Đối với những người lính tình nguyện, phải tham gia vào một “cuộc chiến tranh bắt buộc” không phải trên đất nước mình mà là ở một xứ sở hoàn toàn xa lạ, thì để tồn tại, việc hiểu dân và làm công tác dân vận để có được sự ủng hộ của họ trở nên cần thiết hơn bao giờ hết, nó liên quan đến sự tồn tại của mình và đôi khi còn là sự tồn tại của cả đơn vị nữa. Chính vì thế, ngoài việc hiểu địch, rất cần hiểu dân, hiểu nhận thức của họ thế nào, họ nghĩ về chúng ta ra sao để có cách đối sách phù hợp trong những tình huống cụ thể.

Những năm tháng sống trên đất nước Campuchia cho tôi những cảm nhận khá sâu sắc về những người dân nước bạn.

Còn nhớ, tháng 4/1979, khi đơn vị làm nhiệm vụ phối thuộc[1] với Quân đoàn 4 truy quét địch ở Oudong. Trong một cuộc hành quân dọc lộ, bộ đội lếch thếch đi bộ suốt mấy ngày trời trong rừng. Khi cắt ra đường lộ, thấy hai chiếc xe tải ven đường vẫn nổ rình rình mà chẳng có ai. Tiểu đoàn trưởng Trạch hỏi:

- Có thằng nào biết lái xe không?

Không một ai đáp lại, bởi thời ấy, ở ngoài Bắc chẳng nhà nào có ô tô mà biết lái. Nhà nào quen được một bác tài xế, rồi một ngày đẹp trời, có chiếc xe tải to uỳnh đến đỗ ở trước cống là cả nhà đã cảm thấy tự hào, nở mày nở mặt với hàng xóm láng giềng lắm rồi, có thứ gì ngon nhất, đẹp nhất là mang ra đãi bác tài chứ việc biết lái xe thời đó chẳng khác gì biết lái máy bay bây giờ. Ở miền Nam, ô tô đã khá phổ biến nhưng hầu như những thằng phải đi lính và sang Campuchia đánh nhau với Pốt thì phần lớn cũng xuất thân từ gia đình lao động, nên cũng làm gì có xe mà biết lái.

Đúng lúc chúng tôi thấy tiếc, bởi cả hai chiếc xe rất đẹp không có chủ mà phải đi bộ thế này thì có hai người đàn ông Khmer ăn mặc xuềnh xoàng, cởi trần, đóng khăn krama thay quần, vác pơ thao (rìu) đi bộ dọc đường. Mấy anh em lính ra hiệu hỏi họ có biết lái xe không, họ không biết tiếng Việt, nhưng lại tuôn ra cả tràng tiếng Pháp. Thật may, trong đoàn có một anh lính người Sài Gòn bập bẹ vài câu tiếng Pháp, đến nói chuyện với họ thì biết cả hai đều biết lái xe.

Tiểu đoàn trưởng liền ra lệnh cho hai đại đội lên xe, mỗi xe cử hai người mang súng AK lên ngồi trên ca bin đề phòng họ làm điều gì bậy bạ, rồi nhờ họ lái xe đến địa điểm tập kết cách đó khoảng 20km. Chở anh em đến nơi, họ lại quay về đón 2 đại đội còn lại.

Thế là, nhờ có hai người Khmer mà chúng tôi đỡ được mấy chục cây số đi bộ.

Chuyện chẳng có gì, nhưng nó khiến tôi suy nghĩ. Thế mới biết, trước khi đất nước này bị bọn Pốt thống trị, mặt bằng dân trí và cuộc sống của người Campuchia đã khá cao. Campuchia là thuộc địa cũ của Pháp, Việt Nam cũng là thuộc địa cũ của Pháp nhưng người dân ở đây nói tiếng Pháp và tiếng Anh khá rành. Trong khi đó, có mấy người Việt biết tiếng Pháp. Hơn nữa, cả hàng quân mấy trăm con người, mấy trăm thanh niên trai tráng không kiếm đâu ra một người biết lái xe, vậy nhưng cả hai người Khmer chúng tôi gặp giữa rừng đều biết lái xe và họ lái rất giỏi.

Có một cảm giác gì đó giống như sự xấu hổ len lỏi trong tâm trí tôi.

Vậy là từ đó, dù dáng vẻ của những người dân tôi gặp thế nào, tôi cũng cảm thấy kính trọng họ. Bởi tôi hiểu rằng, dưới thời Pol Pot cai trị, chúng thực hiện chính sách “ngu dân”, thẳng tay giết chết tầng lớp trí thức. Rất nhiều người trước đó từng là bác sỹ, kỹ sư, làm việc trong các nhà máy, công xưởng, trường học của chế độ cũ, nhưng khi tập đoàn Pol Pot cầm quyền, họ phải cố giấu mình, trốn chạy khỏi thị thành, cải dạng và không cho ai biết thân phận để thoát khỏi sự săn lùng của bọn Pốt. Trong họ vẫn tiềm ẩn những năng lực rất tuyệt vời mà chỉ khi được đánh thức mới trỗi dậy.

Qua giao tiếp, tôi học được ở họ rất nhiều điều.

Có một dạo tôi bị sốt rét, ngày nào cũng cứ 3 giờ chiều là tôi lên cơn sốt. Lạnh kinh khủng, cái lạnh ập đến rất nhanh, len lỏi khắp cơ thể, làm bủn rủn hết cả các khớp xương và đau nhức toàn thân. Những lúc ấy, anh em đắp cho mấy tấm đắp mà người vẫn cứ run lên cầm cập. Đơn vị không có hậu cứ, cũng chẳng có tuyến sau nên dù bị sốt liên miên hàng tháng trời mà vẫn phải chống gậy theo anh em đi hết ngày này sang ngày khác.

Lên y tá xin thuốc, mỗi lần hàng vốc quinine, bỏ vào miệng đắng ngắt mà chẳng khỏi. Sốt kéo dài đến hàng tháng trời như vậy khiến tôi gầy rộc, da tái mét, mắt trũng sâu và toàn lòng trắng… nhìn như người chết trôi sống lại.

Bữa đơn vị dừng lại trong phum có dân ở. Thấy tôi run cầm cập trên võng, chủ nhà xuống hỏi chuyện, tôi nói triệu chứng bệnh, ông ấy bảo uống thuốc không khỏi thì phải tiêm mới khỏi, rồi ông ấy nói sang y tá xin thuốc về ông ấy tiêm cho. Chẳng hiểu sao, qua tiếp xúc tôi rất tin ông ấy. Thế là tôi sang y tá xin thuốc về nhờ ông ấy tiêm. Mang thuốc về, ông ấy làm thao tác tiêm quá điệu nghệ, khiến bọn tôi thực sự thán phục.

Tiêm quinine thì phải tiêm vào mông, cây kim phải cắm ngập vào cơ thể theo chiều thẳng đứng, đúng vị trí. Nếu tiêm không chuẩn, rất dễ bị teo cơ, teo mông và có khi bị thọt, rất nguy hiểm. Những lần nhìn y tá nhà mình tiêm cho anh em tôi thấy sợ, bởi họ cứ lăm lăm cái ống tiêm to tướng như thế, chọc thẳng vào mông, khiến anh em cứ co dúm lại, làm tôi không dám tiêm.

Còn ở đây, sau khi làm vô trùng dụng cụ tiêm, ông ấy bơm thuốc vào xi lanh rồi để sang bên cạnh. Ông bắt tôi cởi hết quần ra, nằm úp xuống rồi dùng mấy ngón tay trái sờ sờ vào mông tôi tìm vị trí, ngón trỏ và ngón giữa của bàn tay phải kẹp sẵn cây kim tiêm. Rồi bỗng nhiên, ông dùng cả bàn tay vỗ đánh đét một cái vào mông tôi. Ngay tức khắc, cái kim tiêm trong tay đã cắm ngập vào mông mà tôi vẫn chẳng cảm nhận gì cả. Phải đến khi ông ấy lấy xi lanh lắp vào kim tiêm và bơm thuốc, tôi mới bắt đầu thấy buốt.

Sau ba mũi tiêm, tôi khỏi sốt và dần dần bình phục. Hỏi ra mới biết, trước đây ông ấy làm việc tại bệnh viện Siem Reap, vì chạy Pốt nên mới lưu lạc về nơi này.

Vì thán phục những người như thế nên tôi rất thích nói chuyện với họ. Rất may là sau khi Campuchia được giải phóng, tôi được phân công đi xây dựng chính quyền tại huyện Tang Krasang, tỉnh Kampong Thom một tháng, nên cũng bập bẹ được một số từ Khmer. Sau này, mỗi lần gặp dân là tôi lại học một chút, vậy nên dần dần, vốn ngôn ngữ của tôi cũng khá lên nhanh chóng.

Khi nói chuyện với bộ đội mình, họ hay đặt những câu hỏi về đất nước con người Việt Nam, về mối quan hệ giữa Việt Nam với Trung Quốc, quan hệ giữa Việt Nam với Mỹ, Việt Nam với chính quyền mới của Campuchia. Họ bày tỏ sự kính trọng, thán phục và biết ơn bộ đội Việt Nam trong việc đập tan tập đoàn Pol Pot, giúp nhân dân Campuchia hồi sinh, giúp cho gia đình họ khỏi chết dưới bàn tay của lũ khát máu.

Tuy nhiên, có những vấn đề họ không hiểu nên rất băn khoăn, họ hỏi:

- Tại sao cờ của Pốt là cờ búa liềm, Heng Samrin đánh đuổi Pol Pot nhưng cờ của ông ấy cũng cờ búa liềm?

Nghe tôi giải thích, họ lại hỏi:

- Đảng của Pốt là Đảng cộng sản (họ dùng từ Communist Party). Heng Samrin cũng nói là theo chủ nghĩa cộng sản (cũng là communist). Vậy thì Pốt với Heng Samrin có giống nhau không?

Những cuộc nói chuyện như thế làm cho họ hiểu hơn về chính quyền mới của bạn, hiểu hơn về Việt Nam cũng như việc quân tình nguyện Việt Nam có mặt tại Campuchia. Từ đó, họ yêu mến bộ đội hơn và nếu có thể là họ rất sẵn lòng giúp đỡ anh em chúng tôi.

***

Những lần tiếp xúc với dân, do ngôn ngữ bất đồng nên cũng có những chuyện dở khóc dở cười.

Một lần, mấy anh em trong tiểu đội rủ nhau đi bắt cá. Khi mang cá về, cả bọn kéo nhau ra mổ. Tôi thấy mình cũng biết tập tọe tiếng Khmer nên rất tự tin, liền xung phong đi xin muối. Vào nhà dân, thấy một ông trung niên trong nhà, tôi liền hỏi:

- Boòng, oi kh’nhôm xum tích cầm bật.

Ông ấy xăng xái chạy vào nhà, lấy con dao rồi mang đưa cho tôi.

Nhìn thấy con dao, tôi liền xua tay nói:

- Ót tê (không đâu).

Ông ấy giơ con dao lên bảo:

- Cầm bật ni hời (con dao đây rồi).

Tôi chẳng thể nghĩ ra từ “muối” nói thế nào nữa, liền chạy thẳng vào nhà, lục trong bếp thấy lọ muối, vốc một vốc mang ra chìa ra cho ông ấy xem, ông ấy cứ cười ngặt ngẽo rồi nói:

- Ồ, âm băl. Ni cầm bật, tang ni âm băl (ồ, muối. Đây là con dao, còn đây là muối).

Ôi giời, ngượng quá, tôi cũng cười xòa với ông ấy, nhưng từ đó tôi biết thêm một từ mới.

Học tiếng Khmer rất dễ, bởi chính tả của họ rất giống tiếng Việt, chỉ cần nhớ từ là ghép lại thành câu, nhưng cái khó của tiếng Khmer là có rất nhiều từ khi kết thúc phải bật lưỡi lên như âm gió trong tiếng Anh. Lại có những từ gần giống nhau nhưng nghĩa rất khác nhau, ví như từ “tờ rây” (cá), với từ “sờ rây” (phụ nữ). Nhiều khi không nhớ, muốn xin họ con cá không nói lại nhầm thành xin họ con gái, họ lại cười vì không hiểu, tưởng mình trêu họ.

Được sống gần dân, hòa vào cuộc sống của họ mới hiểu được họ. Người Khmer rất thích các hoạt động cộng đồng, những đêm liên hoan văn nghệ hoặc đám cưới, họ tổ chức nhảy lăm thôn vây quanh một đống lửa. Chỉ có một cái trống bập bùng, với mấy ống tre dùng để thay bộ gõ, nhưng những đêm lăm thôn như vậy thật vui và thật ấn tượng.

Đến tận bây giờ, khi ngồi viết những dòng này mà tôi vẫn thấy nhịp phách của những bài dân ca mà ở đâu người Campuchia cũng thuộc, và chỉ cần hát lên vài lời thôi, là điệu nhảy lãm thôn lại xuất hiện rồi:

“Ao svay chăn ti, nía ri ôn ời, bẹc mec xa khá…

Ao svay chăn ti, nía ri ôn ời, bẹc mec xa khá…

Bon ós te ve da, pra thnà oi ban, chuoop srây th’lày

Sách xo xen xom, cro mùm ôn ơi, cùm al miên thơ mây…”

Vì tôi biết hát vài bài hát Campuchia, nói tiếng Khmer cũng khá chuẩn, nét mặt lại đen đúa, khắc khổ nên có những hôm vào dân chơi, nhiều người không nghĩ tôi là người Việt Nam, họ hỏi:

- Anh là người Việt Nam hay người Campuchia?

Tôi đùa với họ:

- Kh’nhom côn cắt, me Campuchia, púc Việt Nam (tôi là con lai, mẹ là người Campuchia, bố người Việt Nam).

Họ tin lắm và tỏ ra rất thân thiện.

Kể thêm vài chuyện như vậy để các bạn hiểu được cuộc sống của những người lính khi phải xa nhà, chiến đấu bên đất bạn, bọn tôi đã sống như thế nào.

❀ ❀ ❀

[1] Được giao hẳn cho đơn vị khác trực tiếp chỉ huy và sử dụng trong một thời gian nhất định (BTV).