Sau trận đánh địch phía đông Kratié chiều muộn 29/12/1978, Tiểu đoàn dừng lại, bố trí đội hình cho bộ đội tạm nghỉ.

Rạng sáng 30/12/1979, trận tiến công vào thị xã Kratié bắt đầu.

Từ ba hướng, các đơn vị trong Sư đoàn nổ súng quyết liệt vào sào huyệt của địch tại thị xã. Địch ra sức chống trả, chúng dùng mìn và các loại vật cản hòng ngăn chặn sức tiến công của ta, nhưng với sự chi viện của pháo binh và xe tăng, bộ đội ta đã chiến đấu rất dũng cảm, tiêu diệt nhiều sinh lực địch, thu nhiều vũ khí và kho tàng quân sự của chúng, đập tan toàn bộ tuyến phòng thủ phía đông sông Mekong do Sư đoàn 260 của địch trấn giữ.

16 giờ 30 phút ngày 30/12/1978, Sư đoàn hoàn toàn làm chủ thị xã Kratié, giải phóng hàng vạn dân khỏi sự kìm kẹp của bọn đao phủ Pol Pot - Ieng Sary.

Lần đầu tiên trong đời tôi được tham gia một trận đánh lớn, được tận mắt chứng kiến những động tác của những người lính trong chiến đấu, được nghe thấy tiếng nổ của các loại đạn và bắt đầu biết phân biệt âm thanh của từng loại hỏa khí, nên dường như cảm giác sợ hãi cũng tan dần. Thay vào đó sự tự tin, tự hào bởi dù ít dù nhiều thì mình cũng đã được góp mặt trong một chiến dịch giải phóng một vùng đất rộng lớn của đất nước Campuchia, góp phần giải thoát cho những người dân nước bạn khỏi bàn tay của bọn đao phủ khát máu.

***

Gần một tháng trên đất nước Campuchia, chúng tôi chỉ thấy những đồn điền cao su, những rừng le, rừng khộp, thỉnh thoảng mới thấy những ngôi nhà sàn xiêu vẹo trong các phum bỏ hoang, trống huơ trống hoác ven rừng. Đây là lần đầu tiên tôi được thấy phố phường. Một thị xã Kratié thơ mộng với những đường phố phong quang, những nếp nhà sàn khiêm nhường xen lẫn những ngôi nhà đúc hai ba tầng có mái cong cao vút lấp ló sau những hàng dừa, những vòm thốt nốt hay bên những vườn vú sữa, vườn xoài rợp mát ven con sông Mekong rộng không thấy bờ thấy bến…

Phong cảnh phố phường làm những thằng lính vốn quen sống ở thành phố cảm thấy phấn khích. Nhưng tất cả chúng tôi đều hiểu rằng đây là mặt trận và đang có chiến tranh, đường phố của địch không phải cho những người lính dạo chơi, ngắm cảnh. Ai cũng hiểu rằng, rất có thể từ một góc phố, từ phía sau một bức tường đổ nát, một gốc cây… là những họng súng đang rê theo bước chân mình. Vì vậy, thằng nào cũng rất cảnh giác, nhìn dọc, nhìn ngang để có thể phát hiện ngay những gì khả nghi và sẵn sàng nhả đạn.

Trái với suy nghĩ của chúng tôi, thị xã vắng vẻ đến ghê rợn. Địch đã rút chạy và đường phố không một bóng người. Dọc đường chỉ có những đống phân bò, phân trâu đã khô queo khô quắt, không tiếng chó sủa, không tiếng mèo kêu… Một thành phố chết theo đúng nghĩa.

Ban Chỉ huy Đại đội 12 được bố trí nghỉ trưa tại một ngôi nhà ngay cạnh một ngã tư. Nhìn dãy phố an bình, treo rất nhiều biển hiệu lòe loẹt với những dòng chữ ngoằn ngoèo như giá đỗ… đủ biết trước đây nơi này khá sầm uất, mặc dù lúc này vắng tanh teo.

Ăn vội bịch cơm sấy rồi tôi theo chân anh em, khoác súng chạy ra phố lục lọi mấy ngôi nhà trống trơn, mở cửa toang hoác quanh ngã tư. Đây là dãy nhà kho của bọn Pốt. Chắc chúng đã phá cửa và lấy đi những thứ có giá trị trước khi bỏ chạy. Trong kho là hàng trăm chiếc máy khâu đủ loại, mới có, cũ có xếp chồng lên nhau như xếp củi, phủ bụi đỏ quạch. Cạnh đó là một kho với cơ man xe đạp ném lổng chổng, chất đống lên nhau như xếp củi, hầu hết những chiếc xe mang nhãn hiệu Peugeot của Pháp. Mấy nhà kế bên là cả đống radio và cassette lớn bé đủ loại vứt lăn lóc thành đống lớn.

Những vật dụng đó cho thấy, trước đây người dân Campuchia sống khá sung túc và nơi đây từng là một đô thị sầm uất, thanh bình. Nhưng khi Pol Pot nắm quyền, chúng không cho dân được sử dụng bất kỳ một tài sản riêng nào, chúng bỏ tiền tệ, bỏ chợ búa, bỏ bưu điện, bỏ phát thanh, bỏ báo chí, tiêu diệt trí thức, bỏ cả gia đình, đuổi dân ra khỏi các đô thị để thực hiện chế độ cai trị tàn bạo. Vì vậy, người dân Campuchia mới đói rách và tang thương như ngày hôm nay.

Nhìn những tài sản có giá trị của người dân bị tịch thu, đưa về những kho chứa và để hoen rỉ, hỏng hóc thế này, trong khi hàng triệu người dân đang chết đói, chết khát, lê lết dọc các con đường trên khắp đất nước… mới thấy chính sách của bọn Pol Pot - Ieng Sary thật là ngu muội. Chúng đã đẩy hàng triệu người dân đang sống an lành về thời trung cổ. Điều đó cũng phần nào lý giải giúp tôi những băn khoăn lâu nay rằng tại sao người dân Campuchia lại căm ghét, ghê sợ Pol Pot đến như vậy và tại sao họ lại nồng nhiệt đón chào bộ đội Việt Nam như thế.

Chúng tôi lướt nhanh qua những dãy kho, lôi mấy chiếc máy khâu, mấy chiếc đài ra nghịch. Những chiếc máy khâu Singer của Pháp, những chiếc đài National của Nhật… nhiều chiếc còn rất tốt, nhìn mà thèm. Với anh em ngoài Bắc thì cho đến những năm sau giải phóng, các loại tiện nghi như xe đạp, máy khâu và cả đài nữa vẫn là những tài sản lớn mà chỉ những gia đình khá giả mới có thể mua được, nên nhìn thấy những thứ vứt lăn lóc ở đây mà thấy tiếc. Tất cả những tiện nghi ở đây đều là hàng Nhật, hàng Pháp cả chứ có phải là hàng Tàu như ở mình đâu. Vậy nhưng lấy sao được, kỷ luật chiến trường rất nghiêm khắc, nếu cấp trên phát hiện có khi còn bị kỷ luật. Hơn nữa, có lấy cũng không thể mang về được, ba lô người lính thì nặng, mà đường về thật xa, nên đành ném trả lại chỗ cũ.

***

Chiều 03/01/1979, chúng tôi rời thị xã, hành quân ngược sông lên phía bắc, tiến đánh thị trấn Sambour. Cả đội hành tiến dọc con đê ven bờ Mekong, lướt qua những phum sóc tiêu điều, xơ xác trong cái nắng như đổ lửa. Trên mặt sông, sóng nước mênh mông.

Khoảng 5 giờ chiều, bỗng tiếng súng nổ ran phía trước. Lại gặp địch. Địch đã chọn điểm chốt chặn vô cùng lợi hại để ngăn cản sức tiến công của ta. Một bên là dòng Mekong, một bên là một hồ sen rất lớn. Từ phía bắc của hồ, chúng dùng cối và DKZ, B40, B41 bắn xối xả vào đội hình hành tiến của Tiểu đoàn.

Theo lệnh Tiểu đoàn trưởng, K9 vòng ngay sang cánh phải, đánh tạt từ bờ đông của hồ vào đội hình của chúng, các đại đội còn lại bám theo bờ đê ven sông đánh thốc lên. Bộ đội triển khai đội hình chiến đấu rất nhanh và tiếng súng cũng rất áp đảo. Tiếng hô xung phong vang khắp các hướng. Địch vừa chạy vừa cố bắn trả, tiếng đạn nổ chiu chíu phía trước đội hình. Những viên đạn cối rơi xuống hồ nước ngay chỗ tôi đang chạy, làm bùn đất bắn lên tung tóe, nhưng tôi cũng không cảm thấy sợ nữa, những gì đã xảy ra trước mắt tôi trong trận đánh cửa ngõ Kratié làm cho tôi dạn dĩ lên nhiều.

Nhìn bùn đất bắn lên từ dưới đầm, tôi liên tưởng đến thời trẻ trâu lấy đất ném nhau trên cánh đồng hợp tác đang cày dở.

Đang tiến, bỗng đội hình khựng lại khá lâu, bọn tôi ngồi dưới mấy tán xoài mãi mà không thấy đi tiếp, tiếng súng cũng thưa thớt hơn, không gian như ắng lại. Bỗng, trên máy vang lên tiếng Tiến xòe đi theo K10 báo cáo:

- Trước mặt đội hình có hai con voi, xin chỉ thị.

Rồi tiếng Nam khùng đi máy Tiểu đoàn chửi đổng:

- Đù má. Mày nói cái gì: 07/23: 15/26 là cái gì? Nói lại nghe nào.

Tiếng Tiến Xòe vẫn nhẹ nhàng trên sóng.

- “07/23; 15/26…”

Rõ ràng những con số đó, theo mật danh là “con voi” mà vẫn có cảm giác nghe lầm, bởi đang đánh nhau thế này, làm gì có từ “con voi”.

Đúng lúc ấy, xuất hiện hai con voi to thật. Chúng như hai gian nhà, thân đen bóng, lững thững đi từ hướng K10 sang, cắt ngang trước mặt đội hình K12.

Thật lạ, lúc bom rơi, đạn nổ thế này mà cả hai con voi dường như bị điếc, không nghe thấy gì hết, cứ thong thả bước, cái đầu lúc lắc, đôi tai ve vẩy. Dường như đối với chúng chẳng hề có chiến tranh, chẳng có bom đạn, chẳng có địch ta, những gì xảy ra xung quanh như không hề tác động đến những bước chân của chúng. Mặc chúng tôi ngồi ngay cạnh đó, chúng chẳng hề sợ sệt, cứ thủng thẳng bước, thỉnh thoảng lại vươn vòi lên những cây vú sữa, cây xoài bẻ cành rồi cuốn cả chùm lá rất lớn đưa vào miệng.

Lần đầu tiên nhìn thấy voi, lại trong hoàn cảnh trớ trêu này khiến tôi hết sức ngỡ ngàng. Cũng may, đây chỉ là mấy con voi nhà, người dân bỏ chạy nên chúng được thả rông, chứ nếu là voi rừng thì chúng chẳng lành thế này đâu, chúng sẽ hất chúng tôi ra khỏi những lùm cây nơi chúng tôi đang nấp cho bọn Pốt nó tỉa cả lượt rồi.

Thằng Cương bấm tổ hợp báo cáo:

- Đúng là voi. Nó đang đi ngang K12.

Lúc ấy, Tiểu đoàn mới tin là có voi thật. Tiểu đoàn trưởng lệnh các đơn vị không được bắn, cố gắng tránh không vận động gần hai con voi để tránh gây hậu họa.

Đúng là “tránh voi chẳng xấu mặt nào”. Cả đại đội nhẹ nhàng vòng phía sau lưng hai con voi rồi tiếp tục ngược lên bờ sông. Ngoảnh mặt lại, tôi vẫn thấy hai chú voi đủng đỉnh bước về phía khu rừng cạnh đường hành tiến.

Trong trận đánh này, các đại đội đều có thương vong. Trên hướng K9, một số chiến sĩ hy sinh, trong đó, đáng nói nhất là trường hợp hy sinh của anh Nguyễn Bá Miêng. Anh Miêng quê xã Nam Hồng, huyện Đông Anh, Hà Nội, vào cùng đoàn với tôi. Khi anh vận động vòng qua hồ sen cùng đồng đội truy kích địch thì bị thương vào vai. Lúc anh Nghi, người Quỳnh Phụ, Thái Bình đặt đầu anh trên đùi mình để quấn băng cho anh thì anh lại bị một viên đạn địch bắn trúng đầu và hy sinh ngay sau đó.

Trận đánh kết thúc lúc trời nhá nhem tối, địch bỏ lại mấy xác chết và chạy ngược về hướng bắc. Ta bắt sống một tên, Tiểu đoàn hoàn toàn làm chủ thị trấn Sambour.

Lại nói thêm về tên tù binh ta bắt được trong trận này. Khi bộ đội ta tiến qua hồ, bọn địch đã bỏ chạy hết mà thằng này vẫn chưa chịu rút, nó vẫn dùng khẩu AK bắn về phía ta như đổ đạn khiến mấy chiến sĩ bị thương. Lúc nhìn thấy anh em xáp đến thật gần, nó hoảng hồn ném súng bỏ chạy. Bộ đội ta tóm sống, trói giật cánh khuỷu đưa về Ban Chỉ huy Tiểu đoàn. Cả đêm đó, dù bị tra hỏi nhưng nó vẫn quyết không khai lời nào. Sáng hôm sau, đành phải chuyển nó về tuyến sau để Sư đoàn khai thác.