Đó là một ngày trong trẻo mang màu xanh thép. Vòm trời và mặt biển gần như hòa quyện làm một trong sắc xanh bao trùm ấy; chỉ có điều, bầu trời đầy suy tư thì trong suốt, tinh khôi và dịu dàng như dáng vẻ của người phụ nữ, trong khi đại dương vạm vỡ như nam nhân lại phập phồng những con sóng lừng dài, mạnh mẽ và dằng dặc, tựa lồng ngực của Samson trong giấc ngủ.
Lượn lờ khắp chốn trên cao là đôi cánh trắng muốt của những chú chim nhỏ không một tì vết; đó là những ý nghĩ dịu dàng của bầu trời nữ tính; thế nhưng bên dưới những tầng sâu, tận đáy thẳm của sắc xanh vô tận, những con thủy quái khổng lồ, cá kiếm và cá mập lại lao đi vùn vụt; và đó chính là những suy tư mạnh mẽ, bão giông và đẫm mùi chết chóc của biển cả nam nhi.
Song dù mang sự đối lập ở bên trong ấy, sự tương phản thực ra chỉ nằm ở những sắc thái và bóng râm bề ngoài; hai kẻ ấy dường như là một; có chăng chỉ có giới tính là điểm khác biệt giữa chúng.
Trên cao kia, tựa một vị vua chúa uy quyền, mặt trời dường như đang trao gửi bầu trời dịu dàng này cho vùng biển cuồn cuộn bạo chúa; tựa hồ như trao cô dâu cho chú rể. Và tại đường viền bao quanh của chân trời, một chuyển động nhẹ nhàng và rung rinh — rõ nhất ở vùng xích đạo này — đã biểu thị niềm tin yêu phập phồng, những nỗi lo âu đầy trìu mến mà người cô dâu tội nghiệp dâng hiến cả cõi lòng mình.
Bó buộc và xoắn xít; cằn cỗi và chi chít những nếp nhăn; kiên định một cách tiều tụy và bất khuất; đôi mắt ngời sáng như những hòn than vẫn còn rực hồng trong đống tro tàn của sự hoang tàn; Ahab đứng thẳng trong buổi sớm mai quang đãng; ngước chiếc trán như chiếc mũ giáp vỡ nát của lão lên hướng về phía vầng trán thiếu nữ ngọc ngà của bầu trời.
Ôi, tuổi thơ bất tử và sự ngây thơ của sắc xanh thiên thanh! Những sinh sinh vật có cánh vô hình đùa giỡn khắp xung quanh chúng ta! Tuổi thơ ngọt ngào của bầu trời và không gian! Các ngươi nào có mảy may hay biết về nỗi buồn đau cuộn xiết chôn giấu trong lòng lão Ahab già nua! Nhưng ta cũng từng thấy những cô bé Miriam và Martha, những yêu tinh với đôi mắt cười, vô tư nô đùa xung quanh người cha già của chúng; đùa nghịch với vành tóc cháy xém mọc ven rìa cái miệng núi lửa đã tắt lúm trong bộ não lão.
Chậm rãi băng qua boong tàu từ cửa hầm, Ahab cúi người tựa vào mạn tàu, dõi theo bóng hình mình chìm dần, chìm dần xuống làn nước trong ánh nhìn của lão, càng lúc càng sâu khi lão cố gắng xuyên thấu qua chiều sâu thẳm ấy. Thế nhưng những hương thơm ngào ngạt trong bầu không khí đẫm phép màu ấy cuối cùng dường như đã xua tan đi, dẫu chỉ trong chốc lát, khối u nhọt mục ruỗng trong tâm hồn lão. Bầu không khí hân hoan, hạnh phúc ấy, bầu trời đầy quyến rũ ấy, cuối cùng cũng đã vuốt ve và mơn trớn lão; thế giới mẹ ghẻ, bấy lâu nay vẫn nhẫn tâm và lạnh lùng — giờ đây vòng tay ôm lấy chiếc cổ bướng bỉnh của lão đầy ân cần, và dường như đang thổn thức niềm vui mừng trên thân thể lão, như thể ôm lấy một kẻ dẫu có ngoan cố và lầm lạc đến đâu, thì nàng vẫn có thể tìm thấy trong cõi lòng mình sự bao dung để cứu rỗi và ban phước. Từ bên dưới vành mũ cụp, Ahab thả một giọt nước mắt xuống biển khơi; và cả Thái Bình Dương mênh mông cũng chẳng chứa nổi món tài sản nào sánh được với một giọt nhỏ nhoi ấy.
Starbuck nhìn thấy lão già; nhìn thấy dáng vẻ lão nặng nề tựa người vào mạn tàu; và trong tận cõi lòng chân thành của mình, anh dường như nghe thấy tiếng thổn thức vô biên vắt ra từ tâm điểm của sự thanh bình xung quanh. Cẩn thận không chạm vào lão, hay để lão chú ý, anh vẫn tiến lại gần và đứng đó.
Ahab quay lại.
“Starbuck!”
“Thưa ngài.”
“Ồ, Starbuck! Đó là một cơn gió thật dịu êm, một bầu trời trông thật hiền hòa. Vào một ngày như thế này — mang theo sự ngọt ngào rất đỗi tương tự thế này — ta đã đâm trúng con cá voi đầu tiên trong đời — một cậu thiếu niên làm nghề phóng lao mới mười tám tuổi! Bốn mươi — bốn mươi — bốn mươi năm về trước! — về trước! Bốn mươi năm săn cá voi không ngơi nghỉ! bốn mươi năm thiếu thốn, hiểm nguy và bão tố! bốn mươi năm trên mặt biển vô tình! suốt bốn mươi năm Ahab đã từ bỏ đất liền yên ả, suốt bốn mươi năm để gây chiến với những nỗi kinh hoàng của đáy sâu! Phải, đúng vậy, Starbuck, trong ngần ấy bốn mươi năm ta chưa từng dành ra nổi ba tháng ở trên bờ. Khi nghĩ về cuộc đời mà ta đã trải qua ấy; sự hoang vu của nỗi cô đơn mà nó mang lại; thành phố có tường thành bao bọc của sự độc đoán nơi một vị Thuyền trưởng, nơi hiếm hoi tiếp nhận chút đồng cảm từ thế giới xanh tươi ngoài kia — ôi, sự mệt mỏi! sức nặng đè nén! kiếp nô lệ bờ biển Guinea của quyền lực độc tài đơn độc! — khi nghĩ về tất cả những điều đó; những thứ mà trước đây ta chỉ mới láng máng ngờ ngợ, chứ chưa hề thấm thía sâu sắc đến thế — và cách mà suốt bốn mươi năm qua ta chỉ sống bằng những món đồ khô mặn chát — biểu tượng đích thực cho sự nuôi dưỡng khô cằn trong tâm hồn ta! — trong khi kẻ bần hàn nhất trên đất liền còn có trái cây tươi mỗi ngày, và bẻ bánh mì tươi của thế giới dâng lên trong khi ta gặm nhấm những vỏ bánh mốc meo — cách xa, cách xa muôn trùng đại dương, khỏi người vợ trẻ mà ta cưới khi đã qua tuổi năm mươi, rồi ra khơi hướng tới Mũi Horn ngay ngày hôm chiếc, chỉ để lại một vết lõm trên chiếc gối tân hôn — vợ ư? vợ chứ? — thỉnh một góa phụ có chồng hãy còn sống thì đúng hơn! Phải, ta đã biến tội nghiệp ấy thành góa phụ ngay khi cưới nàng, Starbuck; và rồi, sự điên cuồng, cơn cuồng nộ, dòng máu sôi sục và vầng trán bốc khói, mà với chúng, qua ngàn lần buồng thuyền hạ xuống, Ahab già nua đã cuồng nộ, sùi bọt mép đuổi theo con mồi — giống một con quỷ hơn là con người! — phải, phải chứ! suốt bốn mươi năm qua Ahab già nua đã là một kẻ ngốc — kẻ ngốc — kẻ ngốc già dồn đến nhường nào! Tại sao lại phải tranh giành trong cuộc rượt đuổi này? tại sao lại phải vắt kiệt và làm tê liệt cánh tay trên mái chèo, trên ngọn giáo sắt, và ngọn lao? Ahab giờ đây được giàu có hơn hay tốt đẹp lên chỗ nào? Hãy nhìn đây. Ồ, Starbuck! chẳng phải thật cay đắng hay sao, khi với gánh nặng mệt mỏi này mà ta phải mang, một bên chân tội nghiệp lại bị giật đứt phăng đi khỏi cơ thể ta? Lại đây, vén mớ tóc già nua này sang một bên giúp ta; chúng che khuất tầm nhìn, khiến ta có cảm giác như mình đang khóc. Những lọn tóc bạc phơ như thế chẳng bao giờ mọc ra từ nơi nào khác ngoài tro tàn! Nhưng trông ta có vẻ già lắm không, già lắm lắm không, Starbuck? Ta cảm thấy mệt lả đến chết đi được, còng cõi và quỵ lụy, tựa hồ như ta chính là Adam, đang lảo đảo dưới sức nặng của hàng thế kỷ chồng chất kể từ Vườn Địa Đàng. Chúa ơi! Chúa ơi! Chúa ơi! — hãy làm nát trái tim ta! — hãy đập vỡ bộ não ta! — sự chế nhạo! trò hề! sự chế nhạo cay đắng, cắn rứt của mái tóc bạc phơ, liệu ta đã sống đủ niềm vui để mang các ngươi trên đầu; để rồi trông và cảm thấy già nua đến mức khôn tả này chăng? Lại đây! đứng sát vào ta, Starbuck; để ta được nhìn vào đôi mắt của một con người; điều đó còn hơn là nhìn đăm đăm vào biển hay trời; còn hơn cả việc ngắm nhìn Thượng Đế. Vì dải đất xanh tươi! vì ánh lửa hồng ấm áp! đây mới chính là chiếc gương kỳ diệu, hỡi anh bạn; ta nhìn thấy vợ và con mình trong mắt anh. Không, không; hãy ở lại trên tàu, trên tàu! — đừng hạ thuyền khi ta hạ; khi Ahab mang vết nhơ lên đường truy đuổi Moby Dick. Hiểm họa đó sẽ không dành cho anh. Không, không! không thể với mái ấm xa xôi mà ta nhìn thấy trong đôi mắt ấy!”
“Ôi, Thuyền trưởng của tôi! Thuyền trưởng của tôi! tâm hồn cao cả! trái tim già nua vĩ đại, suy cho cùng! tại sao bất cứ ai lại phải đi đuổi theo con cá đáng ghét ấy chứ! Hãy đi cùng tôi! hãy trốn chạy khỏi vùng nước chết chóc này thôi! hãy về nhà thôi! Vợ và con cũng là của Starbuck — vợ và con của thời thơ ấu chơi đùa thân thiết như anh em ruột thịt; cũng giống như ngài, thưa ngài, là vợ và con của tuổi già đầy yêu thương và khao khát tình cha! Đi thôi! chúng ta đi thôi! — ngay khoảnh khắc này hãy để tôi đổi hướng đi! Thật vui tươi biết bao, thật hân hoan biết bao, ôi Thuyền trưởng của tôi, chúng ta sẽ lướt đi trên con đường trở về để ngắm nhìn lại Nantucket xưa cũ! Tôi nghĩ, thưa ngài, ở Nantucket cũng có những ngày xanh dịu ngọt như thế này.”
“Có chứ, có chứ. Ta đã từng nhìn thấy chúng — vào một số buổi sáng mùa hè. Tầm giờ này — phải, giờ này chắc thằng bé đang ngủ trưa — nó sẽ chớp mắt tỉnh dậy; ngồi bật dậy trên giường; và mẹ nó sẽ kể cho nó nghe về ta, về lão già ăn thịt người là ta; rằng ta đang phiêu bạt ngoài khơi xa, nhưng rồi sẽ trở về để bế ẵm nó đùa vui lần nữa.”
“Đó chính là Mary của tôi, chính là Mary của tôi! Nàng đã hứa rằng con trai tôi, mỗi buổi sáng, sẽ được bồng bế lên ngọn đồi để bắt trọn khoảnh khắc đầu tiên nhìn thấy cánh buồm của cha nó! Đúng vậy, đúng vậy! không nói nữa! thế là đủ rồi! chúng ta hướng thẳng mũi tàu về phía Nantucket! Nào, Thuyền trưởng của tôi, hãy xác định hải trình, rồi chúng ta cùng lên đường thôi! Kìa, nhìn kìa! gương mặt thằng bé ở bên cửa sổ! bàn tay thằng bé trên ngọn đồi!”
Thế nhưng cái nhìn của Ahab đã quay đi chỗ khác; như một cây ăn quả bị sâu bệnh tàn phá, lão run rẩy, và quăng quả táo khô cháy cuối cùng của mình xuống mặt đất.
“Đó là gì, đó là thứ quái quỷ vô danh, bí hiểm và kỳ quái nào; thứ chúa tể và chủ nhân ẩn giấu đầy phỉnh gạt nào, cùng vị hoàng đế tàn nhẫn, vô cảm nào đang sai khiến ta; để rồi bất chấp mọi tình yêu thương và khao khát tự nhiên, ta cứ mãi thúc ép, chen chúc và tự nhồi nhét bản thân mình tiến lên suốt quãng thời gian qua; một cách liều lĩnh chuẩn bị cho bản thân điều mà trong cõi lòng đích thực, tự nhiên của mình, ta thậm chí chẳng dám mảy may mơ tưởng? Phải chăng Ahab là Ahab? Có phải ta, hay Thượng Đế, hay kẻ nào đang nhấc cánh tay này lên? Nhưng nếu vầng thái dương vĩ đại kia không tự mình di chuyển; mà chỉ như một tên tiểu đồng sai vặt trên thiên đàng; đến cả một ngôi sao đơn lẻ cũng chẳng thể quay vòng nếu không có một thế lực vô hình nào đó chống lưng; vậy thì làm sao trái tim nhỏ bé này có thể đập; bộ lão nhỏ bé này có thể tư duy suy nghĩ; trừ phi chính Thượng Đế là kẻ đang thực hiện nhịp đập ấy, thực hiện tư duy ấy, thực hiện sự sống ấy, chứ chẳng phải ta. Có trời cao chứng giám, hỡi anh bạn, chúng ta bị xoay tròn trong thế giới này, giống như cời trục đằng kia, và Định Mệnh chính là chiếc đòn bẩy. Và suốt khoảng thời gian đó, kìa! bầu trời mỉm cười kia, và đại dương sâu thẳm không đáy này! Nhìn kìa! Trông con cá ngừ đại dương đằng kia kìa! Ai đã xúi giục nó rượt đuổi và nhe nanh ngoạm lấy con cá chuồn ấy? Kẻ sát nhân rồi sẽ đi về đâu, hỡi bạn! Ai sẽ là kẻ phán quyết, khi chính vị thẩm phán lại bị lôi ra vành móng ngựa? Song đó lại là một cơn gió thật dịu êm, một bầu trời trông thật hiền hòa; và giờ đây không khí mang hương thơm phảng phất như thổi từ một đồng cỏ xa xôi nào đó; người ta đang làm cỏ khô ở một chốn nào đó dưới sườn dãy Andes, Starbuck ạ, và những người thợ gặt đang ngủ say giữa đống cỏ vừa mới cắt. Ngủ say ư? Phải, dù chúng ta có nhọc nhằn đến đâu, thì cuối cùng tất cả chúng ta cũng đều ngã xuống giấc ngủ trên đồng hoang. Ngủ ư? Phải, và rồi rỉ sét giữa một cõi xanh tươi; giống như những lưỡi hái của năm ngoái bị vứt bỏ, và bỏ lại giữa những vạt cỏ cắt dở dang — Starbuck!”
Nhưng với gương mặt tái nhợt như xác chết vì tuyệt vọng, người Thuyền phó đã lẻn đi từ lúc nào.
Ahab bước băng qua boong tàu để nhìn sang mạn bên kia; nhưng rồi giật mình khi bắt gặp hai đôi mắt tĩnh lặng phản chiếu dưới làn nước kia. Fedallah đang đứng tựa người bất động bên chính chiếc lan can ấy.
