Mọi cá thể có thể dễ dàng được sản sinh nhưng khó có thể tồn tại vì vậy sẽ luôn có sự cạnh tranh sinh tồn, với chính đồng loại của nó, hay một cá thể khác biệt hoặc với cả môi trường sống nữa.
TRÁI VỚI MONG ƯỚC CỦA BẢN THÂN, tôi đã đến cái tuổi mà một thiếu nữ bắt đầu phải học những kĩ năng để đảm đương việc nhà sau khi lập gia đình. Dĩ nhiên, tất cả bạn gái của tôi đều muốn lấy chồng. Thật ra ai cũng muốn thôi, trừ khi bạn quá giàu nên không cần chồng hoặc phẩm chất quá tệ đến độ không chàng nào thèm để mắt đến. Một số chị gái ra trường làm giáo viên hay y tá một thời gian rồi mới tổ chức đám cưới, đối với tôi họ là những người may mắn. Như ví dụ trước mắt là Tổng Đài viên Maggie Medlin ấy, một phụ nữ độc lập sống bằng tiền của mình và không phải nghe lời bất kì người đàn ông nào khác ngoài giám đốc Bell. Hiện giờ chỉ có duy nhất một trạm điện thoại trong trấn nên công việc của chị cũng nhàn rỗi. Chị ấy ngồi bên cái bảng, tai nghe đeo quanh cổ, ăn táo và đọc báo, đợi đến khi cái bảng chuyển đổi tín hiệu rung lên chờ tiếp âm. Lúc đó chị sẽ nối dây cắm và lặp lại một câu nói độc nhất, “Xin chào, Trung tâm đây, xin cho biết số mấy ạ?” Chị buộc phải nói vậy mặc dù chỉ có một số điện thoại mà thôi. Tất cả mấy đứa con gái trong trường tôi đều ngưỡng mộ chị. Chúng tôi lấy bìa cạc-tông làm trạm điện thoại và dây bện làm bảng chuyển đổi tín hiệu. Nhìn sơ thì công việc và cuộc sống của chị ta thật tuyệt. Nhưng rồi điện thoại ngày càng phổ biến, mỗi nhà đều phải lắp một cái. Đến lúc này thì Maggie không được phép rời khỏi trạm điện thoại và chính thức trở thành nô lệ của Công ty.
CÂY NHỎ NGÀY CÀNG LỚN NHANH. Nhưng chúng tôi chẳng nghe tin tức gì từ Washington cả. Ông nội đề nghị tôi trốn đến phòng thí nghiệm với ông.
Một buổi sáng thứ bảy, khi tôi định ra ngoài với chiếc vợt bắt bướm và chiếc giỏ đựng cá cũ của ông vắt vẻo trên vai thì bị mẹ phát hiện trong lúc bà đang may vá. “Đứng lại,” bà bảo khi tôi vừa chớm vặn tay nắm cửa. Tôi chẳng thích ánh mắt này chút nào cả. “Con định đi đâu đó?” bà hỏi.
“Xuống sông đi thu thập mẫu vật thưa mẹ,” tôi đáp, người chực nhoài ra khỏi cửa.
“Quay lại đây nào. Mẫu vật thì cũng tốt thôi,” mẹ bảo, “nhưng mẹ lo lắng khi thấy con đang tụt hậu đấy. Ở tuổi của con, mẹ đã có thể may vá, thêu thùa hoa văn và có thể nấu nhiều món đơn giản rồi.”
“Con biết nấu ăn mà,” tôi quả quyết đáp.
“Con nấu được gì nào?” bà hỏi.
“Con làm được bánh mì sandwich phô-mai này. Con biết luộc trứng lòng đào này.” Tôi nghĩ thêm một lúc rồi tự hào tiếp, “con còn luộc được trứng chín nữa.”
Mẹ than thở, “Lạy Chúa tôi, tệ hại hơn mẹ tưởng đấy.”
“Tệ gì hả mẹ?” tôi thắc mắc.
“Thì sự thiếu hiểu biết của con về nấu nướng ấy.”
“Nhưng tại sao con phải nấu trong khi đã có cô Viola làm rồi chứ?” tôi vặn lại.
“Ừm, nhưng sau này thì sao? Khi con lớn lên và có gia đình của riêng mình? Con làm sao để nuôi sống họ?”
Cô Viola luôn ở với gia đình tôi, trước khi tôi ra đời, thậm chí còn trước khi có anh Harry nữa nên tôi chẳng bao giờ nghĩ đến một ngày không còn cô nữa. Cả thế giới trong tôi đảo lộn. “Thì để cô Viola nấu ăn cho gia đình của con,” tôi đáp.
Mẹ im lặng một lúc rồi thở dài, “Thôi được rồi, con đi đi nhưng mẹ con mình sẽ nói về chuyện này sau.”
Tôi chạy ra khỏi nhà và làm đủ mọi cách để có thể quên đi cuộc đối thoại vừa rồi nhưng nó cứ hành hạ tôi suốt trên đường ra bờ sông như một cái răng sâu đang nhức nhối. Buổi sáng hôm ấy niềm vui cứ như trốn đi đâu mất. Mẹ đã vô tình khơi gợi những sự thật đau thương: Mấy cái bánh quy tôi nướng thì cứng như đá, đan len thì xộc xệch, đường kim mũi chỉ thì xiên xẹo. Rồi tôi chợt hình dung về cuộc đời của mẹ: chiếc giỏ chứa quần áo cần may vá không bao giờ vơi, bao nhiêu là khăn, cổ áo, cổ tay phải gấp, hai mươi ổ bánh mì lớn phải nướng vào mỗi tuần. Thật ra thì bà cũng không phải làm công việc dọn dẹp nặng nhọc vì đã có SanJuanna. Quần áo thì đã có người đến giặt cả ngày vào thứ hai hằng tuần ở nhà giặt sau nhà. Cô Viola có nhiệm vụ cắt tiết, nhổ lông và nấu mấy con gà. Alberto thì làm thịt gia súc. Nhưng cuộc đời mẹ tôi là một vòng xoay bất tận của việc sửa chữa. Chẳng có việc gì bà chưa hoàn thành nhưng nó cứ lặp đi lặp lại mỗi ngày, mỗi tuần hay mỗi mùa. Ôi, thật đơn điệu và buồn tẻ.
Ngày hôm đó trở nên sáng sủa hơn khi tôi phát hiện ra một con bướm đốm, loài này bay nhanh và rất khó thấy nên vợt được chúng không dễ chút nào. Tôi biết rằng ông sẽ vui lắm khi tôi bắt được, vả lại nó cũng giúp tôi tạm quên đi khỏi việc nấu nướng và may vá. Về tới nhà, tôi mất cả giờ đồng hồ mới hoàn thành việc nhồi bông cho con vật phức tạp ấy, đến lúc này thì tôi quên mất rằng mình vụng về ngu ngốc như thế nào rồi. Nhưng hỡi ôi, chiến dịch đem tôi trở lại với vị trí của cô con gái trong nhà vẫn đang được tiến hành mà không cần đến sự hợp tác và ý thức của tôi.
Chiến dịch bắt đầu khởi động khi cô Harbottle ra quyết định cho tất cả bạn nữ trong lớp tôi phải trưng bày thành phẩm thủ công của mình tại Hội chợ Fentress. Tin tức này đến như sét đánh ngang tai. Đối với tôi, thêu thùa là việc vô bổ và tôi cố gắng né tránh nó hết mức có thể. Thành phẩm của tôi nếu nhận xét một cách độ lượng thì là nhếch nhác như cái kén của Petey vậy. Những mũi kim hết đâm chỗ nọ rồi xọ chỗ kia, trồi lên thụt xuống chĩa ra tứ phía nên cái khăn choàng tôi may gồ lên ở giữa, nhìn như con trăn vừa nuốt gọn một chú thỏ vào bụng vậy. Tôi tự tưởng tượng rằng không biết có phải tên Rumpelstiltskin[1] xấu xa đã mò vào phòng tôi lúc nửa đêm rồi phá hỏng thành phẩm tuyệt nhất của tôi và biến nó thành một đống rác rưởi bằng bánh xe thời gian quái ác không nữa.
Mặc dù đã chứng kiến tôi thực tập đan len rất nhiều nhưng lâu rồi mẹ không được nhìn thấy một thành phẩm ra hồn nào của tôi cả. Một hôm mẹ bảo tôi cho xem sản phẩm tôi đang thực hiện. Tôi ngại ngùng đưa cả giỏ đan len cho bà, bà nhìn sơ qua khoảng một phút rồi hỏi, “Con làm ra mấy thứ này đấy hả?”
“Vâng, thưa mẹ.”
“Thế con có cảm thấy tự hào về chúng không?”
Tôi có tự hào về chúng không à? Tôi lưỡng lự. Có phải là một câu hỏi mẹo không nhỉ? Tôi chẳng biết nữa; tôi chẳng biết đường nào mà lần nữa. “Dạ...”
“Mẹ đang hỏi con đấy, Calpurnia.”
“Không thưa mẹ, con chẳng tự hào về nó đâu.”
“Vậy sao con không cố gắng làm lên một thứ để mình có thể tự hào chứ?”
Tôi lại băn khoăn. Tôi chẳng thể nghĩ ra được lời thoái thác nào nên đành khai thật. “Vì nó chán quá mẹ ạ.” Một câu trả lời thành thật nhưng ngay từ khi thốt ra tôi đã biết đó là lời nói ngu ngốc rồi.
“À, thì ra là chán,” mẹ bảo.
Một khi mẹ lặp lại y nguyên câu nói như một con vẹt thì đó là tín hiệu xấu rồi. Ồ, nói đến mấy con vẹt, chúng là loài chim thú vị đấy, và sống rất lâu nữa, thậm chí còn được ông bà cha mẹ ghi lại trong di chúc để lại cho con cháu. Ông từng kể cho tôi nghe về một con vẹt sống qua thế kỷ và học được hơn bốn trăm câu đối thoại rồi bắt chước đối đáp như con người...
“Calpurnia, mẹ không thể tin được con lại...”
Mặc dù tôi biết rằng cơ hội sở hữu một con vẹt rất mong manh (ông bảo chúng rất đắt tiền) nhưng một con vẹt xám Úc hay vẹt đuôi dài nhỏ cũng khá khả thi... Môi mẹ lại mấp máy... Đang nói gì đó về tập luyện thì phải?
“Con phải làm tốt hơn thế này...”
Vẹt đuôi dài là lựa chọn cuối cùng. Chúng cũng có thể học nói mà, đúng không?
“Khi mẹ ở tuổi con bây giờ...”
Nếu tôi có vẹt đuôi dài thì có nên cho nó bay tự do trong nhà không nhỉ? Chắc là không rồi. Nó sẽ thả đầy phân trắng thành từng mảng như tấm vải phủ lên trên đồ đạc, và dĩ nhiên đó là kết thúc của nó. Ngoài ra đừng nên quên chú Mèo Nhà Idabelle luôn rình rập trong chiếc giỏ cạnh bếp lò. Có lẽ tôi nên để nó bay trong phòng mình. Nó có thể đậu trên tấm ván đầu giường và líu ríu vào tai tôi những âm thanh trìu mến...
“Calpurnia!”
Tôi nhảy dựng lên. “Vâng thưa mẹ?”
“Con không nghe mẹ nói gì à?”
Tôi nhìn mẹ chằm chằm. Mẹ có thể nói gì nhỉ?
“Con nên nghe lời mẹ đi. Trường hợp này là quá thể rồi đó. Thành phẩm của con thật không thể chấp nhận được. Mẹ muốn con làm tốt hơn, và con sẽ phải làm tốt hơn thế này, hiểu chưa? Mẹ thật bất ngờ khi cô Harbottle không hề gửi thư cảnh cáo gì cho mẹ cả.”
Thật ra cô giáo đã từng gửi thư rồi. Không những một mà hai lần ấy chứ.
“Từ hôm nay con phải đưa cho mẹ kiểm tra sản phẩm của mình đến khi hội chợ bắt đầu.”
Vậy có nghĩa là tôi phải chú tâm hơn trong vài tuần tới. Tương lai ảm đạm đang rung từng hồi chuông nặng nề trong tai tôi. Tôi là một cô bé bị điểm mặt rồi.
MỌI VIỆC BẮT ĐẦU được xúc tiến. Tôi bị giao một mớ bài tập về nhà nhiều đến mức vô lý. Làm xong thì ngoài trời đã xuống nắng, tôi bèn phóng hết tốc độ ra khỏi cửa. Lúc đó mẹ đang ngồi trong phòng khách kiểm kê lại chi tiêu trong nhà. “Calpurnia,” bà gọi giật tôi lại, “lại ra sông chơi à?”
Quá muộn rồi. “Vâng thưa mẹ,” tôi đáp lại bằng giọng-cô-bé-lễ-phép-hân-hoan nhất của mình.
“Đem cho mẹ xem mấy thứ con khâu đã.”
“Cái gì ạ?”
“Đừng có hỏi cái gì ạ kiểu như vậy nhé, con gái. Đem cho mẹ xem đồ đạc thêu thùa trước rồi hãy bàn tới chuyện ra sông chơi. Lại còn không đội mũ nữa chứ, con bị tàn nhang cho mà xem.”
Trời sắp tối luôn rồi, làm sao còn bị tàn nhang được nữa chứ. Tôi cất bước nặng nề trở lại lên phòng, cảm thấy như cả thế giới đang đè nặng trên vai.
“Và đừng có giậm chân như thế nhé,” mẹ bảo. “Đâu phải là con đang mang cả thế giới trên vai chứ.”
Lời mẹ làm tôi thót cả tim. Thật đáng sợ, sao mẹ hay đọc được suy nghĩ của mình thế nhỉ. Tôi nhẹ chân hơn bước về phòng rồi đóng cửa lại. Tôi lôi miếng vải thêu mẫu ra khỏi giỏ nữ công ngắm nghía. Góc đầu tiên nhìn cũng vuông vức lắm nhưng nhìn kỹ hơn thì giống hình thoi xiên xẹo, mấy chữ cái thì nghiêng hẳn sang bên phải. Làm sao để khâu từng mũi kim đều đặn đây? Làm sao kéo chúng bằng lực như nhau? Và quan trọng hơn cả là ai lại để ý đến mấy thứ vớ vẩn này cơ chứ?
À, tôi có thể trả lời câu cuối cùng. Mẹ tôi quan tâm và chẳng hiểu sao cả thế giới cũng vậy. Còn tôi, người không quan tâm thì đang bị ép buộc phải để tâm tới. Thật là nực cười. Đoạn tôi ném cái khung thêu qua bên kia phòng.
Hai tiếng sau, tôi đem khăn thêu của mình xuống nhà. Bài tập yêu cầu thêu chữ “Chào mừng quý khách” theo kiểu chữ hoa mỹ. Tôi thêu được đến chữ “Chà” nhưng xộc xệch quá nên phải tháo ra và làm lại chữ “C” để cho mẹ xem.
“Con chỉ làm được thế này thôi à?” bà hỏi.
“Chữ C viết hoa to thế cơ mà!”
“Rồi rồi. Nói nhỏ tiếng thôi. Con làm tốt hơn rồi đấy Calpurnia ạ, điều đó cho thấy rằng con sẽ làm được nếu con chú tâm.”
Ôi, tôi và các anh em trai ghét cay ghét đắng cái từ chú tâm ấy.
“Con đi được chưa mẹ?”
“Rồi, con đi được rồi. Đừng có về trễ bữa tối đấy.”
Mẹ vừa chong đèn phòng khách thì tôi vứt khăn thêu của mình qua một bên rồi phóng nhanh ra khỏi cửa. Trời không còn sáng bao lâu nữa, đã quá muộn để thu thập những mẫu vật hoạt động vào ban ngày. Mới hay làm sao! Tôi đã tưởng tượng được tít báo: Nữ khoa học trẻ bị cản trở bởi những dự án thêu thùa ngu ngốc. Một tổn thất không thể đong đếm được cho Xã hội. Cả Cộng đồng khoa học đều tiếc nuối.
Tôi hộc tốc chạy ra sông, đến nơi thì bóng đêm đã dần phủ xuống và tiếng chuông báo giờ ăn của cô Viola đã văng vẳng phía xa.
Tôi nặng nề lê thân về nhà tắm rửa, lúc đi qua bếp tôi buột miệng hỏi cô Viola, “Sao cháu lại phải học thêu thùa và nấu nướng nhỉ? Sao vậy nhỉ? Cô cho cháu biết được không? Được không cô?”
Tôi thừa nhận rằng đây không phải là thời gian thích hợp để hỏi vì cô ấy đang làm mẻ nước sốt cuối cùng - nhưng rồi cô cũng trợn mắt nhìn tôi bối rối một lúc, như thể tôi vừa nói bằng tiếng Hy Lạp cổ đại vậy. “Câu hỏi gì quái lạ vậy?” cô nói rồi lại tiếp tục đảo nhanh nước thịt trong chiếc chảo mỏng nghi ngút khói.
Chúa ơi, sao cô lại phản ứng ảm đạm thế này nhỉ. Câu trả lời này thật hiển nhiên và dễ đoán biết, nó góp phần chứng tỏ rằng gia đình tôi chẳng bao giờ để tâm đến câu hỏi của người khác cả. Nếu như mọi người xung quanh không thèm hiểu câu hỏi thì tôi sẽ chẳng bao giờ có câu trả lời. Đồng nghĩa với việc tương lai của tôi sẽ mịt mờ với mớ công việc nội trợ này mất thôi. Thật thất vọng não nề quá đi mất!
Dùng bữa tối xong tôi lên phòng, thay váy ngủ rồi đọc sách. Tôi lẩm nhẩm đọc một cách thích thú loạt truyện của Dickens mà ông cho mượn và đang đọc đến cuốn Oliver Twist. Ông ơi làm ơn cho cháu thêm một ít nữa được không ạ? Hoàn cảnh bi thảm của thằng bé làm tôi chợt suy nghĩ lại về tình cảnh của bản thân mình.
Tôi xuống nhà lấy nước uống. Lúc này bố mẹ đang ngồi trò chuyện trong phòng khách, cửa phòng mở toang.
“Chúng ta phải làm gì với con bé đây?” tôi cứng cả người lại khi nghe mẹ nói. Chỉ có một con bé mà họ có thể nói tới thôi, đó chính là tôi. “Mấy đứa con trai sẽ ra đời được thôi, nhưng còn con bé thì sao? Bố anh nhồi vào đầu nó toàn những thứ khô khan như sách của Dickens và Darwin. Đọc quá nhiều loại sách đó sẽ làm ảnh hưởng xấu đến cuộc sống của một người. Nhất là một đứa trẻ. Đặc biệt hơn là một bé gái đấy.”
Tôi định bụng nhảy ra và hét lên, Con với ông đang làm việc nghiêm túc! Có Cây Nhỏ làm bằng chứng đấy! Nhưng sau đó tôi quyết định tiếp tục nghe lén.
“Anh không thấy có gì nguy hiểm cả,” bố đáp.
“Nó chạy lông nhông suốt ngày với cái vợt bắt bướm. Nó chẳng biết thêu thùa hay quán xuyến nhà cửa,” mẹ vặn lại.
“Ừm, nhưng nhiều bé gái ở độ tuổi của nó cũng có biết làm đâu, phải không?” bố hỏi.
“Nó không biết nấu đậu khô. Và bánh quy của nó làm thì giống... giống... giống cái thứ gì em không biết nữa.”
Giống đá chứ gì, tôi thầm nghĩ. Chẳng phải mẹ đang tìm cái từ này sao?
“Anh chắc từ từ nó sẽ làm được thôi mà,” bố bảo.
“Alfred à, nó còn nuôi ếch trong phòng nữa kìa.”
“Thật à?”
Tôi muốn nói vọng ra, Mẹ nói xạo - chỉ là nòng nọc thôi mà.
Nhưng mọi chuyện xảy ra trầm trọng hơn. Bố im lặng, ông đang tiêu hóa mớ thông tin vừa nhận được; sự im lặng bao trùm lấy cả tiền sảnh và trong lòng tôi, nghe như có tiếng gió rít đâu đây, tôi nghẹn lại không thở được. Tôi chưa bao giờ đánh đồng bản thân mình và mấy đứa con gái khác cả. Tôi không giống họ, tôi khác biệt mà. Tôi chưa bao giờ nghĩ tương lai của mình sẽ giống như bọn họ. Nhưng đến bây giờ thì tôi nhận ra rằng mình đã sai và sự thật là số phận của tôi sẽ giống y như họ mà thôi. Cuộc đời tôi cũng sẽ phải giao phó cho nhà cửa, chồng con; rằng tôi phải từ bỏ công việc nghiên cứu tự nhiên, vứt đi cuốn Sổ Tay và rời xa dòng sông yêu dấu. Tất cả những lời giáo huấn về thêu thùa và nấu nướng mọi người nói nhằm tạo ấn tượng cho tôi chẳng tốt lành gì, và tôi luôn phải cố gắng tránh né những bài học kinh khủng đó. Tôi cảm thấy toàn thân nóng lạnh từng cơn. Vậy cuộc đời tôi không thể ở bên Cây Nhỏ nữa rồi. Cuộc đời tôi như thế là xong. Sao tôi lại không nhận ra nhỉ? Tôi đang bị mắc bẫy, một bé sói cái bị mắc kẹt chân vào bẫy rồi.
Dường như cả thế kỷ trôi qua, rồi bố thở dài, “Anh hiểu rồi. Em thấy mình nên làm gì hả Margaret?”
“Nó phải bớt thời gian ở bên bố anh và thực tập nhiều hơn với em và Viola. Em đã từng nói cho nó biết rằng em sẽ giám sát việc thêu thùa và bếp núc của nó. Chúng ta phải đưa ra bài học đàng hoàng. Mỗi tuần một món mới, chẳng hạn vậy...”
“Ha ha, mình có phải ăn thử không?” bố cười nhạo.
“Nghiêm túc đi anh, Alfred.”
Nước mắt tôi lưng tròng, đau đớn thay khi chính bố ruột đang nhạo báng lúc con gái mình bị ép buộc làm nô lệ cho gia đình.
“Anh để cho em toàn quyền quyết định đấy Margaret,” bố bảo. “Anh luôn cảm thấy an tâm khi giao những việc này cho em mặc dù em đang phải gánh vác hàng đống việc khác rồi. Dạo này chứng đau đầu của em thế nào rồi cưng?”
“Cũng không đến nỗi nào đâu anh Alfred.”
Bố tôi đi qua bên kia phòng, tôi thấy ông cúi người và đặt lên trán mẹ tôi một nụ hôn. “Em không sao là tốt rồi. Em muốn anh lấy thuốc cho em không?”
“Em ổn mà, không cần đâu anh.”
Rồi bố trở về chỗ ngồi và tiếp tục đọc báo. Thế là bản án tử hình cho tôi đã được ấn định.
Tôi dựa vào tường, đứng đó, trống rỗng, không còn nghĩ được gì. Tôi chỉ là một cái thuyền cứu hộ, chờ đợi nào là nhiệm vụ nấu nướng, thêu thùa đổ ập vào mà thôi.
Lúc này Jim Bowie nhẹ nhàng bước xuống lầu. Không nói năng gì, nó quấn lấy tôi và trao cho tôi một cái ôm ngọt ngào nhất.
“Cám ơn J.B.,” tôi thì thầm rồi hai chị em dắt tay nhau lên lầu.
“Chị ốm à Callie Vee?” nó hỏi.
“Chắc vậy rồi J.B. à.”
“Em thấy mà,” nó nói.
“Ừm đúng rồi, em lúc nào cũng nhận ra cả.”
“Đừng buồn nhé, chị là người chị tuyệt nhất của em đó Callie à.” Hai chị em leo lên giường và nó cuộn mình vào lòng tôi.
Nó nũng nịu, “Chị nói sẽ dành thời gian chơi với em nhiều hơn mà.”
Tôi đáp, “Chị xin lỗi J.B. à, chị phải dành thời gian cho ông mà.” Nhưng rồi sẽ sớm kết thúc thôi, tôi thầm nghĩ.
“Ông có biết về Wallace Chân To[2] không nhỉ?”
“Ông biết chứ.”
“Chị có nghĩ là ông sẽ kể cho em nghe về Wallace Chân To không?”
“Em hỏi ông đi. Có lẽ ông sẽ kể, nhưng ông bận lắm.” Bận rộn mà không có tôi bên cạnh, tôi rầu rĩ.
“Chắc em sẽ hỏi ông,” J.B. bảo. “Nhưng ông làm em sợ lắm. Chị ngủ ngon và đừng bệnh nhé, Callie.”
Rồi nó nhẹ nhàng khép cửa lại. Tôi bồn chồn chìm vào giấc ngủ, trong đầu vẫn đau đáu hình ảnh con sói cái. Làm sao để tự gặm nhấm đứt chân mình để thoát khỏi cái bẫy đây.
❀ ❀ ❀
[1] Rumpelstiltskin là tên một nhân vật phản diện trong truyện cổ Grim.
[2] Big Foot Wallace là biệt danh của William Wallace (1272 - 1305) là một hiệp sĩ và địa chủ người Scotland. Ông được biết đến là nhà lãnh đạo phong trào nổi dậy trong cuộc Chiến tranh giành độc lập Scotland và ngày nay được nhớ đến ở Scotland như là một nhà yêu nước và anh hùng dân tộc.
