Người xưa có câu: "Nhất cửu nhị cửu bất xuất thủ, tam cửu tứ cửu băng thượng tẩu". Nay thì qua tam cửu đến tứ cửu, tuy không phải đi trên băng, chúng ta cũng thường không ra tay.
Đây là nói về Bắc Kinh, ngày xưa cứ hễ đến giữa mùa đông là ai nấy đều đút tay vào ống tay áo, thế nhưng hễ gặp chuyện náo nhiệt, cũng không phải chỉ biết đứng xem mà còn tích cực tham gia, bình luận sôi nổi, dẫu có khoanh tay trước ngực cũng phải tranh giành cái "quyền phát ngôn" ấy, đây gọi là "khoanh tay mà đoạt thiên hạ".
Còn vùng Đông Bắc và Sơn Đông lại gọi việc "khoanh tay" là "sao thủ" (đút tay áo), đặc biệt là giới trẻ thanh thiếu niên, nhiệt độ âm hai mươi mấy độ mà chuộng nhất là không đội mũ đeo găng, không mặc quần bông giày bông. Nửa thân trên mặc dày hơn một chút, nửa thân dưới mặc một chiếc quần lót dài, chân đi đôi giày vải đế nhựa, đầu trần, hai tay đút chéo vào ống tay áo, nhưng chốc chốc lại phải rút ra một bên để xoa xoa đôi tai đỏ bừng vì lạnh, nếu không thì có nguy cơ bị cóng rụng mất. Đây là một kiểu phong độ hy sinh nhiệt độ đầy phóng khoáng, chúng ta gọi là "chơi đơn". Ngầu nhất là đút tay vào ống tay áo "trượt băng", không chỉ phải vững và nhanh, mà còn phải dùng những động tác linh hoạt tinh tế để tông ngã, va ngã, hất ngã, lừa ngã người khác. Đánh nhau trên mặt trận băng giá cũng đẹp mắt hơn cả chiến tranh lục quân lẫn thủy chiến thông thường. Đây là một sự kiểm tra thực tế đối với "công phu hạ bàn", sự thay đổi của hệ số ma sát khiến cho cục diện chiến trận thường hay xảy ra những bước ngoặt không thể lường trước. Tôi từng tận mắt chứng kiến một tên du côn cao lớn lực lưỡng rất có tiếng trong tòa nhà gần đó, vì kỹ thuật giữ thăng bằng trên băng kém, đã bị một tên gầy nhom mặc quân phục mộc đánh cho máu tươi văng tứ tung, cuối cùng ngất xỉu nằm liệt trên mặt băng, tay và mặt đều đông cứng lại trên lớp băng đỏ tươi. Khi được khiêng về nhà, ngay đêm hôm đó hắn đã chết.
Thế nên cha tôi chưa từng phản đối tôi "hành sự trái mùa", mùa đông phải mặc đồ mùa đông, mùa hạ phải mặc đồ mùa hạ. Phàm là trang phục không hợp thời tiết, cha đều mắng là "lưu manh". Con trai thường thích tỏ ra không sợ lạnh để thể hiện khí phách anh hùng, nhưng bố tôi nói: Mùa đông mặc ít, nhất định học hành không ngoan! Tôi ở nhà mặc tuy chất lượng kém nhất, nhưng tất cả các "bộ đồ" thì không thiếu một thứ gì. Cứ đến mùa đông, trên đầu có mũ bông to, dưới chân có giày bốt bông to, nửa thân trên áo bông to, nửa thân dưới quần bông to, trên tay là găng tay bông to, bên trong còn mặc áo len quần len áo lót quần lót các kiểu. Cho nên, nói về khả năng chịu lạnh, người Đông Bắc tuyệt đối không phải loại xuất sắc nhất, người không sợ lạnh nhất chính là người lưu vực sông Trường Giang. Người ta nhiệt độ khoảng không độ mà vẫn có thể mặc độc một lớp áo đi khắp nơi, chiếu theo tiêu chuẩn của bố tôi, thì ai nấy đều là "lưu manh".
Cha rất phản cảm với việc "khoanh tay", đặc biệt phản cảm với việc khoanh tay xong lại rút tay ra xoa tai. Ông gọi đó là "đầu khỉ mặt chó, không giống hình người". Ông yêu cầu ai nấy đều phải giống như chiến sĩ cách mạng, đứng có dáng đứng, ngồi có dáng ngồi. Ông nói, Quốc Dân Đảng tại sao bại trận? Chỉ vì từng người một đầu khỉ mặt chó, gác cổng thì khoanh tay, hành quân cũng khoanh tay. Ông lại nói, quân dung quân kỷ của giặc Nhật là tốt nhất, lúc sống chỉnh tề ngăn nắp, lúc chết cũng quy củ ngay ngắn. Bốt gác của giặc Nhật là khó mò vào nhất, xông lên hai người cũng không ấn ngã nổi một người của chúng. Cách tốt nhất chính là "khoanh tay", ngụy trang thành Hán gian, rón rén đến gần rồi bất ngờ tập kích, mò tới đâu chuẩn tới đó. —— Hóa ra trong lòng cha từ lâu đã đánh đồng việc "khoanh tay" với Hán gian, bảo sao lúc nào cũng chấp nhặt không buông như vậy.
Sau khi lên đại học, tôi được biết ở vùng Tứ Xuyên, Trùng Khánh, Hồ Bắc, người ta gọi sủi cảo nhỏ (bao gồm cả hoành thánh) là "sao thủ", cảm thấy vô cùng thú vị. Tiếng rao nho nhỏ thủng thỉnh vang lên trong ngõ sâu vào những ngày tháng Chạp giá lạnh: "Sao thủ ——", tức thì cảm nhận thấy hơi ấm thơm ngào ngạt ập đến nhãn tiền. Đặc biệt là những văn nhân mặc khách mệt mỏi vì đêm hôm khuya khoắt, thả một chiếc giỏ nhỏ từ trên lầu xuống, mua hai bát sao thủ nóng hổi vừa gói vừa nấu, hoặc mời bạn bè cùng thưởng thức, hoặc cùng nhấm nháp với người thương, cái vị tao nhã ấy, không có hai chữ "sao thủ" thì không thể diễn tả nổi. Nếu đổi thành "sủi cảo" thì thật là tầm thường. Cái hay của "sao thủ" nằm ở chỗ cái sự nhẹ nhàng "khoanh tay chờ sẵn" ấy, gọn gàng mà không phù phiếm, thiết thực mà không ngấy ngấy. Nếu chỉ cốt ăn cho no, thì đương nhiên vẫn là khoai lang nướng Bắc Kinh mới đã cơn thèm, chưa kể đến món "bảo chí bảo chí" của Thẩm Dương.
Mùa đông 20 năm trước, ba anh em sư huynh chúng tôi lần đầu tiên đến Thành Đô, đã cầm bản đồ du lịch, mộ danh đi thưởng thức "Long sao thủ" và "Hồng du sao thủ". Vì túi tiền eo hẹp, mỗi món chỉ ăn đúng một lạng, cho nên đã để lại những kỷ niệm vô cùng đẹp đẽ. Sao thủ chính là không thể ăn nhiều, bởi vì ăn là ăn cái hương vị đậm đà. Còn sủi cảo phương Bắc, lại có thể thỏa sức banh rộng cái bụng phệ như Phật Di Lặc, tha hồ nhồi nhét cho đầy. Cha tôi nói lúc họ ở trong quân đội, mỗi lần ăn sủi cảo đều phải thi đấu. Sủi cảo họ gói rất to, 3 cái là được 1 lạng. Cha có thể ăn 45 cái, mà "anh chàng cao to" trong tiểu đội của họ, có thể ăn tới 60 cái. Cha nói Bát Lộ Quân đấu lê, một người đấu không lại một tên giặc Nhật, chỉ có "anh chàng cao to" mới có thể đấu lại hai tên giặc Nhật. Tôi hỏi cha có thể đấu mấy tên giặc Nhật, cha bèn đánh trống lảng rằng: Bố cầm súng lục, chỉ huy chung quanh một chút là được rồi. Tôi nghe xong không khỏi có mấy phần coi thường cha.
Tôi xem chuyện cha cấm "khoanh tay" là một thứ ý thức phong kiến. Tôi cảm thấy rất nhiều lão cách mạng đều có ý thức phong kiến. Tôi tìm được một căn cứ, ông ngoại tôi là một tên địa chủ đội mũ, ông ấy cũng phản đối khoanh tay. Bát Lộ cũ mà tư tưởng giống hệt địa chủ, đây chẳng phải là ý thức phong kiến sao? Ông ngoại đến Cáp Nhĩ Tín, nằm trên chiếc giường kang ấm áp nhà tôi, lắng nghe tiếng gió bắc gào thét bên ngoài, liền bảo tôi đọc thuộc lòng "Hai mươi bốn tiết khí". Ông bảo tôi rằng: "Tam cửu tứ cửu, là đánh mắng không chịu đi đấy!" Tôi hỏi, tại sao đánh mắng cũng không đi? Ông nói: "Mấy bác tá phú ấy, vô lại lắm chứ bộ. Tam cửu tứ cửu, ra ngoài chẳng phải chết cóng sao? Bọn chúng cứ ì ra nhà mình không chịu đi, con đập nồi đập bát cũng mặc, vừa đá vừa đánh cũng thế, bọn chúng nhất quyết không đi, mặt dày mày dạn, nhất định phải ăn Tết cùng chúng ta. Con nói xem bọn chúng dập đầu một cái, chúng ta có thể không cho tiền sao? Đều là người quanh vùng làng xóm cả, làm việc cả năm rồi, kiểu gì cũng phải cho ba củ hai hào chứ, cái tiền mừng tuổi này, một năm lãng phí mấy đồng lận đấy!" Tôi bảo, người ta làm việc cả năm rồi, tiền mừng tuổi cho có ba hào, tính ra mỗi tháng chỉ có vài xu thôi mà. Ông ngoại nói: "Cho bọn chúng cũng là cho không, trong tháng Giêng mà cờ bạc một trận, thì một xu cũng chẳng giấu lại nổi, cuối cùng lại phải quay sang vay tiền nhà chúng ta. Haizz, thất cửu lục thập tam, là người nghèo lật mặt đấy." Tôi hỏi, tại sao lại lật mặt? Ông ngoại nói: "Thời tiết ấm lên rồi, cởi truồng ra ngoài cũng không chết cóng nữa, bọn chúng liền trở mặt không nhận người thôi. Đối tốt với người nghèo đúng là công dã tràng, từng đứa một tự mình không biết lo làm ăn, khoanh tay lười biếng, xòe tay cờ bạc, lại còn bảo ta bóc lột chúng, chúng có phải hành tây khoai tây đâu mà ta bóc với chả lột?" Tôi cảm thấy ông ngoại đây đúng là "lời phản động" điển hình, thuộc loại rõ ràng "bất mãn với xã hội mới". Ông phản đối "khoanh tay", hóa ra là đánh đồng "khoanh tay" với người nghèo, với kẻ lười biếng. Mặc dù khác với cha, nhưng ý nghĩa chung của họ đều là xem "khoanh tay" là biểu hiện của sự "vô tích sự". Tôi không cho là phải, nhưng lại không tài nào bác bỏ được họ, bởi vì từ trong quan sát cuộc sống, phẩm tính của con người quả thực có liên quan phần nào đến tư thế cơ thể. Tôi từ nhỏ lớn lên trong trạng thái "hoài nghi" đối với đủ loại tư tưởng phức tạp, quan điểm nào không bác bỏ được thì cứ tạm thời lắng nghe đã, không giống như thiếu niên dũng cảm bây giờ, đút hai viên chân lý vào tay áo rồi tung người nhảy cẫng lên chửi mắng. Sau khi lên cấp ba, tôi mùa đông không mặc áo bông, đó là để rèn luyện, sau đó liên tục gần 20 năm kiên trì tắm nước lạnh mỗi ngày, đều là để "làm văn minh tinh thần, làm dã man thể phách", tuyệt đối không dám ôm ấp một chút suy nghĩ "chơi đơn" nào. Còn như thói quen "khoanh tay", thì từ trước đến nay vẫn chưa từng hình thành.
Đến khi kiến thức rộng hơn một chút, tôi phát hiện ra những kẻ thích khoanh tay không phải toàn là người nghèo kẻ tục, từ địa chủ trọc phú cho đến đế vương tướng lĩnh đều không thiếu nhân vật như thế, nghe nói đại học giả Chương Thái Viêm và đại văn hào Triệu Thụ Lý cũng thích khoanh tay. Tiền bối cách mạng cũng không phải ai cũng không khoanh tay, ví dụ như hai người "Lưu - Đặng" của Lưu - Đặng đại quân, vào chính giữa mùa đông giá rét, Đặng Tiểu Bình thì kiên trì tắm nước lạnh trong sân, còn Lưu Bác Thừa lại đút hai tay vào ống tay áo bông, cười ha hả nói: "Chính ủy của chúng ta, vóc dáng cường tráng lắm nhở!" Xem ra có khoanh tay hay không, chẳng qua chỉ là một thói quen hoặc phong tục, tối đa cũng chỉ là một tiêu chuẩn tu dưỡng bản thân, không thể dùng nó để vơ đũa cả nắm đánh giá con người được.
Lão nạp từ sau khi "tứ thập bất hoại" (bốn mươi tuổi không hỏng), khả năng chống bệnh chống rét đã suy giảm trầm trọng. Một ngày nọ lúc hoàng hôn, tuyết bay lả tả, đập vào mặt, gió bấc từng đợt buốt thấu xương. Chợt cúi đầu xuống, phát hiện hai bàn tay của chính mình từ lúc nào đã đút chéo vào trong ống tay áo, không khỏi vô cùng hổ thẹn. Liền rút tay ra, xoa xoa, rồi đút vào túi áo. Nhưng cái khoảnh khắc khoanh tay ngắn ngủi ấy, đã khiến tôi cảm nhận được sự ấm áp trong ống tay áo, hèn gì các triết gia lại tôn sùng "càn khôn trong tay áo", hèn gì một số thương nhân ngày xưa dùng ngón tay trong ống tay áo để mặc cả, lại càng hèn gì người xưa lại thích áo rộng tay thùng thình, vàng bạc châu báu gì cũng nhét hết vào ống tay áo cơ chứ. Khoanh tay rất có khả năng là một bản năng mà nhân loại đã sớm hình thành từ lâu, mà cứ phải cố chấp đi ngược lại bản năng này, bất kể là vì làm giàu hay vì làm người, thì thực sự có cần thiết đến thế hay không?
Lại đến sau này, tôi đến Tokyo. Nghe bạn bè người Nhật kể lại, mùa đông ở chốn này rất lạnh, âm mấy độ lận, còn có tuyết rơi nữa cơ. Đến thời kỳ tam cửu, phòng ốc ở Nhật Bản không có máy sưởi, quả nhiên lạnh lẽo thấu tận xương tủy. Thế nhưng ra đường nhìn lại, các thiếu nữ phụ nữ khắp phố vẫn mặc váy ngắn, tất dài, không những không khoanh tay, mà tay còn chẳng lúc nào rảnh rỗi, hoặc là bấm điện thoại, hoặc là cầm bút kẻ mày. Đến các khu phố sầm uất, lại càng là từng mảng chân trần, dệt thành một khúc ca "dịu dàng lanh lảnh", trông cứ như vừa được dỡ xuống thành lô từ xe đông lạnh, ai nấy đều thành tinh cả rồi. Cảnh tượng này vào mùa hè thì không mấy thu hút sự chú ý, bởi vì khắp thế giới đều xấp xỉ như nhau, mà vào cái mùa này, quả thật vô cùng hoành tráng, khiến người ta nghi ngờ không biết có phải là quảng cáo của quán lẩu hay không? Lưu Hồ Lạc nói "thời tiết tuy lạnh nhưng trong lòng tôi nóng", đó là vì Giải Phóng Quân đánh thắng trận. Thế nhưng mấy cô em Nhật Bản này tại sao lại không sợ sống sày lạnh lẽo đến thế nhở? Chẳng lẽ đều thuộc dạng "mùa đông mặc ít, nhất định học hành không ngoan" mà bố tôi từng nói hay sao? Tôi nói với Xuân Lan đi cùng: "Giá như hồi trước cưới một cô vợ người Nhật thì tốt biết mấy, vừa không ăn mấy lại vừa chẳng mặc mấy, hơn nữa lại còn chẳng đọc sách mấy, thế này một năm tiết kiệm được bao nhiêu tiền chứ!" Xuân Lan liền bác lại: "Phi! Anh không nhìn thấy họ một năm tốn bao nhiêu tiền cho việc làm đẹp àh? Hơn nữa, mắc bệnh phong thấp rồi, thì tiền chữa bệnh ấy không phải là tiền chắc? Anh không thấy khắp đường phố Nhật Bản toàn là viện nắn xương đấy à?" Tôi nghĩ lại cũng phải, vấn đề khoanh tay của chính mình còn chưa giải quyết xong xuôi, đi lo giùm vấn đề khoanh chân (khoanh tay/đút chân) của người ta chẳng phải là thừa thãi lắm sao?
Cuối cùng chợt nhớ ra, hai chữ "sao thủ" còn có một ý nghĩa nữa, chính là "người chép bài văn". Nghề nghiệp này hình thành cùng với sự phổ biến của máy tính dường như đã biến mất, nhưng theo tôi, cách gọi chính xác hơn là "chuyển nghề" rồi —— đổi sang trực tiếp chép trên mạng thôi. Cái này còn nhẹ nhàng hơn cả "khoanh tay đứng nhìn" và "Hồng du sao thủ" nữa đấy nhé.
