Khoảnh khắc thanh bảo kiếm của hai người chạm nhau, một tiếng "coong" vang lên, kẻ cầm danh kiếm ngã xuống, máu tươi rỉ ra đầm đìa từ lồng ngực...
Đập đổ thần thoại cổ xưa
Hơn mười năm trước, khi mới đến nước Mỹ, tôi được một vị giáo sư Trung Quốc mời dự tiệc, và có mời bốn cặp vợ chồng người phương Tây đến dự cùng.
Phu nhân giáo sư có tay nghề nấu nướng rất khéo, từng món ăn ngon được dọn lên khiến các khách mời khen ngợi không ngớt.
"Đừng ăn nhiều quá!" Giáo sư cười nói: "Món ngon hãy còn ở phía sau."
Vừa nói, ông vừa mang ra một đĩa đồ ngâm vị (lỗ vị), mặn nhạt vừa phải, béo gầy cân đối, lại có một hương thơm lạ lùng không diễn tả được, quả nhiên khiến đám người phương Tây ăn đến mức tâm phục khẩu phục.
"Tuyệt quá! Tuyệt quá!" Những nam khách mời có mặt lần lượt khuyến khích vợ mình học theo món ăn Trung Quốc này. Chỉ có giáo sư lắc đầu cười:
"Nghĩ lại năm xưa, chắc là ba thập kỷ trước nhỉ! Mẹ tôi dẫn cả nhà đi tị nạn, chạy mấy chục dặm đường, chui vào một đám sậy lớn, đạn bay vèo vèo trên đầu, chúng tôi nhảy lên một chiếc thuyền nhỏ, cuối cùng cũng giữ lại được mấy mạng người. Lên đến bờ ở vùng an toàn, nhìn lại thì thấy bà nội tôi chẳng mang theo gì cả, chỉ ôm theo bên mình một cái chum đất nhỏ, các vị đoán xem đó là gì?"
Có người đoán vàng, có người đoán châu báu.
"Không đúng!" Giáo sư xua tay: "Là một chum nước dùng." Ông làm bộ thần bí, nhỏ giọng nói: "Nồi thịt ngâm nước dùng truyền qua mấy đời nhà tôi! Sau đó truyền đến tôi, tôi lại mang sang nước Mỹ, món ngon các vị vừa ăn lúc nãy, chính là được nấu bằng nồi nước dùng đó. Nước dùng này càng để lâu càng thơm, mỗi lần chỉ có thể cho thêm nguyên liệu mới vào, nước dùng cũ tuyệt đối không được đổ đi. Cho nên tính ra thì nó có lịch sử tổng cộng một trăm năm rồi đấy."
Mọi người có mặt đều ngẩn ngơ, có người kẹp miếng thịt trên đũa mà khựng lại giữa không trung. Cách một lát, lại bật cười ha hả: "Giáo sư thật hài hước!"
Cho đến tận bây giờ, khung cảnh hôm đó vẫn hiện lên trong tâm trí tôi. Tôi thường nghĩ: Hôm đó rốt cuộc là giáo sư nói thật? Hay là như mọi người vẫn nghĩ, chỉ là bịa chuyện, nói đùa?
Thần thoại của vị giáo sư già
Có một lần tôi trò chuyện với con trai về chuyện này.
"Kỳ thực người Mỹ cũng hay bán cái sự 'lâu năm'! Thậm chí sốt cà chua và đồ hộp có thể in cả nhãn hiệu lâu đời từ năm 1896 (since 1896); công ty sửa ống nước gần nhà chúng ta, chẳng phải cũng nói trên tờ rơi rằng họ đã hoạt động ở khu vực này bốn mươi năm rồi sao?", con trai tôi nói: "Nhưng người Trung Quốc nói về sự lâu đời, thường thể hiện sự huyền bí, tỏ ra rất rất già, già đến mức khiến bố không thể dò nổi. Người phương Tây nói về sự lâu đời, ý là để nói cho bố biết họ đã thành lập lâu như thế, đã trải qua rất nhiều thử thách, hơn nữa là chạy trời không khỏi nắng!"
Nghe lời nó nói, quả nhiên cũng có chút đạo lý.
Điều này làm tôi nhớ đến thời học cao học, có một vị giáo sư Trung Quốc dạy lịch sử mỹ thuật nói rằng ông từng nhìn thấy "Trừng Tâm Đường chỉ" cổ nổi tiếng. Vị giáo sư già trừng lớn đôi mắt, dường như đang kể chuyện thần thoại:
"Trừng Tâm Đường chỉ", quả thực trắng trẻo và tinh khiết làm sao! Dùng tay vuốt qua, không trơn không dính; thổi một hơi lên, còn phát ra tiếng xào xạc..."
Lúc đó thực sự vô cùng khao khát, trong lòng vẽ ra một tờ giấy đẹp đến mức không thể tả, dường như không cần viết, không cần vẽ, thì đã là cực phẩm nghệ thuật rồi. Chỉ là, đến khi thực sự nhìn thấy Trừng Tâm Đường chỉ, tôi cảm thấy cũng chỉ là một tờ giấy không được mịn màng cho lắm mà thôi.
Phải chăng người Trung Quốc thích thổi phồng mọi thứ lên thật huyền ảo, để thể hiện học vấn thâm sâu của bản thân? Kết quả là tam sao thất bản, càng truyền càng huyền bí? Nói thật lòng, tờ giấy mỏng mà chất liệu khít khao nào mà khi thổi vào lại không phát ra tiếng xào xạc chứ?
Mực không phải là dao
Không lâu sau, tôi đọc được bài viết của Lý Cách Phi, cha của nữ từ nhân đời Tống Lý Thanh Tráo, trong đó bình luận về thỏi "mực" Lý Đình nổi tiếng, quả thực vô cùng cay độc và đã tai.
Lý Cách Phi nói: "Mọi người đều bảo một thỏi mực Lý Đình đáng giá bao nhiêu là vàng, lợi hại biết nhường nào, tôi lại không dám đồng tình. Tỷ như có người nói rìa thỏi mực ấy chất liệu vừa mịn, vừa cứng, sắc bén đến mức có thể gọt được đồ vật. Nhưng tôi muốn gọt đồ vật thì có thể dùng dao, việc gì phải dùng mực?"
"Lại có người nói thỏi mực đó nếu rơi xuống nước, mấy ngày sau vớt lên, cũng không bị mục nát hay hòa tan. Nhưng là một thỏi mực đàng hoàng, việc gì phải đem ngâm nước?"
"Lại có người nói, mực thông thường không quá hai mươi năm là hỏng, mực Lý Đình có thể lưu giữ cả trăm năm. Tôi lại cho rằng điều này chẳng có gì to tát cả, dùng mực chẳng qua chỉ hai ba năm, việc gì phải dùng đến trăm năm?"
"Người đó lại nói mực của ông ta đặc biệt đen, tôi liền cười lớn: Thiên hạ vốn dĩ chẳng có thỏi mực màu trắng nào cả. Huống chi khi tôi đem mực của ông ta trộn lẫn với mực bình thường, bảo ông ta phân biệt, thì ông ta cũng không phân biệt được." (Trích bản dịch "Mặc tiển thuyết")
Mấy câu nói này của Lý Cách Phi quả thực rất thực tế, một cái tát đánh bay toàn bộ những lý lẽ vớ vẩn của đám nho sĩ hủ bại. Vốn dĩ là thế! Mực chính là mực, đó chỉ là một công cụ để viết chữ, việc gì phải bán cái vẻ huyền hoặc khó lường?
Danh kiếm mong manh dễ vỡ
Tôi cũng từng nghe họa sĩ tự khoe màu vẽ của mình trân quý ra sao, hoặc nói bút pháp của mình cao siêu thế nào, có thể một nét vẽ dài mấy thước, thẳng tắp như dùng thước kẻ vậy.
Thoạt nghe hình như tranh của ông ta quá cao minh. Chỉ là ngẫm sâu hơn một chút, cái chúng ta thưởng thức là tranh, chứ không phải màu vẽ! Cái chúng ta xem là ý tưởng, là cảnh giới, chứ không phải màn trình diễn kỹ xảo. Họa sĩ phải nỗ lực bỏ công sức vào ý cảnh, việc gì phải khoa trương nguyên liệu và kỹ thuật chứ?
Tôi từng xem một cuốn tiểu thuyết võ hiệp, miêu tả một vị hiệp khách tìm được một thanh danh kiếm từ mấy trăm năm trước, tự cho rằng có thể chém đứt... Khoảnh khắc chạm nhau, tiếng "coong" vang lên, người cầm danh kiếm ngã xuống, máu tươi rỉ rả từ lồng ngực tuôn ra——
Danh kiếm gãy rồi! Anh ta mải mê tin sái cổ vào những thanh danh kiếm cổ xưa, lại quên mất rằng trải qua mấy trăm năm, kỹ thuật luyện thép đã tiến bộ hơn nhiều.
Tôi rất thích câu chuyện này, tôi thường nghĩ: Khi người ta nói "bài thuốc trăm năm", nghĩ theo chiều hướng tốt, đó là bài thuốc đã được dùng qua một trăm năm; còn nghĩ theo chiều hướng xấu, thì đó là thứ trong một trăm năm chẳng hề có chút cải tiến nào. Trăm năm qua, khoa học đã có những bước tiến lớn nhường nào? Thế giới đã thay đổi bao nhiêu? Dựa vào cái gì mà chúng ta tin người cổ đại chứ không tin chính mình?
Khi thời đại uy quyền qua đi, thần thoại về những vĩ nhân không còn nữa, chúng ta có nên nghiêm túc kiểm chứng lại những đạo lý mà tổ tiên truyền lại hay không?
Điều đúng! Chúng ta giữ lại và phát huy! Điều sai! Cho dù hàng nghìn hàng vạn năm nay đều cho là đúng, cho dù là lời của bậc thánh nhân, chúng ta cũng vứt bỏ nó đi! Chỉ có như vậy mới là tư duy độc lập, mới là không theo lối mòn, mới là cầu thực từ thực tế, người Trung Quốc mới có tương lai! ——
Ngẩng đầu nhìn lên, bầu trời mới rộng lớn làm sao!
Cúi đầu nhìn xuống, mặt đất mới thực tế làm sao!
Vẽ một quả địa cầu trong tim, tưởng tượng bạn đang đứng trên đó, lơ lửng giữa vũ trụ bao la...
Hướng tới cuộc đời rộng mở
Ngày thứ hai sau khi viết xong cuốn sách này, tôi dẫn cô con gái sáu tuổi đến Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên New York tham quan.
Vừa đến nơi, tôi đã phát hiện bảo tàng có chương trình đặc biệt, trước cửa treo cao hai dải vải lớn, viết những chữ tiếng Anh to ơi là to —— "Viễn chinh (Expedition)".
Vừa bước vào cửa, đã có người đi tới, tặng con gái út của tôi một cuốn sổ nhỏ:
"Em gái nhỏ! Có muốn tham gia viễn chinh không? Cuốn sổ nhỏ này giới thiệu về bảo tàng của chúng tôi, từ cổ chí kim, từ châu Mỹ đến châu Á, châu Phi đều có. Cháu chỉ cần tham quan hết từng khu vực, và nhờ người ở mỗi khu vực đóng một con dấu vào sổ nhỏ cho cháu, mang về đây cho chúng tôi, cháu sẽ nhận được phần thưởng cho chuyến viễn chinh thành công —— một cuốn sách tô màu."
Thế là, chúng tôi bắt đầu chạy từ cửa ả này sang cửa ả khác. Tôi đã đi rất nhanh, cô nhóc còn chê chậm, cứ luồn lách trong đám đông để tìm "nơi đóng dấu".
Cuối cùng, sau khi chạy qua bốn tầng lầu, mấy chục phòng trưng bày, năm con dấu đã được đóng đầy, viễn chinh thành công! Con bé đã nhận được cuốn sách tô màu.
Sau đó, chúng tôi về nhà.
Ngồi trên xe ô tô, cô nhóc đã sốt sắng lật giở phần thưởng của mình, đến cả khi tôi bảo con ngoảnh lại nhìn cảnh đêm xinh đẹp của Manhattan, con bé cũng không phản ứng gì, chỉ là, tôi lại ngẫm nghĩ, chiều nay liệu con bé có phản ứng với món đồ nào trong bảo tàng không? Kể cả tôi và vợ, chúng tôi dường như đều không hề ngắm kỹ bất kỳ hiện vật nào, trong lòng chỉ nghĩ đến một việc —— mau chóng tìm được chỗ đóng dấu.
Tôi tin rằng bảo tàng sắp xếp chương trình như vậy chắc chắn có ý tốt của họ. Thế nhưng, ý tốt của họ liệu có tạo ra tác dụng ngược hay không? Trước đây mỗi lần dẫn con gái đến đó, chúng tôi thong thả dạo bước, thong thả ngắm nhìn, có thể đứng trước một món đồ chơi bằng gốm sứ ở Trung Mỹ, đọc phần chú thích của bảo tàng, biết rằng chiếc bánh xe đó có lẽ được truyền từ Trung Quốc sang. Cũng có thể ở khu vực trưng bày người châu Á, tỉ mỉ ngắm nhìn gia phả của người Trung Quốc, một mặt dạy cô nhóc nhận mặt chữ Hán, mặt khác phân tích cho con nghe.
Thế nhưng, ngày hôm nay, ngoài việc ê ẩm chân lưng và nhận được cuốn sách tô màu đó, chúng tôi thực sự đến cả tủ kính trưng bày của bảo tàng cũng chẳng thèm ngắm cho đàng hoàng.
Tại sao? Bởi vì chúng ta đã đánh mất ham muốn vươn lên tri thức, trong đầu chỉ nghĩ đến mục tiêu "thực tế".
Làm tôi nhớ đến có một lần về Đài Loan, bạn bè lái xe chở tôi đi A Lễ Sơn, vội vã chạy đua trên đường cao tốc vượt xe suốt dọc đường. Phóng lên đỉnh núi, nhận phòng khách sạn, ngày hôm sau trời chưa sáng đã xuất phát, chạy đến nơi ngắm mặt trời mọc. Trớ trêu thay hôm đó trời mưa, lại có sương mù, chẳng những không thấy mặt trời mọc, đến cả núi non phía xa cũng nhìn không rõ. Thế là, anh ta lại chở tôi chạy thốc về Đài Bắc.
"Lên A Lễ Sơn, chính là vì mặt trời mọc." Anh ta nói: "Không nhìn thấy, thật là cụt hứng!"
Tôi thực sự không hiểu, tại sao trong lòng anh ta chỉ có duy nhất một mục tiêu đó. Kỳ thực phong cảnh dọc đường, thậm chí bầu không khí mát rượi trên núi và những ngọn cỏ ven đường, hoa anh đào nở sớm trên đỉnh núi, chẳng phải đều rất đẹp đó sao?
Điều này cũng làm tôi nhớ đến đoạn văn nhà giáo dục nổi tiếng Hạ Cải Tôn tiên sinh phê phán văn hóa truyền thống. Ông nói người Trung Quốc hay nói "cưới vợ sinh con", "nuôi con dưỡng già", "làm việc thiện tích phước", "thăng quan phát tài", dường như cưới vợ là để sinh con, làm việc thiện là để tích phước, thăng quan là để phát tài.
Tôi lại muốn tiếp tục thảo luận rằng: Trước "thăng quan phát tài" là gì? Chính là "đọc sách" và "Mười năm đèn sách không ai hỏi, một bước thành danh thiên hạ tường".
Hai câu này, chúng ta từ nhỏ đã nói, cha mẹ thầy cô cũng luôn dùng "nó" để răn dạy chúng ta, an ủi chúng ta. Bảo chúng ta rằng: "Học cho giỏi, cố mà đọc, hôm nay ngủ ít đi, chơi ít đi, nghĩ ít đi, hy sinh một chút cũng không sao! Chỉ cần thi đậu vào ngôi trường lý tưởng, thì con muốn chơi thế nào cũng được, muốn nghĩ gì cũng được, muốn ngủ bao lâu cũng được!"
Chúng ta dường như chưa từng hoài nghi câu nói này. Nhưng hôm nay, tôi muốn nói:
Câu nói này đã hại chết Trung Quốc! Nguyên nhân khiến văn hóa Trung Quốc thiếu đi sức sống bừng bừng sinh khí, chính là vì mười năm mang tính sáng tạo nhất của tuổi trẻ thanh niên đều bị chôn vùi trong những năm tháng đèn sách dưới thời phong kiến. Khi bạn cuối cùng đã "một bước thành danh", bạn có thể đã học thuộc lòng thơ văn thánh nhân, cũng có thể viết ra vạn chữ dưới ngòi bút, tất cả kỹ kỹ xảo của bạn đều đã chín muồi, nhưng bạn lại mãi mãi đánh mất khoảng thời gian mang tính sáng tạo của tuổi trẻ ấy.
Tôi thường nhìn chằm chằm vào bức tranh "Thiếu nữ tượng" mà tôi vẽ năm mười sáu tuổi, thầm nghĩ: "Tuyệt quá, cảm động quá! Kỹ thuật ngày hôm nay của tôi tuy tốt, nhưng lại không thể vẽ lại được nữa. Bởi vì, tôi đã đánh mất ngọn lửa nhiệt huyết đó rồi."
Ai có thể nói sự non nớt trong sáng tác của người trẻ tuổi là không đáng giá? Sự non nớt có giá trị của sự non nớt! Có vẻ đẹp của sự non nớt chứ bộ!
Tôi nhớ có một lần, tôi đi xem triển lãm đồ gỗ hoàng hoa lý (gỗ hồng mộc), thử ngồi lên chiếc ghế của đại sư, cảm thấy vô cùng thoải mái, bởi vì chiếc ghế đó tuy cứng, nhưng lại rất hợp với kẻ mắc bệnh "đau dây thần kinh tọa" như tôi.
Tôi mua hai chiếc mang về, thường ngồi trên đó đọc sách. Thế nhưng, có con trai trò chuyện cùng tôi, tôi bảo nó ngồi, nó thà ngồi bệt xuống thảm còn hơn là ngồi ghế Thái sư.
"Đó là đồ của người già, quá cứng, quá khó chịu!" Nó nói.
Tôi bỗng giật mình. Nghĩ đến những gian phòng khách thời xưa, toàn dùng những món đồ của người già thế này, chẳng lẽ những người trẻ tuổi thời đó khác với bây giờ? Tuổi còn nhỏ xíu đã thích ngồi ghế Thái sư? Hay là bởi vì toàn bộ xã hội cũ của Trung Quốc, đều lấy người trung niên và cao tuổi làm nhân vật chính, một mặt phớt lờ người trẻ tuổi, mặt khác ép buộc thế hệ sau tiếp nhận "văn hóa của người trung niên cao tuổi", dùng giá trị quan của người trung niên cao tuổi để nhìn nhận thế giới này.
Văn hóa của chúng ta quả thực quá già cỗi rồi. Cho dù đến tận ngày nay, thời đại phẳng, thông tin bùng nổ này, vẫn không thể rũ bỏ được gánh nặng cổ xưa.
Rõ ràng có thể để máy tính tự động lái, chúng ta cứ phải dùng tay thao tác, thậm chí xung đột với máy tính. Rõ ràng có thể rạch ròi từng ly từng tí; chấp hành theo pháp luật, chúng ta cứ phải nói chuyện tình người. Rõ ràng trước mắt có vô số con đường có thể để chúng ta đi, chúng ta cứ khăng khăng tự nhủ: "Chỉ có độc nhất một con đường, thi không đậu là cả đời tiêu đời!"
Chúng ta đã mang thứ độc hại thừa mới từ khoa cử sang đến tận ngày nay!
Đáng sợ hơn nữa, là chúng ta mang cái "con đường một chiều tư duy" đọc sách làm quan, thăng quan phát tài này, cũng mang vào xã hội ngày nay.
Mọi người thường nói xã hội đổ bệnh rồi! Bệnh ở chỗ nào?
Tôi muốn nói: "Bệnh ở văn hóa!"
Khi chúng ta khiến cho mỗi người từ thủa ấu thơ, trong lòng chỉ có duy nhất một con đường một chiều để đi. Lúc họ lớn lên, sao có thể không thực dụng? Sao có thể lọt tai những quan niệm mới? Lại sao có thể mở rộng lồng ngực đón nhận những chủng tộc và văn hóa khác biệt, để trở thành một "công dân toàn cầu"?
Nhiều năm qua, tôi vô cùng không lượng sức mình, đã cho ra mắt một loạt sách. Từ 《Đom đóm sáng châm ngôn》, 《Thắp một ngọn đèn tâm》, 《Vượt qua chính mình》, 《Tạo dựng chính mình》, 《Khẳng định chính mình》, 《Sự thật của nhân cuộc đời》, 《Lạnh lùng nhìn nhân thế》 cho đến cuốn 《Tôi không dạy bạn khôn lỏi》 này. Tôi muốn thành thật nói rằng, tôi thực sự đã sắp xếp một chuỗi thứ, hy vọng trong vô hình, tức là lúc độc giả không hay không biết, mang "một quan niệm khác" đến với mọi người.
Trong cuốn sách này, tôi rất ít khi đưa ra kết luận độc đoán, mà chỉ đưa ra một vài kiến nghị, nói lên mấy loại khả năng. Tôi thà để lại không gian rộng rãi hơn một chút, để độc giả tự suy ngẫm.
Vốn dĩ mà nói! Đây là một thế giới "nơi này không giữ khách, ắt có nơi giữ khách". Chỉ cần chuẩn bị một chút, là bạn có thể đến phía bên kia của trái địa cầu. Đây cũng là một thời đại mà ai nấy đều có thể tư duy tự do, nó không còn chỉ có đúng với sai, mà còn có không đúng không sai. Chúng ta không cần phải tôn sùng "uy quyền", mà phải tôn sùng "chân lý". Và mọi chân lý, đều phải được kiểm chứng trong cuộc sống hiện thực.
Tôi nhớ thời thiếu niên, có một lần đi leo núi. Ban đêm, ở trọ trên đỉnh núi. Mọi người nằm xuống, ngắm những vì sao trên trời.
Không bị ô nhiễm không khí và ánh đèn làm nhiễu loạn, các vì sao sáng rực, vô cùng trong lành, tựa như từ bốn bề ùa tới, vây tôi vào giữa. Có người cảm thán nói: "Bầu trời đất đai rộng lớn biết bao! Cường như đã sở hữu cả vũ trụ, bên trên là bầu trời vô tận, bên dưới là cả một quả địa cầu."
Ba mươi năm nay, tôi thường nhớ về đêm hôm đó, vô cùng hoài niệm cảm giác ấy. Thế nhưng, có một ngày, tôi đã thay đổi. Đi trên đường, tôi sẽ ngẩng đầu lên, nhìn bầu trời, mặc dù đó có thể là một khoảng trời nhỏ xíu bị kẹp giữa những tòa cao ốc. Nhưng tôi biết, đằng sau những tòa nhà còn có bầu trời lớn hơn, lớn hơn nữa. Sau đó, tôi dậm chân xuống mảnh đất dưới chân, vô cùng chân thực! Đó là gì? Đó không chỉ là con đường, mà còn là trái địa cầu! Cả một quả địa cầu tròn vo, đều nằm dưới chân tôi.
Tôi thường nói với những người bạn trẻ:
Tại sao một con đường không thông, mà bạn lại cảm thấy đường cùng ngõ cụt?
Ngẩng đầu nhìn lên, bầu trời rộng lớn biết bao! Cúi đầu nhìn xuống, mặt đất chân thực biết bao! Vẽ một quả địa cầu trong tim, tưởng tượng bạn đang đứng trên đó, lơ lửng giữa vũ trụ bao la.
Bạn sẽ cảm thấy ai nấy đều vô cùng gần gũi, tất cả đều là con người trên quả địa cầu này. Bạn sẽ cảm thấy thế giới này thật lớn lao, chỉ cần bạn muốn, bạn có thể đi đến khắp mọi nơi.
Nguyện cho mỗi người đều có thể thoát khỏi chiếc lồng giam tâm hồn.
Nguyện cho mỗi người đều có thể bước ra khỏi con đường một chiều trong tâm tưởng.
Nguyện cho mỗi người bạn trẻ, khi còn trẻ hãy tỏa sáng, hãy rực cháy!
Nguyện cho tất cả mọi người đều có thể hướng tới một cuộc đời khoáng đạt!
Sự phản tư của mọt sách
Khi tôi học đại học, thường hay đến một sạp hàng gần đó mua trái cây. Đi nhiều thành quen, liền trở thành bạn bè với ông chủ. Nghe thấy giọng tôi khàn đặc, anh ta hỏi tôi sao không uống chút nước dừa.
Tôi nói được chứ! Thế nhưng chưa mua bao giờ, không biết cách chọn, anh ta cười nói: "Tôi chọn giúp cô, quả dừa nào bày càng lâu, càng ngọt, lại càng ngon!"
Từ đó về sau, tôi thường xuyên đến mua dừa, còn dẫn cả bạn bè đến, chủ động bảo với bạn bè rằng quả dừa nào bày càng lâu thì càng ngon.
Có một lần, tôi cùng bạn gái đi mua một quả dừa, đặc biệt nhờ ông chủ chọn giúp. Thế nhưng mang về nhà, vừa gọt phần cuống dừa đi, đã thấy mềm nhũn không đúng lúc, đến khi cắm ống hút nếm thử một ngụm, thiếu chút nữa thì nôn ọe ra ngoài.
Phần thịt quả bên trong trái dừa đó, đã thối rữa hòa lẫn trong nước dừa, tỏa ra một mùi chua ôi thiu.
Tôi bỗng phát hiện ra mình bị lừa rồi. Từ trước tới nay, tôi coi kẻ đó là bạn, thế nhưng hắn ta lại chỉ muốn bán thứ sắp hỏng cho con ngốc là tôi đây.
Sau này tôi thường nghĩ, khi tôi giới thiệu bạn học đến mua "dừa thối" chỗ hắn ta, sau nụ cười của hắn ta là suy nghĩ thế nào? Chắc chắn tám phần mười hắn đang cười nhạo chúng tôi đều là một lũ mọt sách.
Năm thứ hai bước chân vào xã hội, tôi xuất bản cuốn 《Đom đóm sáng châm ngôn》, không ngờ lại bán rất chạy, liền viết liền một mạch sáu cuốn. Kỳ lạ là, mấy năm trôi qua, vật giá không ngừng leo thang, chi phí in ấn sách của tôi không những không tăng, mà còn giảm xuống.
Có một ngày, tôi phàn nàn với ông chủ xưởng đóng sách: "Tôi phát hiện ra cái giá anh đòi hỏi trước kia không hợp lý, khiến tôi mất toi không ít tiền."
Anh ta vậy mà lại thản nhiên cười:
"Đương nhiên rồi! Trước kia cô là tay mơ, bây giờ là tay kỳ cựu rồi còn gì! Từ tay mơ đến tay kỳ cựu, thế nào cũng phải nộp học phí chứ lỵ!"
Gần đây, có một học sinh nói với tôi rằng cô bé sắp phát điên rồi. Bởi vì trong cửa hàng nơi cô bé làm thêm, thường có khách hàng nhờ cô giới thiệu sản phẩm tốt nhất.
"Lúc đầu cháu thật thà đem những gì cháu biết nói cho khách hàng nghe, thế nhưng một hôm bị ông chủ nghe thấy, vậy mà lại gọi cháu vào mắng cho một trận, nói cái gì mà sản phẩm tốt nhất hả? Cô ra kho nhìn lại xem! Tồn kho nhiều nhất, chính là tốt nhất đấy!" Nói đến đây, học sinh bật khóc: "Cháu cảm thấy có tội lỗi quá, sao cháu có thể lừa người ta như vậy chứ?"
Sau khi cô bé rời đi, tôi đã suy nghĩ rất lâu, nghĩ đến sự phẫn nộ của bản thân khi lần đầu tiên phát hiện ra mình bị phản bội, cũng nghĩ đến vô số cú lừa từ nhỏ đến lớn từng trải qua, tin rằng nếu bây giờ lại đưa tôi trở về thời tuổi trẻ, tôi nhất định có thể nhìn thấy rất nhiều "thứ trước đây không nhìn thấy", tôi nhất định cũng sẽ chịu ít thiệt thòi hơn.
Đương nhiên, hồi tưởng lại phương pháp đối nhân xử thế khi mới bước chân vào xã hội trước kia, cũng phát hiện có rất nhiều điểm không đúng, con người tôi lúc đó, không hiểu quy tắc công việc, thường làm việc theo cảm tính. Mỗi khi nghĩ đến những điều này, đều khiến tôi hổ thẹn.
"Sự việc thấu triệt đều là học vấn, nhân tình rèn luyện ắt thành văn chương." Câu nói này của người xưa thật hay biết bao, vấn đề là đợi đến lúc "thế sự thấu triệt", "nhân tình rèn luyện" rồi, thì sinh mệnh của chúng ta e rằng đã còn lại chưa tới một nửa. Tại sao ở trường học có rất nhiều thầy cô dạy chúng ta làm học vấn, nhưng lại rất ít người hướng dẫn chúng ta học vấn đối nhân xử thế? Cho dù có những cách ngôn trị thế, cũng thường là "Đợi một lát sóng yên biển lặng, lùi một bước biển rộng trời cao", "Giấu ngọc trong đá", "Giả ngốc là nơi thánh nhân cất giấu", hay là "Hùng biện là bạc, im lặng là vàng" đại loại như vậy.
Đó thực sự là điều đúng đắn nhất sao? Cho dù đúng đi chăng nữa, đạo lý đúng đắn nằm ở đâu?
Tại sao không ai dạy chúng ta "quy tắc công việc", "quan hệ nhân tế", "kỹ năng ăn nói", "ngôn ngữ hành vi"? Tại sao lại để những kẻ đọc sách vỡ tổ như chúng ta, sau khi bước chân vào xã hội, lại đụng phải tường khắp nơi? Hơn nữa còn thực sự đạt đến mức "bị người ta bán đi, mà vẫn còn giúp người ta đếm tiền"?
Mấy năm gần đây, thường có bạn bè tìm tôi trò chuyện, tham khảo ý kiến của tôi. Điều khiến tôi khó hiểu là, khi họ kể ra hoàn cảnh mình đang vướng phải, vốn dĩ đã rành rành rõ ràng, có thể nhìn thấy cái bẫy giăng trước mắt, vậy mà họ hoàn toàn không có cảm giác gì, cho đến khi tôi "vạch trần", mới giật mình kinh hãi.
Là vì tôi thông minh ư? Không! Là vì tôi từng vấp ngã rất nhiều lần, có bệnh vái tứ phương, cuối cùng cũng có chút hiểu biết về cuộc đời và nhân thế.
Cuộc đời quả thực giống như một ván cờ, một ván cờ chỉ có thể đánh một lần. Đáng tiếc là phần lớn mọi người, có lẽ cứ đánh mãi cho đến khi kết thúc, vẫn không tài nào hiểu nổi bản thân đang đánh ván cờ gì, ván cờ này rốt cuộc nên đánh ra sao.
Vì thế, tôi đã viết cuốn 《Tôi không dạy bạn khôn lỏi》 này. Nó chỉ là một phần trong loạt tác phẩm "xử thế học" của tôi, bởi vì thứ học vấn đó quá lớn, câu chuyện cũng quá nhiều. Để không kích thích quá độ các độc giả là học sinh, đề tài trong cuốn sách này vẫn được gia giảm điều tiết, có sắc bén cũng có dịu dàng. Tôi cố gắng đưa ra phương pháp giải quyết cho mọi hoàn cảnh nhân sinh. Hy vọng độc giả đọc xong sách, là có thể dùng được ngay.
Ở phần đầu của cuốn 《Lạnh lùng nhìn nhân thế》, tôi từng cho in dòng chữ "Đây là cuốn sách viết riêng cho độc giả trưởng thành. Độc giả chưa đủ mười tám tuổi, xin vui lòng đọc dưới sự hướng dẫn của người lớn." Thế nhưng sau khi đắn đo suy đi tính lại, tôi cho rằng cuốn sách này không cần thiết phải in như vậy. Mặc dù nó viết cho những con người xã hội, nhưng tôi lại kiến nghị học sinh cấp ba cũng hoàn toàn có thể đọc thử. Bởi vì ngoài học vấn ra, có lẽ nó còn cung cấp thêm một chút trí tuệ xử thế, khiến bạn trở nên uyển chuyển hơn, trưởng thành hơn, và khi đối mặt với các hiện tượng kỳ lạ khác nhau của cuộc đời, có thể đối mặt một cách bình tĩnh hơn. Tôi muốn nhấn mạnh một lần nữa:
Tôi không dạy bạn khôn lỏi, mà là dạy bạn nhìn thấu thế sự; là dạy bạn kiên định nguyên tắc một cách khéo léo hơn; là dạy bạn bảo vệ bản thân, đồng thời làm cột trụ chống trời giữa cuồng phong bão táp.
Đối với việc cuốn sách này ra mắt, tôi vừa phấn khích lại vừa thấp thỏm, đây là một sự thử nghiệm táo bạo, kính mong nhận được những lời chỉ giáo của độc giả!
