồi hộp. Bôkhâu mỉm cười tin tưởng. Và vẫn mỉm cười, anh nói nốt câu dang dở, sau khi tên SS đã đi khuất vào trong nhà.
-... Vả lại những con thú vật tình cảm ấy sẽ chỉ tiêu diệt người chứ không phá hoại hoa đâu...
Họ không nói gì. Việc vừa rồi khiến họ thêm yên trí. Bôkhâu bình tĩnh nói:
- Nhiệm vụ đã làm xong. Vũ khí giấu an toàn, lấy lúc nào cũng được, và không bị hư hỏng.
Kơn đã đem những khẩu súng ấy bọc vào trong những mảnh vải thấm dầu.
Lúc chia tay, Bôkhâu nháy mắt:
- Tôi có thể giữ được khẩu phần bánh của tôi chứ?
Van Đalen trở về y xá, lắc đầu. Pribula thoi một cái vào lưng Bôkhâu tỏ ý khen. Bôkhâu cười.
Mùa đông đã qua, những đóa hoa phong lữ khô héo đi. Nhưng chậu hoa vẫn còn đứng trên thềm cửa sổ. Không ai để ý tới. Đất trong chậu hoa đã khô và xấu xí đi.
Nhưng hôm nay, Bôkhâu không tin tưởng như lúc đó nữa. Nỗi lo lắng bắt anh phải tìm đến Bôgoxki. Giờ nào cũng rất quý giá, vì giờ nào cũng có thể đưa tới một tai họa to lớn không thể lường được. Áp lực của thời gian buộc Bôkhâu phải vượt qua cái quy luật của sự thận trọng. Có lẽ có thể tìm được một cơ hội an toàn để bàn với Bôgoxki xem nên làm như thế nào. Một cơ hội may mắn khác giúp cho Bôkhâu.
Tên hạ sĩ cai quản nhà tắm đang thơ thẩn trong phòng làm việc của hắn, bên phía nhà tắm không có ai, các tù nhân đội chỉ huy đang kéo một chiếc thùng mà chuyến tàu mới đến quẳng ở trước nhà tắm để đem tới nhà tẩy uế. Bôgoxki cũng ở trong đám người ấy. Bôkhâu rất tự nhiên cùng nhập bọn, anh nhặt một mớ giẻ rách rồi cùng những người khác vào nhà tẩy uế. Bôgoxki hiểu ngay ý nghĩa trong cử chỉ của Bôkhâu và cũng đi theo, làm như vô tình. Họ chẳng ngại gì anh em tù nhân cả, và trong nhà tẩy uế, họ không bị ai quấy rầy. Hai người đứng cạnh đống quần áo lớn đã được chất lên, ở đó họ có thể quan sát lối ra vào.
- Nếu chúng nó làm cho cậu Hơfen nhụt chí trong ấy... Nếu như cậu ta không giữ vững tinh thần.
Hai người im lặng nhìn nhau. Bôgoxki khẽ giơ hai tay lên, anh không có câu trả lời nào khác. Cả hai đều không dám nói đến điều nguy hiểm to lớn kia. Nó đè lên, tối tăm, nặng nề, lù lù như một quả núi. Họ cảm thấy sự bất lực của họ. Nếu như Hơfen chỉ hé ra một tên, thì họ làm thế nào được...
Thế là cả sợi dây xích sẽ tuột! Và nó sẽ kéo tất cả bọn xuống vực. Mặc dầu tổ chức đã được ngụy trang rất tốt, nhưng nó vẫn chỉ gồm những con người thôi. Những con người kiên quyết, phải đấy, và bất chấp mọi nguy hiểm. Ấy thế nhưng trong những xà lim vắng vẻ ở boong-ke lại có những quy luật khác ngự trị. Ở đó con người chỉ cô đơn một mình một bóng và làm sao biết được anh ta sẽ hoàn toàn giữ nguyên vẹn được tinh thần cứng rắn, bất chấp mọi tra tấn về thể xác và tinh thần; hay anh ta sẽ dúm lại thành một vật thảm hại, thành một cục đất sét mang hình người. Ở đấy, đứng trước những cuộc tra tấn và cơn hấp hối, cái bản năng tự vệ lại chẳng tỏ ra mạnh hơn cả mọi sức mạnh của ý chí và mọi lòng dũng cảm sao? Mỗi người trong bọn họ đều đã thề với việc thực hiện nó cũng còn rất nhiều chặng đường phải qua, trong cái bản chất chưa được thử thách của con người.
Ngay giờ phút này Hơfen có thể đang nằm chịu đòn trong xà lim, nghĩ đến vợ, đến con, rồi tâm hồn dao động yếu dần, và chỉ cần khai ra một tên bình thường nào thôi, một tên mà anh tin rằng không quan trọng cho lắm. Thế là cả sợi dây khủng khiếp bị cởi tuột.
Trong hàng nghìn nhân viên của các nhóm kháng chiến, ai dám chắc rằng vào trong đó một mình có đủ sức mạnh để chịu đựng đến cùng?
- Cơ sự này có thể dẫn đến một sự sụp đổ... - Bôkhâu nói khẽ.
Bôgoxki bừng tỉnh ra khỏi khoảng trống rỗng trong đó anh đang đắm chìm, anh chợt nhìn lên. Anh mỉm cười mệt mỏi, như vừa rời bỏ tình trạng hỗn độn của những ý nghĩ bực bội, và gắng khắc phục sự yếu đuối trong lúc này.
- Rồi sẽ ra sao, - anh nói dịu dàng - chúng ta hoàn toàn chưa biết được.
Bôkhâu sa sầm mặt.
- Chúng ta phải tin ở Hơfen, - Bôgoxki nói.
- Tin, tin! Anh có chắc là cậu ấy sẽ giữ vững tinh thần đến cùng không?
Bôgoxki dướn lông mày lên:
- Thế anh có chắc ở tôi không? Hay ở anh không? Hay ở những người khác không?
Hơi bực mình, Bôkhâu lái câu hỏi nặng nề ấy đi.
- Cố nhiên cái đó không ai tự mình biết được. Vì thế đáng lý Hơfen không nên dính gì vào việc đứa bé. Ngay từ lúc đầu ấy. Nhưng kết quả là thế nào? Trước hết cậu ấy giấu đứa bé trong nhà khối của mình, sau đó cậu ấy phạm kỷ luật nghiêm trọng, và bây giờ cậu ấy vào boong-ke và...
- Và cả anh cũng mắc sai lầm về chuyện đứa bé.
- Tôi à? - Bôkhâu hỏi. - Tôi có dính líu gì đến đó kia chứ?
- Chính anh nói đấy, anh bảo không phải là việc của anh, đó là việc của Hơfen.
- Thế thì sao? - Bôkhâu tự bào chữa. - Tôi đã chỉ thị cho Hơfen phải đưa đứa bé ra khỏi trại là gì đấy?
- Ai bảo thế? Cả trái tim anh có bảo thế không?
Bôkhâu giơ hai tay lên kinh khủng.
- Trời ơi, Leônit[2] anh nói gì thế? Hơfen đã bị trái tim cậu ta dẫn đến sai lầm còn chưa đủ hay sao? Bây giờ anh lại yêu cầu rằng tôi...
- Không tốt, không tốt tí nào! - Bôgoxki cau trán lại có vẻ bực bội. - Anh phạm sai lầm với cái đầu, Hơfen phạm sai lầm với trái tim. Hai cái đều cô độc, cái đầu của Hécbe cũng như trái tim của Anđrê. Và như thế là không tốt.
Bôkhâu không trả lời. Anh không có cái kiểu chú ý đến khía cạnh tình cảm. Anh bực mình vứt mấy mảnh giẻ rách anh đã mang đến đấy lên cái đống gần đó, và bực tức nghe những oán trách của Bôgoxki.
- Anh chỉ độc ra lệnh, chỉ huy, rồi phó mặc cho Hơfen bị trái tim xâu xé. Đáng lẽ phải giúp đỡ anh ta thì anh lại đuổi anh ta đi. Cậu phải giao đứa bé cho anh Ba Lan. Có thế thôi!
Bôkhâu giận dữ đấm tay xuống đống giẻ.
- Thế thì lúc đó hỏi tôi phải làm thế nào?
Bôgoxki rụt cổ vào trong vai nói:
- Tôi cũng không biết...
- Anh thấy đấy, - Bôkhâu đắc thế.
Bôgoxki vẫn thản nhiên như không. Bên cạnh cái sai lầm có cái đúng, cũng như bên cạnh bóng tối có ánh sáng. Cho nên Bôkhâu có thể đã làm đúng cũng như làm sai. Khơrasô[3].
- Đứa bé phải ra khỏi trại! Đó là đúng, và đó là điều anh ta yêu cầu ở Hơfen. - Bôkhâu nhấn mạnh.
- Được, - Bôgoxki công nhận. - Nhưng tại sao Hơfen không làm như thế?
Bôkhâu nổi xung:
- Bởi vì cậu ta...
Nhưng bỗng câu trả lời anh định nói lịm đi trước cái nhìn của Bôgoxki. Bôkhâu im lặng nhìn Bôgoxki; anh đọc thấy ý nghĩ trong nét mặt người bạn: Đầu óc đơn độc cũng như trái tim đơn độc thì...
Có lẽ bản thân anh phải coi lại xem đứa bé đã thật sự được ra khỏi trại chưa... Có lẽ anh phải triệt để kiểm soát Hơfen đến phút cuối cùng chứ? Có lẽ anh đã phó mặc cho một mình Hơfen, vì ngay trong bản thân anh, anh chàng Bôkhâu rất bình tĩnh ấy, cũng có cái sức kháng cự của lòng nhân đạo y như nó diễn ra trong người Krêmơ, là người đã nhắm mắt lại một khi đã làm tròn nhiệm vụ được giao phó. Bị mọi người bỏ mặc, Hơfen phải gánh lấy tất cả gánh nặng lên vai. Lỗi này của ai? Ai đã mắc sai lầm? Chẳng riêng ai cả! Mà tất cả mọi người... Bôkhâu nhìn thẳng vào mắt bạn...
Mắt của con người! Trong ánh sáng của nó cũng như dưới bề mặt của biển sâu vô tận, giấu kín tất cả bí mật của cái biết và cái không biết, tất cả những thiếu sót và lầm lạc của con tim, tất cả hiểu biết và trực giác, tất cả tình yêu.
Bôkhâu cảm thấy một nỗi xúc động sâu xa trong lồng ngực. Anh nghĩ: Mày là người, hãy chứng minh điều đó.
Phải chăng anh đang nghĩ điều đó về mình? về Hơfen? Hay phải chăng ý nghĩ ấy mênh mông đến nỗi nó bao quát tất cả mọi vật cùng mang cái tên đó?
Mày là con người, hãy chứng minh điều đó!
Mày là con người, hãy chứng minh điều đó!
Bôkhâu cảm thấy rằng ngoài lý trí còn có một cái biển sâu thẳm ở đó mọi lời nói và ý nghĩ đều không có tiếng vang và cũng không vang lại một câu trả lời nào. Có lẽ Hơfen đã nhìn vào cái biển sâu ấy và đã làm việc tự nhiên không cần phải hỏi và trả lời. Một con người - ai đòi được quyền mang cái tên ấy - trong mọi việc mình làm bao giờ cũng phải quyết định cho một bổn phận lớn lao hơn.
Trong lòng Bôkhâu đang rối bời. Anh không muốn xoa dịu nó đi.
- Vậy ta phải làm gì? - Anh hỏi, che giấu sự xấu hổ dưới cái vẻ khách quan.
Bôgoxki lại nhún vai. Biết làm gì bây giờ? Tất cả mọi cuộc luyện tập quân sự đều phải lập tức bỏ ngay. Không có những buổi huấn luyện vũ khí nữa, không có những cuộc hội họp nữa. Màng lưới rộng rãi của tổ chức phải chìm xuống chỗ bí mật sâu kín nhất. Đó là tất cả những gì có thể làm, vấn đề là phải chờ - phải chờ xem.
❀ ❀ ❀
[1] Tên của Bôkhâu (Herbert Bochow)
[2] Tên của Bôgoxki (Leonid Bogorski)
[3] Tiếng Nga: Tốt
