Cuộc sống xám xịt của những nhân vật nhỏ bé

Lão Na không hề tỉ mỉ. Anh ta để đầu đinh, lái một chiếc xe tải nhỏ, không biết uống rượu lắm, nhưng khi ăn cơm cùng bạn bè lại thường căng cổ uống đến đỏ cả mặt, anh ta không từ chối, cũng không thể từ chối, hoặc giả là căn bản không hề muốn từ chối. Anh ta ít nói, hơi khờ khạo nhưng trong lòng lại rất sáng tỏ, hơn nữa còn rất chu đáo, rất thực tế, không hề có chút màu mè nào.

Hơn mười năm trôi qua, Lão Na tốt nghiệp khoa Ngữ văn Đại học Bắc Kinh, được phân công về Hải quan, cho đến nay vẫn làm việc tại Hải quan. Anh ta đam mê viết lách, ban ngày loanh quanh trong văn phòng, ngoài giờ làm việc có nhiều cuộc xã giao, nhưng vẫn dành thời gian để viết. Những cuốn tiểu thuyết dài tập đã xuất bản có "Sinh tử hải quan", "Thành thị quanh co", tập truyện "Chạm vào đêm đen", tiểu thuyết vừa "Cuộc sống hạnh phúc" v.v. Cuốn tiểu thuyết dài tập "Sinh tử hải quan" xuất bản năm 2001 in lần đầu 10.000 cuốn, trong vòng ba tháng đã tái bản hai lần, tạo nên kỷ lục bán buôn 3.000 cuốn mỗi ngày tại thị trường bán buôn sách Quảng Châu. Cuốn sách này bị đạo nhái nhiều lần, tháng 10 năm 2003, những tay buôn sách bất hợp pháp đã đổi tên cuốn sách thành "Mây trời sương đất", mạo danh Nhà xuất bản Tác gia và Trương Thành Công để in lậu 50.000 cuốn tung ra thị trường. Tuy rất bất lực, nhưng cũng thấy an ủi. Có thể thấy sách của Lão Na vẫn rất đắt khách.

Hải Tử là học huynh của Lão Na, chỉ tốt nghiệp trước Lão Na vài năm, vì thơ ca, vì bệnh tật, hoặc có lẽ cũng vì điều gì đó khác mà khi tuổi đời còn rất trẻ đã nằm trên đường ray tàu hỏa tại Sơn Hải Quan. Hải Tử đã dựng lên một tấm bia kỷ niệm cho giới thi ca, năm kia còn vô cùng bất ngờ giành được Giải thưởng văn học Lỗ Tấn. Giải thưởng thơ ca năm đó được trao cho hai người, một người là Quách Lộ Sinh, người vẫn còn sống nhưng tâm thần có chút vấn đề, chính là nhà thơ đã sáng tác "Đây là Bắc Kinh lúc bốn giờ tám phút" và "Tin vào tương lai" vào năm 1968, thơ của ông đã vượt lên trên một thời đại đen tối để trở thành lá cờ của ánh sáng. 30 năm sau, ông nhận được vinh dự cao quý nhất của giới thi ca tại Viện phúc lợi Xương Bình, Bắc Kinh. Những vần thơ được mệnh danh là tuyệt xướng trong gió của ông, cho đến nay vẫn là những tác phẩm đỉnh cao của thi đàn Trung Quốc, tôi cho rằng nếu Nobel có mắt thì dường như nên trao Giải Nobel Văn học cho Quách Lộ Sinh; người còn lại chính là Hải Tử. Nhà thơ trẻ tuổi chỉ đạt được danh tiếng sau khi chết và cũng khiến nhiều người khác có thêm danh tiếng này, hẳn là đã có ảnh hưởng sâu sắc đến Lão Na và thế hệ học giả của Lão Na. Đặc biệt là Lão Na, với tư cách là bạn học cùng trường, sự say mê của Lão Na đối với Hải Tử chắc hẳn không phải là cưỡi ngựa xem hoa. Anh ta đã lấy bài thơ "Hướng mặt ra biển" của Hải Tử, một bài thơ được lưu truyền rất rộng rãi nhưng lại vô cùng mộc mạc, làm tiêu đề cho tiểu thuyết dài tập của mình, đồng thời lấy bài thơ này làm hồi kết của tiểu thuyết. Sự tích lũy này tuyệt đối không phải là ngẫu nhiên hay bốc đồng, chắc chắn là sự sắp đặt cố ý của Lão Na hoặc là sự đến tự nhiên như nước chảy thành sông. "Từ ngày mai, làm một người hạnh phúc / Chăn ngựa, bổ củi, ngao du thế giới / Từ ngày mai, quan tâm đến lương thực và rau quả / Tôi có một ngôi nhà, hướng mặt ra biển, xuân ấm hoa nở..." Lối sống truyền thống "mặt trời mọc thì làm, mặt trời lặn thì nghỉ" này, lối sống này bắt đầu từ tổ tiên, kéo dài hàng ngàn năm, vậy mà lại bị con người lãng quên, bỏ qua hàng ngàn năm. Người ta cứ ngỡ rằng chinh chiến, mở mang bờ cõi, phong biên, đồn khẩn, cứ ngỡ rằng công danh, lợi lộc, làm vẻ vang cho tổ tông, mới là cảnh giới cao nhất của cuộc đời, đuổi theo sự tham lam, khao khát quyền quý, để rồi đến cuối đời mới chợt tỉnh ngộ: chốn dừng chân cuối cùng của cuộc đời, vẫn nằm trong lối sống tầm thường nhất ấy.

Lão Na đã ngộ ra điều này hay chưa? Ít nhất thì trong tiểu thuyết của anh ta cũng đã lộ ra đôi chút triết lý.

Cuốn "Hướng mặt ra biển" này xuyên suốt tư tưởng và tinh thần này của Hải Tử. Trong một trạng thái có vẻ như vô vi, kể lại một trạng thái sinh tồn bình dị nhất, thực tế nhất và cũng đạm bạc nhất của cuộc đời, một gợn sóng nhỏ tràn đầy cuộc sống nhạt nhòa, giống như những con kiến gặm nhấm trái tim bạn, ngứa ngáy, đau nhói, không gây ra tổn thương lớn nhưng lại kích động một nỗi khát vọng không lời, nỗi khát vọng này giống như than hồng dưới làn gió nhẹ, dần dần nóng rực, cuối cùng hóa thành một dục vọng của linh hồn và thể xác. Nhưng dẫu vậy, dục vọng vẫn rất dịu dàng, không có sự tranh giành và xâu xé sống chết, những nỗi niềm vui buồn nho nhỏ giữa những nhân vật nhỏ bé, kết nối với một đầu trang nghiêm của cuộc sống, trong một bầu không khí hài hước hơi nhuốm màu u buồn, dần dần lan tỏa thành một nỗi lo âu. "Tôi" tốt nghiệp trường học rồi rơi vào giữa chúng sinh, từ một kẻ chạy bàn ở quán ăn nhỏ ba trăm tệ một tháng đến trường học rồi đến Hải quan... Cuộc sống từng chút một phơi bày và mở rộng sức lan tỏa của nó, "Tôi" cũng từ một thanh niên không hiểu sự đời từ từ bị cải tạo thành một kẻ lọc lõi chốn công sở. Trong các mối quan hệ nhân sự khác nhau, anh ta khéo léo và trơn tru lách mình, đan xen giữa các loại phụ nữ, tận hưởng niềm vui và sự lạc lõng của tình dục, dục vọng cho đến tình bạn. Cuộc sống xám xịt vốn dĩ là một cuộc sống bình thường nhất, "Tôi" trong cuộc sống này đang mở rộng, co lại đồng thời phát triển. Cuối cùng, "Muốn tìm lại tảng đá mà chúng ta đã từng ngồi không dễ chút nào, vật đổi sao dời, rất nhiều cảnh tượng đã thay đổi". Người ta bỗng mong muốn quay về điểm xuất phát, "Hướng mặt ra biển, xuân ấm hoa nở". Lời nhắn nhủ của Hải Tử dường như ám chỉ một sự khởi đầu mới khi tiểu thuyết kết thúc, sự khởi đầu này vốn dĩ đã tồn tại trong từng bước chân ban đầu của mỗi người. Chỉ vì thế gian ô trọc, tiếng ồn ào của phố thị đã che lấp đi sự khởi đầu thánh khiết này.

Tiểu thuyết của Lão Na, nói một cách nghiêm túc, là một loại "dòng chảy cuộc sống", từ nội dung đến hình thức, đều bị dòng chảy cuộc sống chi phối. Nó được cấu thành từ rất nhiều chi tiết và cảnh tượng chắc nịch và dày đặc, chứ không phải từ những sự kiện và tình tiết đồ sộ. Anh ta hơi vụn vặt, đang dệt nên và kể lại một cách vô cùng tinh tế những trải nghiệm của "Tôi". Sự cảm nhận và rèn luyện của tôi trong từng không gian và thời gian của cuộc sống, dù là từng phần bí mật của từng người phụ nữ từng trải nghiệm qua, anh ta đều không bỏ sót, miêu tả một cách sinh động, nhưng lại không phô trương cũng không cường điệu, cố gắng duy trì một cách sắp đặt bình thản không chút bận tâm. Nói về điểm này, Lão Na vừa tỉ mỉ lại vừa tinh tế. Các chi tiết và sự tô điểm cho chi tiết đã trở thành một màu sắc và bầu không khí cho "dòng chảy cuộc sống" trong tiểu thuyết của Lão Na. Rời xa những sắc thái này, cuộc sống của Lão Na sẽ không còn nguyên khí, tiểu thuyết sẽ không còn sống động, không còn sức hấp dẫn.

Không có sự kiện trung tâm, không có những con sóng lớn, trả tiểu thuyết về trạng thái cuộc sống, trả về sự khởi đầu và sự sắp đặt tầm thường của sinh mệnh, đây chính là theo đuổi nghệ thuật của Lão Na. Lời kể của anh ta có một ý vị truy hồi, một nỗi xót xa của năm tháng tựa nước chảy, một sự do dự muốn nói lại thôi, một sự tuôn trào khó lòng kiềm chế. Độc giả đành phải dùng tâm để đọc, kiên nhẫn chờ đợi kết thúc của Lão Na. Mà tất cả những điều này, mãi vẫn không tới. Điều Lão Na hy vọng mang lại cho độc giả chính là sự mong đợi khi đọc này.

Tất nhiên, không phải tất cả mọi người đều sẽ thích tiểu thuyết của Lão Na, sự mong đợi này là không thực tế. Nhưng, cái bầu không khí mà trong đó xen lẫn giữa những nét tiểu tư sản đậm nhạt khác nhau, lại xông vào một kẻ vô lại, một kẻ lưu manh, một kẻ ngang tàng vô lý, chẳng phải cũng là một loại kích thích khác biệt sao? Tôi biết, có những người đặc biệt thích điểm này.

Trải nghiệm cuộc sống của Lão Na rất phong phú đa dạng. Cuộc sống với đủ mọi âm thanh, hương vị và sự từng trải đón gió từ tám phương, đối với người viết lách mà nói, là món quà trời cho vô cùng quý giá. Điều Lão Na cần làm lúc này là tìm cách thanh lọc một cách lý tính những tư liệu sống dày đặc của mình rồi kích hoạt lại chúng. Cố gắng thoát ra một luồng sinh khí tươi mới thanh thoát trong hình thức tác phẩm "dòng chảy cuộc sống", làm cho tiểu thuyết càng thêm đậm đà.

Lão Na đang tìm kiếm biển cả, mà biển cả đang trào dâng về phía anh ta, bởi vì anh ta, hướng mặt ra biển, xuân ấm hoa nở.

Lão Na nhờ tôi viết lời tựa cho tiểu thuyết của anh ta, nói đôi chút cảm tưởng, đây là lời tựa. (Quách Tiểu Đông)