Napoleon Thất Lạc là một phần của dãy núi. Dài chừng vài dặm--cứ cho là sáu đi. Khi đứng ở vị trí quan sát chuẩn và nhìn qua cánh đồng bằng, tít đằng xa kia, nằm ngửa dưới bầu trời, bạn sẽ thấy Napoleon đại đế đang say ngủ, hai tay khoanh trên ngực. Bạn nhận ra ông ngay tức thì, nín thở, và một luồng cảm xúc chạy dọc từ đầu đến chân--điều này quá đỗi tự nhiên, bởi chưa bao giờ trong đời bạn ngạc nhiên đến sững sờ như thế, và bạn nhận ra rằng, dù có sống đến trăm tuổi, chắc gì bạn đã gặp lại được cú sốc kinh ngạc như thế lần thứ hai.

Bạn thấy đấy, nó là độc nhất vô nhị. Chắc bạn cũng từng thấy mấy dãy núi trông giống người nằm rồi, nhưng lúc nào chả có đứa hướng dẫn viên chỉ trỏ cho bạn đúng góc nhìn, rồi mớm lời trước cho bạn, xong mới bảo đâu là đầu, đâu là chân, đâu là bụng. Cuối cùng, bạn cũng vỡ lẽ ra và thốt lên: “Ừ nhỉ, thấy rồi, đúng là người thật, tuyệt thật đấy.” Nhưng kiểu đó làm hỏng hết cả sự bất ngờ rồi, chẳng còn cảm giác gì nữa; hơn nữa, mấy cái “người” đó toàn hạng ba hoặc chẳng nổi tiếng gì cho cam--chẳng phải Napoleon Đại đế. Nhưng Napoleon vĩ đại này là do chính tôi tự phát hiện, và tôi đã thực sự bị đánh úp bởi sự kinh ngạc, chính vì thế mà cảm xúc mới dạt dào, choáng ngợp đến nhường ấy.

Ai trong chúng ta mà chẳng từng thấy mấy ngọn núi trông giống cá voi, voi, sư tử nằm--hình dáng chuẩn đét, nhìn cũng khoái mắt đấy chứ--nhưng có phải do ta tự phát hiện đâu, toàn là người khác chỉ cho. Cũng trong tình cảnh đó, chúng ta từng thấy và trầm trồ trước những vách đá, đỉnh núi uy nghi mà dân địa phương gọi là “Đầu Ông Lão”, “Đầu Voi”, “Mũi Anthony”, “Đầu Quý Bà”, v.v. Chúng ta cũng thấy mấy cái tên kiểu “Đầu Shakespeare”, “Đầu Quỷ Satan”, nhưng rốt cuộc cái yếu tố bất ngờ thú vị vẫn thiếu vắng trong hầu hết các trường hợp.

Napoleon Thất Lạc đích thị là bức tượng khổng lồ và ấn tượng nhất thế giới. Nó dài vài dặm; hình dáng và tỉ lệ thì chuẩn không cần chỉnh. Nó đại diện chính Napoleon chứ không phải ai khác; và có cái gì đó trong vẻ uy nghiêm, tĩnh tại của bức tượng vĩ đại này lay động trí tưởng tượng, gần như thuyết phục ta rằng đây không phải là tạo tác vô tri của thiên nhiên, mà là vị chúa tể thế giới đang có hồn và đang mơ--mơ về những trận đánh, những cuộc chinh phạt, và đế chế. Tôi gọi nó là Napoleon Thất Lạc vì tôi không tài nào nhớ nổi mình đang ở đâu khi nhìn thấy nó. Viết những dòng này, tôi hy vọng có thể thúc đẩy gã du khách hay nghệ sĩ lãng du nào đó đi theo con đường của tôi mà tìm kiếm--đi tìm nó, thấy nó, xác định vị trí chính xác của nó, miêu tả nó, vẽ lại nó, để bảo tồn nó khỏi bị thất lạc lần nữa.

Lộ trình của tôi là xuôi dòng sông Rhône; tôi thực hiện chuyến đi này tầm mười hay mười một năm trước vào mùa dễ chịu nhất trong năm. Tôi thuê một gã người dẫn đường, rồi từ Geneva đi tàu hỏa mất vài tiếng đến hồ Bourget xanh biếc, và qua đêm trong một lâu đài thời trung cổ trên hòn đảo giữa hồ. Sáng sớm, thuyền của chúng tôi đến đón. Đó là chiếc thuyền hở, rộng rãi, dài chừng mười lăm đến hai mươi feet, có một cặp mái chèo dài, đi kèm với nó là chủ cũ, một lão lái đò vạm vỡ. Con thuyền giờ là của tôi rồi; hình như tôi mua đứt với giá năm đô la. Tôi trả cho lão lái đò một khoản tiền công nhỏ mỗi ngày kèm tiền ăn, và lão phải chở chúng tôi xuôi theo sông Rhône đến tận Marseilles. Thời tiết ấm áp, nắng rực rỡ, nhưng chúng tôi dựng một cái mái vòm bằng vải bạt, trông như mui xe ngựa, che phần một phần ba phía đuôi thuyền, có cái màn ở phía sau để cuộn lên cho gió lùa qua, và tôi chiếm cái “lều” đó nên lúc nào cũng thấy thoải mái. Gã thủy thủ ngồi giữa thuyền để chèo, còn gã dẫn đường thì có hẳn một phần ba phía mũi thuyền làm lãnh địa. Chúng tôi băng qua hồ rồi len lỏi xuống một con kênh nhỏ, hai bên là nhà nông dân và vườn nho, và sau khoảng một dặm đường như thế, chúng tôi thấy sông Rhône hiện ra, một dòng nước đục ngầu, xoáy cuồn cuộn lao qua cửa con kênh yên tĩnh với tốc độ như đua. Chúng tôi tiến vào sông rồi thu mái chèo lại. Chẳng cần chèo chèo chi cho mệt, dòng nước chảy xiết đủ để đưa chúng tôi đi nhanh lắm rồi. Những ngày đầu, chúng tôi lướt theo những khúc cua với tốc độ khoảng năm dặm một giờ, nhưng sau đó thì chậm dần lại.

Ngày nào cũng na ná như nhau. Khoảng bốn giờ chiều, chúng tôi tấp vào một ngôi làng, tôi ăn tối trên thảm cỏ trước quán trọ ven sông, thực đơn là gà ngon nhất, rau củ, trái cây, bơ, bánh mì, tất cả được chuẩn bị theo kiểu Pháp hoàn hảo và dọn ra trên khăn trải bàn trắng tinh; và thường thì tôi có mấy con chó con mèo thân thiện của quán làm khách mời, làm bạn đồng hành và là những gã trợ lý nhiệt tình, tháo vát. Tôi ngủ ở quán trọ; thường thì chỗ ở sạch sẽ, tươm tất, thi thoảng cũng phải ở chung phòng với bò và rận. Buổi sáng, tôi ăn sáng trên bãi cỏ với lũ mèo chó đó; rồi mua một ít nho cùng mấy loại trái cây mới hái từ vườn, thêm vài chai rượu vang đỏ sản xuất tại chỗ, và tầm tám, chín giờ là chúng tôi lại trôi sông. Buổi trưa, chúng tôi tấp vào một ngôi làng, mua một hai con cá mới bắt, nướng lên, kiếm thêm ít bánh mì, rau củ rồi nhổ neo ngay. Chúng tôi luôn ăn trưa trên thuyền trong khi đang trôi. Tôi dành cả ngày để đọc sách, ghi chép, hút thuốc và làm mấy việc lười biếng đầy mê hoặc khác, tận hưởng chuyến hành trình mười ngày tuyệt vời nhất mà tôi từng trải qua.

Chúng tôi mất mười ngày để trôi đến Arles. Đến đó thì dòng chảy yếu dần nên tôi kết thúc chuyến đi và quay về Geneva bằng tàu hỏa. Còn hai mươi tám dặm nữa mới đến Marseilles, mà đoạn đó thì phải chèo. Chèo thì đâu còn gì thú vị nữa; thế thì thành ra bắt gã thủy thủ phải làm việc, mà tôi thì ghét làm việc, ngay cả khi người làm là kẻ khác.

Tôi nghĩ là vào tầm ngày thứ tám thì tôi phát hiện ra Napoleon. Những ghi chép của tôi chỉ kéo dài bốn năm ngày; đến đó là dừng; vẻ mê hoặc của chuyến đi đã chiếm lấy tôi, chẳng còn tí năng lượng nào để viết lách. Lúc đó gần bốn giờ chiều--giờ tấp thuyền nghỉ ngơi. Phía trước, trên bờ phải, tôi thấy một mớ hỗn độn những khối vuông vàng nâu chồng chất lên nhau, cái này đè lên cái kia, chẳng thấy vết nứt nào trên khối nhà đó, và tôi biết ngay đó là một ngôi làng--một ngôi làng kiểu mẫu ở vùng đó; một ngôi làng nhét chặt không đường đi lối lại, theo đúng nghĩa đen--nơi mà muốn đi đâu là phải băng qua nhà người ta, chứ chẳng có lối đi bên cạnh, và sự riêng tư là thứ gần như không tồn tại; một ngôi làng mà có lẽ năm trăm năm nay chẳng xây thêm nổi cái nhà nào. Chúng tôi cách làng chừng nửa dặm đến một dặm thì tôi ra lệnh tấp vào đó. Ngay lúc đó, tôi liếc sang trái, nhìn về phía dãy núi xa xăm, và nhận ngay cú sốc chấn động tâm hồn mà tôi đã kể lể dài dòng nãy giờ. Tôi chỉ hình bóng vĩ đại đó cho gã dẫn đường và bảo: “Đặt tên nó đi. Là ai đấy?” “Napoleon!” “Đúng, là Napoleon. Chỉ cho gã thủy thủ xem rồi bảo lão đặt tên đi.” Gã thủy thủ bảo: “Napoleon.” Sau đó chúng tôi ngắm hình bóng đó mãi cho tới tận khi đến làng. Sáng hôm sau, chúng tôi đi bộ ngược lên bờ sông để xem phải đi bao xa thì hình dáng mới biến dạng đáng kể, nhưng giờ tôi không nhớ kết quả ra sao nữa. Sau đó chúng tôi vẫn ngắm nó khi trôi xa dần khỏi ngôi làng, nhưng tôi không nhớ nổi đến điểm nào thì hình dáng bắt đầu bị méo mó. Tuy nhiên, vì mấy ngọn núi cách đó vài dặm, tôi nghĩ rằng hình dáng đó có thể nhận ra là Napoleon trên một quãng đường chừng một dặm phía trên và một dặm phía dưới ngôi làng, dù tôi nghĩ rằng sự giống nhau sẽ rõ nhất tại điểm tôi nhìn thấy lần đầu--nghĩa là, tầm nửa dặm hoặc hơn ở phía trên ngôi làng.

Chúng tôi bàn tán rôm rả về hiện tượng vĩ đại đó một hồi lâu với sự hào hứng cực độ. Tôi bảo rằng nếu thế giới biết đến sự tồn tại của nó thì chắc lũ lượt du khách sẽ đổ xô tới xem, đến nỗi mọi khoảng đất trống đều sẽ sớm bị khách sạn lấp đầy; và đến giờ tôi vẫn nghĩ thế. Tôi nghĩ nó sẽ sớm trở thành kỳ quan thiên nhiên nổi tiếng nhất hành tinh, người ta sẽ ghé thăm nó nhiều hơn cả thác Niagara hay dãy Alps, và tất cả những kỳ quan thiên nhiên nổi tiếng khác trên toàn cầu sẽ rớt hạng thê thảm so với nó. Giờ tôi vẫn nghĩ vậy.

Trên sông Rhône có một tuyến tàu chở hàng khổng lồ, chạy ầm ầm như sấm, và tôi nghĩ nếu ai đó lên một trong những con tàu đó ở Arles, làm một chuyến ngược dòng mất vài tiếng--tầm ba đến sáu tiếng thôi--và để ý nhìn sang bên phải, quan sát dãy núi đó, thì chắc chắn sẽ tìm thấy Napoleon Thất Lạc và không khó để nhận ra bức tượng hùng vĩ ấy khi đến đúng tọa độ. Làm thí nghiệm này chẳng tốn xu nào, và tôi hy vọng sẽ có người thực hiện.

Ghi chú.--Người viết tiểu sử của Mark Twain đã tìm lại được nó vào năm 1913. Nó nằm cách Valence vài dặm về phía hạ lưu, đối diện với ngôi làng Beauchastel.