Rồi tôi sẽ kể cho bạn nghe chuyện gì đã xảy ra vào ngày Thứ Năm tuần đó. Hôm ấy, Zinaida Fyodorovna đi ăn tối ở nhà hàng Content hoặc Donon. Orlov một mình trở về nhà, còn Zinaida Fyodorovna, như tôi được biết sau đó, đã sang khu Petersburg Side để ở bên bà cựu gia sư trong lúc khách đến chơi nhà chúng tôi. Orlov không thích dẫn cô ấy ra mắt bạn bè. Tôi đã nhận ra điều đó vào bữa điểm tâm, khi anh bắt đầu trấn an cô rằng vì sự bình yên trong tâm hồn, việc từ bỏ các buổi tối Thứ Năm là điều cốt yếu.

Như thường lệ, các vị khách đến gần như cùng một lúc.

– Phu nhân của anh cũng có nhà chứ? – Kukushkin thì thầm hỏi tôi.

– Thưa không, ạ, – tôi đáp.

Anh ta bước vào với ánh mắt ranh mãnh, đầy vẻ tinh quái, mỉm cười đầy ẩn ý, chà xát đôi bàn tay vì lạnh cóng.

– Tôi xin phép được chúc mừng anh, – anh ta nói với Orlov, toàn thân run lên vì tiếng cười xu nịnh, khép nép. – Chúc anh sinh sôi nảy nở như những cây tuyết tùng ở Li-băng.

Các vị khách đi vào phòng ngủ và tỏ ra vô cùng hứng thú khi bàn tán về một đôi giàymềm của phụ nữ, tấm thảm được trải giữa hai chiếc giường, cùng chiếc áo khoác mặc nhà màu xám treo ở cuối chân giường. Họ cảm thấy buồn cười vì một kẻ cứng đầu từng coi thường mọi chi tiết tầm thường của tình yêu lại sa vào chiếc bẫy nữ nhi theo một cách đơn giản và thông thường đến thế.

– Kẻ từng giơ ngón tay khinh bỉ giờ lại đang quỳ gối tôn sùng, – Kukushkin lặp lại vài lần. Nhân tiện, anh ta có một thói quen khó chịu là hay trang hoàng câu chuyện của mình bằng những câu trích dẫn mang phong cách Slav Giáo hội. – Suỵt! Suỵt! – anh ta nói khi họ từ phòng ngủ bước sang căn phòng bên cạnh phòng làm việc. – Suỵt! Kìa nàng Gretchen đang mơ về Faust của mình.

Anh ta phá lên cười vang dội như thể vừa nói được điều gì vô cùng thú vị. Tôi dõi theo Gruzin, thầm mong tâm hồn âm nhạc của ông sẽ không chịu nổi tiếng cười này, nhưng tôi đã nhầm. Gương mặt gầy gò, hiền hậu của ông rạng rỡ niềm vui. Khi họ ngồi xuống chơi bài, vừa nói ngọng vừa nghẹn ngào vì cười, ông bảo rằng tất cả những gì "George thân mến" còn thiếu để hoàn thiện hạnh phúc gia đình chính là một chiếc tẩu gỗ anh đào và một cây đàn ghi-ta. Pekarsky cười một cách điềm đạm, nhưng qua vẻ mặt nghiêm nghị của ông, người ta có thể thấy mối tình mới của Orlov không làm ông lấy làm thích thú. Ông không hiểu chính xác chuyện gì đã xảy ra.

– Thế còn người chồng thì sao? – Ông ngơ ngác hỏi sau khi họ đã chơi xong ba ván bài.

– Tôi không biết, – Orlov đáp.

Pekarsky dùng các ngón tay chải bộ râu lớn rồi trầm ngâm suy nghĩ, và ông không nói thêm lời nào nữa cho đến giờ ăn tối. Khi họ đã ngồi vào bàn ăn, ông chậm rãi lên tiếng, kéo dài từng chữ:

– Nói chung, thứ lỗi cho tôi khi phải nói thế này, tôi chẳng hiểu nổi hai người các anh chị chút nào. Các anh chị có thể yêu nhau và phá ranh giới điều răn thứ bảy tùy thích — điều đó tôi hiểu được. Vâng, chuyện đó dễ hiểu. Nhưng tại sao lại lôi người chồng vào những bí mật của hai người? Có cần thiết phải làm thế không?

– Nhưng thế thì có khác gì nhau đâu?

– Hừm!.... – Pekarsky trầm ngâm. – Vậy thì, để tôi nói cho anh nghe điều này, bạn tôi ạ, – anh ta tiếp tục, rõ ràng đang suy nghĩ rất căng thẳng: – nếu mai sau tôi có lấy vợ lần nữa mà anh lại nổi hứng đi quyến rũ vợ tôi, xin hãy làm sao để tôi không hay biết gì. Lừa dối một người còn đàng hoàng chán so với việc phá hoại gia đình người ta và tổn hại danh tiếng của họ. Tôi hiểu chứ. Cả hai anh chị đều tưởng rằng khi sống công khai với nhau như vậy là anh chị đang làm một điều gì đó vô cùng cao thượng và tiến bộ, nhưng tôi không thể đồng tình với cái gọi là... tôi nên gọi là gì nhỉ?... thái độ lãng mạn ấy?

Orlov không đáp. Anh đang bực mình và chẳng muốn nói chuyện. Pekarsky, vẫn mang vẻ khó hiểu, gõ các ngón tay lên mặt bàn, ngẫm nghĩ một lát rồi nói:

– Dù sao thì tôi vẫn không hiểu nổi anh. Anh đâu phải sinh viên và cô ấy cũng chẳng phải thợ may. Cả hai người đều là những người có điều kiện. Tôi cứ nghĩ là anh phải thuê cho cô ấy một căn hộ riêng chứ.

– Không, tôi không thể. Hãy đọc Turgenev đi.

– Tại sao tôi phải đọc ông ấy? Tôi đọc rồi.

– Turgenev dạy chúng ta trong các tiểu thuyết của ông rằng mọi cô gái cao thượng, có tâm hồn thanh cao đều nên đi theo người đàn ông mình yêu đến tận chân góc bể, và phục vụ lý tưởng của anh ta, – Orlov nói, nheo mắt đầy mỉa mai. – Chân góc bể chỉ là cách nói phóng đại mang tính thi ca; Trái Đất cùng mọi chân góc của nó có thể thu gọn lại trong căn hộ của người đàn ông mà cô ấy yêu... Thế nên, việc không sống chung một căn hộ với người phụ nữ yêu mình chính là chối bỏ sứ mệnh cao cả của cô ấy và từ chối sẻ chia lý tưởng với cô ta. Vâng, bạn thân mến ạ, Turgenev đã viết như thế, và tôi thì phải chịu trận.

– Tôi chẳng hiểu Turgenev thì liên quan gì đến chuyện này, – Gruzin nói khẽ và nhún vai. – Anh có nhớ, George, trong truyện "Ba cuộc gặp gỡ", nhân vật đi dạo vào lúc tối muộn ở một xó xỉnh nào đó bên Ý, rồi bất chợt nghe thấy câu: "Vieni pensando a me segretamente", – Gruzin ng hum lên vài câu hát. – Hay tuyệt.

– Nhưng cô ấy có đến ép buộc ở chung với anh đâu, – Pekarsky nói. – Đó là mong muốn của chính anh cơ mà.

– Lại còn thế nữa! Chẳng những không mong muốn, tôi còn chưa bao giờ tưởng tượng nổi chuyện này lại có thể xảy ra. Khi cô ấy nói cô ấy đến sống với tôi, tôi cứ tưởng đó chỉ là một trò đùa đáng yêu của cô ấy thôi.

Mọi người đều cười.

– Tôi nào có mong mỏi gì chuyện đó, – Orlov nói với giọng điệu của một kẻ buộc phải thanh minh. – Tôi không phải là nhân vật trong tiểu thuyết Turgenev, và nếu có lúc nào đó tôi muốn giải phóng xứ Bulgaria, tôi cũng chẳng cần đến sự đồng hành của một bóng hồng. Tôi nhìn nhận tình yêu trước hết như một nhu cầu của thể xác, vốn hạ thấp và đi ngược lại với tinh thần của tôi; nó hoặc phải được thỏa mãn một cách kín đáo, hoặc phải bị từ bỏ hoàn toàn, nếu không nó sẽ mang vào cuộc đời ta những yếu tố ô trược chẳng kém gì bản thân nó. Để tình yêu là một niềm vui chứ không phải sự đày đọa, tôi sẽ cố gắng làm cho nó thật đẹp đẽ và bao bọc nó bằng vô số những ảo ảnh. Tôi sẽ chẳng bao giờ đi gặp một người phụ nữ trừ khi tôi chắc chắn trước rằng cô ấy xinh đẹp và quyến rũ; và tôi sẽ chẳng bao giờ đi nếu bản thân không có hứng. Chỉ bằng cách đó, chúng ta mới thành công trong việc đánh lừa lẫn nhau, và tưởng tượng rằng mình đang yêu và hạnh phúc. Nhưng liệu tôi có thể mong mỏi những cái xoong bằng đồng và mái tóc bù xù, hay thích bị người ta nhìn thấy khi mình chưa rửa mặt hay đang bực dọc cơ chứ? Zinaida Fyodorovna với sự ngây thơ trong sáng lại muốn tôi yêu những thứ mà cả đời tôi vẫn luôn xa lánh. Cô ấy muốn căn hộ của tôi thoang thoảng mùi nấu nướng và rửa bát đĩa; cô ấy muốn mọi sự rườm rà khi chuyển đến căn hộ khác, khi đi lại bằng xe ngựa riêng của cô ấy; cô ấy muốn kiểm điểm đồ lót của tôi và chăm sóc sức khỏe cho tôi; cô ấy muốn chõ mũi vào đời tư của tôi trong từng khoảnh khắc, và canh chừng từng bước đi; đồng thời cô ấy vẫn chân thành đoan chắc rằng những thói quen và sự tự do của tôi sẽ vẫn được tôn vẹn. Cô ấy đinh ninh rằng, giống như những cặp vợ chồng son, chúng ta sẽ sớm đi hưởng tuần trăng mật — nghĩa là, cô ấy muốn ở bên tôi mọi lúc mọi nơi trên tàu hỏa và trong khách sạn, trong khi tôi lại thích đọc sách trên đường đi và không thể chịu nổi việc nói chuyện khi đang ngồi trên tàu.

– Anh nên nói chuyện phải quấy với cô ấy một trận xem sao, – Pekarsky nói.

– Gì cơ! Anh tưởng cô ấy sẽ hiểu tôi chắc? Chà, cách nghĩ của chúng tôi khác nhau một trời một vực. Theo quan điểm của cô ấy, việc từ bỏ cha mẹ hay người chồng vì người đàn ông mình yêu là đỉnh cao của đạo đức công dân, trong khi tôi lại coi đó chỉ là trò trẻ con. Yêu và bỏ trốn cùng một người đàn ông đối với cô ấy là bắt đầu một cuộc đời mới, còn trong tâm trí tôi thì chẳng có ý nghĩa gì sất. Tình yêu và đàn ông chiếm vị trí trung tâm trong cuộc đời cô ấy, và có lẽ đó là triết học của sự vô thức đang vận hành bên trong cô ta. Thử làm cho cô ấy tin rằng tình yêu chỉ đơn thuần là một nhu cầu thể xác, giống như nhu cầu ăn uống hay quần áo; rằng tận thế sẽ không tới nếu vợ chồng không hòa hợp; rằng một kẻ có thể là phường trác táng, đàng điếm mà vẫn là một người danh giá và một thiên tài; và rằng, ngược lại, người ta có thể kiêng dè những hoan lạc tình ái mà đồng thời vẫn là một con thú ngu ngốc, đồi bại! Con người văn minh ngày nay — ngay cả trong tầng lớp hạ lưu — đơn cử như công nhân Pháp, họ chỉ tiêu mười xu cho bữa tối, năm xu cho rượu, và năm hoặc mười xu cho đàn bà, rồi dồn toàn bộ trí óc và dây thần kinh cho công việc. Thế nhưng Zinaida Fyodorovna lại dành cho tình yêu không phải bấy nhiêu đồng xu, mà là toàn bộ tâm hồn cô ấy. Tôi có thể nói chuyện với cô ấy đấy, nhưng bù lại cô ấy sẽ cất lên những tiếng khóc van thảm thiết, và tuyên bố một cách đầy chân thành rằng tôi đã hủy hoại cuộc đời cô ấy, rằng cô ấy chẳng còn thiết tha gì cuộc sống này nữa.

– Đừng nói gì với cô ấy nữa, – Pekarsky nói, – mà cứ đơn giản là thuê cho cô ấy một căn hộ riêng, thế thôi.

– Nói thì dễ lắm.

Một khoảng lặng ngắn diễn ra.

– Nhưng cô ấy thật quyến rũ, – Kukushkin nói. – Cô ấy thật tuyệt mỹ. Những người phụ nữ như thế luôn ảo tưởng rằng họ sẽ yêu đến muôn đời, và hiến dâng bản thân với cường độ bi tráng.

– Nhưng người ta phải giữ được cái đầu trên vai chứ, – Orlov nói; – người ta phải biết điều. Mọi kinh nghiệm rút ra từ đời sống thường ngày và được truyền lại qua vô số tiểu thuyết cũng như kịch bản đều đồng thanh khẳng định một thực tế rằng: ngoại tình và việc chung đụng dưới bất kỳ hình thức nào giữa những người đàng hoàng chẳng bao giờ kéo dài quá hai hoặc tối đa là ba năm, cho dù tình yêu ban đầu có lớn lao đến đâu đi nữa. Lẽ ra cô ấy phải biết điều đó. Thế nên toàn bộ chuyện chuyển nhà, xoong nồi, những hy vọng về tình yêu và sự hòa hợp vĩnh cửu ấy chẳng qua chỉ là mong muốn tự lừa dối bản thân và lừa dối tôi mà thôi. Cô ấy quyến rũ và tuyệt mỹ — ai nỡ chối cãi điều đó chứ? Nhưng cô ấy đã đảo lộn cuộc đời tôi; những điều mà cho đến tận bây giờ tôi vẫn coi là tầm phào và vớ vẩn thì nay cô ấy buộc tôi phải nâng lên tầm mức của một vấn đề nghiêm trọng; tôi đang phụng sự một vị thần mà chưa bao giờ tôi coi là Thượng Đế. Cô ấy quyến rũ — tuyệt mỹ thật đấy, nhưng chẳng hiểu sao giờ đây mỗi khi trên đường về nhà, tôi lại cảm thấy bất an, cứ như thể mình sắp phải đối mặt với một phiền toái nào đó ở nhà, chẳng hạn như tốp thợ đang phá tung cái lò sưởi và chắn ngang lối đi bằng những đống gạch vụn. Thực ra, tôi không còn dâng hiến cho tình yêu dù chỉ một xu, mà đang phải đánh đổi một phần sự bình yên trong tâm hồn và cả hệ thần kinh của mình nữa. Và thế là hỏng bét.

– Thế mà mụ này lại không thèm nghe tên khốn nạn đó nói cơ chứ! – Kukushkin thở dài. – Thưa ngài kính mến, – anh ta nói với giọng điệu đầy kịch tính, – tôi sẽ giải thoát ngài khỏi nghĩa vụ nặng nề là phải yêu thương sinh linh đáng yêu ấy! Tôi sẽ giật lấy Zinaida Fyodorovna từ tay anh!

– Anh cứ việc... – Orlov dửng dưng nói.

Trong nửa phút, Kukushkin cười ré lên những tiếng nhỏ xíu, toàn thân run lẩy bẩy, đoạn anh ta bảo:

– Cẩn thận đấy; tôi nói thật đấy nhé! Đừng có mà hóa ghen tuông lôi thôi như Othello đấy!

Tất cả bắt đầu bàn tán về năng lượng bền bỉ không mệt mỏi của Kukushkin trong chuyện tình ái, về việc anh ta có sức hút mãnh liệt thế nào đối với phụ nữ, và anh ta là mối họa ra sao đối với những ông chồng; rồi quỷ sứ sẽ nướng anh ta ở thế giới bên kia vì thói vô đạo đức ở thế giới này thế nào. Anh ta nheo mắt im lặng, và khi tên những người phụ nữ quen biết được nhắc đến, anh ta liền giơ ngón út lên — như muốn bảo rằng họ không được phép tiết lộ bí mật của người khác.

Orlov chợt nhìn đồng hồ.

Bạn bè anh hiểu ý, liền đứng dậy cáo biệt. Tôi nhớ Gruzin, lúc ấy đã ngà ngà say, lề mề mãi mới chịu cút đi. Ông mặc chiếc áo bành tô được cắt may trông giống áo của trẻ con trong những gia đình nghèo, dựng cổ áo lên, rồi bắt đầu kể một câu chuyện dài dòng lê thê; sau đó, thấy chẳng ai thèm nghe mình, ông văng tấm thảm sực mùi nhà trẻ lên một bên vai, với gương mặt đầy vẻ tội nghiệp và khẩn khoản nài nỉ tôi tìm hộ cái mũ.

– George, thiên thần của tôi, – ông dịu dàng nói. – Hãy làm theo lời tôi đi, anh bạn quý; hãy cùng chúng tôi ra ngoại thành chơi!

– Các anh đi đi, còn tôi thì không thể. Giờ tôi ở vào hoàn cảnh của một người đã có vợ rồi.

– Cô ấy đáng yêu lắm, sẽ không giận đâu. Thủ lĩnh thân mến của tôi ơi, đi cùng đi! Thời tiết tuyệt vời lắm; có tuyết và có sương giá... Thề có Chúa, anh cần phải xốc lại tinh thần một chút; anh đang bực bội lắm đấy. Tôi chẳng hiểu quỷ quái gì đang xảy ra với anh nữa...

Orlov vươn vai, ngáp ngắn ngáp dài và nhìn sang Pekarsky.

– Các anh có đi không? – Anh ngập ngừng hỏi.

– Tôi không biết. Có lẽ thế.

– Ta đi uống say một trận chứ? Thôi được, tôi đi cùng, – Orlov ngập ngừng một lúc rồi đáp. – Đợi một phút; tôi đi lấy ít tiền.

Anh bước vào phòng làm việc, và Gruzin cũng lê la bước theo, kéo lê tấm thảm đằng sau. Chỉ một phút sau, cả hai quay lại phòng khách. Gruzin, hơi say và rất đỗi vui vẻ, đang vo tròn một tờ giấy bạc mười rúp trong tay.

– Ngày mai chúng ta sẽ thanh toán sau, – ông nói. – Mà cô ấy tốt tính lắm, sẽ không quạu đâu... Cô ấy là mẹ đỡ đầu của bé Lisotchka nhà tôi đấy; tôi quý cô ấy lắm, tội nghiệp! À này anh bạn thân mến ơi! – ông cười vang đầy hứng khởi, áp trán vào lưng Pekarsky. – À này Pekarsky, tâm can của tôi ơi! Luật sư chi chi – khô khan như chiếc bánh quy bích-quy, thế mà đố anh tìm được ai mê đàn bà hơn lão đấy...

– Mấy bà sồ sề cơ, – Orlov nói khi đang mặc áo choàng lông thú. – Thôi chúng ta đi thôi, kẻo lại chạm mặt cô ấy ngay trước ngưỡng cửa bây giờ.

– "'Vieni pensando a me segretamente'", – Gruzin ngân nga.

Cuối cùng họ cũng lên xe phóng đi: đêm đó Orlov không ngủ ở nhà và mãi đến giờ ăn tối ngày hôm sau mới trở về.