Đầu tháng 8 năm 1978, chúng tôi bước vào thi những môn cuối cùng của năm thứ ba đại học. Cảm giác chuẩn bị được xả hơi sau kỳ thi, được trở về nhà, ngả lưng lên chiếc giường của mẹ sau cả năm trời phải vùi đầu vào sách vở khiến tôi háo hức. Con đường về quê tôi xa lắm và gập ghềnh đèo dốc nhưng vẫn làm cho tôi cảm thấy nôn nao, mong ngóng ngày về.

Các cụ nói cấm có sai bao giờ, “tháng Tám nắng rám quả bòng”. Những ngày này trời nóng như đổ lửa, tiếng ve trên những vòm xà cừ trước sân nhà C1, C2, ký túc xá Mễ Trì cứ rộ lên từng nhịp như một dàn hợp xướng, có nhạc trưởng chỉ huy rất bài bản, đủ làm đinh tai nhức óc những cô cậu sinh viên đang tập trung ôn thi những môn cuối cùng trước kỳ nghỉ hè. Thư viện Tổng hợp ngay trước cổng ký túc đêm đêm vẫn sáng đèn, rất nhiều cô cậu sinh viên vào đó ôn bài vì ở đó vừa mát, vừa tĩnh lặng, rất phù hợp với những người thích nghiên cứu và ôn tập. Đâu đó trong sân trường, dưới những gốc xà cừ, vẫn có những cặp sinh viên tình tứ nơi ánh đèn không chiếu đến, họ ôm nhau, hôn nhau tự nhiên như ở chỗ không người.

Đêm rồi mà trời vẫn nóng như rang. Mấy quán nước trước cổng ký túc đông nghịt sinh viên. Thời đó, mốt tóc dài, áo chẽn, quần loe khá phổ biến. Những chàng sinh viên với 18 đồng học bổng một tháng, cắt suất ăn Chủ nhật, lấy tiền đi quán, cứ hồn nhiên cởi trần trùng trục, tóc tai bù xù, vắt áo qua vai, lòe xòe nện trên những đôi sộp dày kịch… kéo nhau từng tốp ra quán, mời nhau mấy chén trà Thái năm xu và kẹo lạc một hào, vừa rít điếu cày sòng sọc, vừa tán đủ thứ chuyện trên trời dưới biển.

Tình hình thời sự, nhất là bối cảnh đất nước những năm đó có rất nhiều điều đáng quan tâm. Mới sau ba năm thống nhất, đất nước hết chiến tranh và bước vào giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội nên cái khí thế lạc quan, tự hào vẫn là không khí bao trùm. Tuy nhiên, hậu quả chiến tranh để lại quá nặng nề, thêm nữa cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp trong thời chiến vẫn tiếp tục được thực thi trong thời bình đã bộc lộ những hạn chế, yếu kém, khiến kinh tế đất nước làm vào khủng hoảng, trì trệ, đời sống nhân dân càng ngày càng khó khăn. Bên cạnh đó, Việt Nam bị thế giới bao vây, cấm vận và nguy cơ chiến tranh với Campuchia, với Trung Quốc đang hiện hữu là những vấn đề được giới thạo tin mang ra bàn luận nhiều nhất trong những quán nước vỉa hè thời đó.

Qua báo chí và loa truyền thanh của ký túc, chúng tôi cảm nhận đất nước đang phải trải qua những thời khắc hết sức nghiêm trọng. Trên biên giới Tây Nam, tập đoàn phản động Pol Pot - Ieng Sary đang sử dụng hàng chục sư đoàn đánh sang các tỉnh giáp ranh của ta, chúng tàn phá, bắn giết, hãm hiếp dân lành, gây nên cảnh đầu rơi máu chảy ở rất nhiều nơi như Tịnh Biên, Bảy Núi, Ba Chúc (An Giang), Hồng Ngự (Đồng Tháp),… Một phần đất nước đã thực sự có chiến tranh.

Tại Sài Gòn, Hà Nội và khắp các tỉnh thành trong cả nước, Hoa kiều bỏ công xưởng, nhà máy, trường học, dắt díu nhau ùn ùn theo những đoàn tàu ngược lên Lạng Sơn, Lào Cai rồi chạy sang Trung Quốc. Nhiều gia đình tan nát bởi cảnh vợ Việt chồng Tàu, hoặc vợ Tàu chồng Việt. Nhiều cơ quan, công xưởng thiếu người làm việc, gây nên những khó khăn không dễ giải quyết một sớm một chiều. Vấn đề “nạn kiều” được Trung Quốc sử dụng như một vũ khí lợi hại, nhằm làm cho đất nước ta rối loạn, khủng hoảng để lấy cớ gây chiến tranh xâm lược.

Ngày ấy có chuyện, có mấy ông người Hoa Chợ Lớn theo tàu Thống Nhất ra Hà Nội rồi dắt díu cả nhà ngược lên Lào Cai để về “Đất Mẹ”. Nghe người ta nói khi đến thị xã Lào Cai, chỉ cần qua cầu Hồ Kiều thì bên kia đã là đất Trung Quốc, nên khi xuống tàu, họ lếch thếch khuân đồ đạc, lôi vợ con chạy qua cầu mà chẳng biết đó là cầu nào. Sang đến bên kia rồi, họ chỉ tay sang bên này cầu, ngoác mồm ra chửi Việt Nam. Đến lúc bị công an tóm sống, họ mới biết cây cầu mà họ chạy qua là cầu Cốc Lếu chứ không phải là cầu Hồ Kiều, và cả hai bên cầu Cốc Lếu đều là đất Việt Nam chứ chẳng phải đất Trung Quốc.

Nghe chuyện đó, tôi thấy câu ngạn ngữ “qua sông, đấm b… vào sóng” thật có nghĩa.

Tại các trường đại học, nhiều giáo viên, sinh viên gốc Hoa cũng bỏ dạy, bỏ học để chạy về “Đất Mẹ”. Ngay trường tôi cũng có khá nhiều sinh viên bỏ học không rõ nguyên nhân, bạn bè nói là họ đã trốn sang Trung Quốc mấy tháng nay rồi.

Đài tiếng nói Việt Nam đã phát đi những bài xã luận hết sức đanh thép về quan hệ Việt Nam - Trung Quốc. Những ngôn từ “Nhà cầm quyền Bắc Kinh”, “chủ nghĩa sô vanh”, “chủ nghĩa bá quyền, nước lớn”, “Biển Đông đâu phải ao nhà của Trung Quốc”… được sử dụng liên tục trong các chương trình thời sự. Ai cũng cảm nhận tình hình đất nước hết sức nghiêm trọng.

Có cảm giác như cây cung đã chuẩn bị bung dây, chiến tranh có thể xảy ra bất cứ lúc nào…