Ảnh minh họa: Bức ảnh gia đình năm 1966
Thời đại, đã tiến bước cách lảo đảo; nhân dân, ít nhiều đã trở nên giàu có; gà, vịt, cá, thịt, ăn mãi ăn hoài cũng thành tê dại; kỳ nghỉ dài chín ngày, thả lỏng khiến lòng người rã rời chán ngán, từng người từng người một say sưa không biết đường về.
Quốc khánh mà cho nghỉ dài thế này, là điều mà rất nhiều bạn bè nước ngoài phải ngưỡng mộ. Tôi nghĩ chính phủ ngoài ý đồ thương mại kích thích tiêu dùng ra, thì cũng là phát lòng từ bi với quần chúng nhân dân, thể hiện chút khí độ nước lớn — Người Trung Quốc chúng tôi tiệm, 9 ngày không làm việc, vẫn cứ có ăn có uống! Đừng nói là 9 ngày, nhớ cái hồi đầu thời kỳ Cách mạng Văn hóa, đại liên kết toàn quốc, chẳng những không làm việc, mà còn ăn không uống không chơi không ở không đi xe không mất tiền, hàng vạn hàng nghìn thiếu niên thanh niên tráng niên trung niên, cứ thế du lịch miễn phí hơn 90 ngày chưa hết. Bạn thử nghĩ xem, đó là điều mà một quốc gia ngày ngày không được ăn no có thể làm được sao?
Sau thời kỳ ba năm khó khăn, trải qua "điều chỉnh, củng cố, bổ sung, nâng cao", nông nghiệp liên tục được mùa lớn 13 năm, công giao thương mậu hầu như năm nào cũng lên bậc thang mới. Dựa theo số liệu thống kê kinh tế mà Cục Thống kê Quốc gia hiện nay công bố, 10 năm từ 1967 đến 1976 (năm 1966 vì lĩnh vực kinh tế chưa chịu ảnh hưởng lớn của "Cách mạng Văn hóa", nên không tính vào), tốc độ tăng trưởng bình quân năm của tổng giá trị sản lượng công nông nghiệp là 7,1%, tốc độ tăng trưởng bình quân năm của tổng giá trị xã hội là 6,8%, tốc độ tăng trưởng bình quân năm của thu nhập quốc dân là 4,9%. Cụ thể ra từng năm, ngoại trừ năm 67 năm 68 vì diện rộng đình sản không làm việc mà có sự suy giảm ra, các năm còn lại đều là tăng trưởng dương.
Về chỉ tiêu phát triển giai đoạn, năm 1976 so với năm 1966, tổng giá trị sản lượng công nông nghiệp tăng 79%, tổng giá trị xã hội tăng 77,4%, tổng ngạch thu nhập quốc dân (tính theo giá năm đó) tăng 53%, về trình độ sản xuất, sản lượng sản phẩm chủ yếu năm 1976 so với năm 1966, thép tăng 33,5%, than nguyên khai tăng 917%, dầu thô tăng 499%, sản lượng điện tăng 146%, phân đạm, lân, kali dùng cho nông nghiệp tăng 117,7%, chất dẻo tăng 148,2%, vải bông tăng 20.9%, lương thực tăng 33.8%, dầu liệu tăng 61,6%... Chưa nói đến hai bom một tinh, tám mỏ dầu lớn, lúa lai, đường sắt Thành Thành - Côn Minh, cầu vượt sông Dương Tử, mộ số 1 Mã Vương Đôi Trường Sa, đội binh mã Tượng người Tần ở Thiểm Tây, mạng lưới y tế hợp tác nông thôn, còn có mấy chục doanh nghiệp luyện kim, phân hóa học, dệt may tầm cỡ thế giới... Những điều này, chính là nền tảng hùng hậu để cải cách mở cửa và gia tài vững chắc để chúng ta có thể ăn chơi nhảy múa mà thế hệ cha mẹ đã dùng nhiệt huyết và mồ hôi đánh đổi cho chúng ta. Nhìn lại lịch sử khởi nghiệp phấn đấu gian khổ của Tân Trung Quốc, trên con đường lớn đan xen giữa ánh nắng và mưa gió ấy, đứng đầy những ân nhân của chúng ta!
Bất kể cha mẹ từng mắng mỏ tôi thế nào, từng oan uổng tôi ra sao, họ đều là ân nhân của tôi. Tôi ngày nay có thể trở thành một học giả bình dân khiến người tốt yêu thích, khiến kẻ xấu và Hán gian sợ hãi đố kỵ đến mức ngày đêm run rẩy, ngoài việc phải cảm ơn Bắc Đại, cảm ơn các thầy cô ra, phần lớn là phải cảm ơn những người khởi nghiệp của nước cộng hòa đó, chính họ đã cho tôi chất dinh dưỡng quan trọng nhất từ thể xác đến tinh thần.
Chụp lại một bức ảnh cũ, là Quốc khánh năm 1966, khi tôi vừa tròn hai tuổi, cha mẹ dẫn tôi, chụp tại một tiệm ảnh bình thường ở Cáp Nhĩ Tân. Khương Côn có một vở tấu hài nổi tiếng mang tên "Chụp ảnh kiểu này", nói rằng thời Cách mạng Văn hóa hễ đến tiệm ảnh đều phải hô ngữ lục Chủ tịch Mao, phóng đại đến mức quả là hoang đường thái quá. Đó là một đoạn nào đó trong Cách mạng Văn hóa, là sáng kiến thời thượng của một số ít thanh niên cách mạng tân thời, hoàn toàn không phải là "hướng dẫn công dân" phổ biến khắp nơi. Lúc tôi hai ba tuổi nghe nói đã có "trí nhớ kinh người", ngữ lục Chủ tịch Mao và những câu như "Sáng rọi trước giường" đều gặp qua là không quên, tôi chỉ từng gặp Lưu đại thẩm tổ dân cư chúng ta và Triệu bí thư cửa hàng lương thực cầu Tây, lại thêm Thẩm Đình tỷ tỷ bán bánh ngọt ở đại lầu bách hóa đường Hòa Hưng mấy người này thôi, có một dạo, hễ thấy người là đọc ngữ lục Chủ tịch Mao, mọi người đều cho rằng bọn họ "có bệnh". Qua mấy tháng, bọn họ cũng không đọc nữa. Còn như tiệm ảnh, từ bản chất mà nói, từ trước tới nay vẫn luôn ngầm đại diện cho "nơi chốn văn hóa tao nhã" mang hơi hướng văn minh phương Tây, yên tĩnh bước vào, ấm áp bước ra, đâu đâu có thể có nhiều trò cười đen tối hoang đường buồn cười đến thế?
Hồi nhỏ chụp ảnh là chuyện hiếm có, từ lúc sinh ra đến khi lên đại học, tất cả ảnh cộng lại, có lẽ cũng không nhiều bằng số lần tôi bị chụp lén khi ra ngoài một chuyến ngày nay. Thời đó tuy kiến thức khoa học đã phổ biến, hiểu được chụp ảnh sẽ không "tổn hại nguyên khí", càng không để cho quỷ Tây cướp mất hồn phách rồi tối đến ăn thịt trẻ con, nhưng mọi người vẫn là "không có việc gì thì không chụp ảnh", xem chuyện chụp ảnh vô cùng trang trọng. Bây giờ mọi người tùy tiện chụp ảnh, tùy tiện "lộ hàng", tùy tiện lên giường, đem rất nhiều chuyện thú vị đều biến thành vô cùng nhạt nhẽo rồi.
Thời đó bởi vì chụp ảnh ít, cho nên mỗi một lần đều nhớ mãi không quên. Ngày hôm đó là Quốc khánh đầu tiên của thời kỳ Cách mạng Văn hóa, tuy không được nghỉ chín ngày, nhưng vì vừa đúng dịp thứ bảy, cho nên được nghỉ hai ngày vẫn khiến người ta thấy rất vui mừng. Cùng lúc khéo léo hơn là, ngày đó nếu tính theo âm lịch, mùng 8 tháng 17, là đại thọ hai tuổi của tôi. Cho nên mẹ đề nghị đi chụp ảnh. Cha bởi vì có ý kiến với Cách mạng Văn hóa, có chút không vui lắm khi đi. Tổ chức mà ông tham gia là bảo vệ cán bộ lão thành, lập trường tương đối bảo thủ, bị Hồng vệ binh đấu tố mấy lần, cho nên hay mắng Hồng vệ binh là "đồ tiểu tử thối". Ông nói không thích đi chụp ảnh, kỳ thực là muốn đi uống rượu. Cha từng có một chiếc máy ảnh, vào thời đó coi như xa xỉ rồi. Nhưng trước khi tôi chào đời thì đã đem đổi lấy rượu uống rồi, ông đối với chuyện chụp ảnh làm sao có hứng thú bằng uống rượu được. Nhưng có lẽ thấy mẹ và tôi đều có tâm trạng rất cao, ông liền nảy ra ý hay, xin mẹ hai đồng bạc, ngoài tiền chụp ảnh và tráng rửa tốn một đồng hai ra, ông có thể chấm mút tám hào, đủ mua bốn lạng rượu trắng và hai món một mặn một chay rồi.
Băng đội xích vệ trên cánh tay cha và huy hiệu Chủ tịch Mao trên ngực, đều là "đạo cụ" đeo lên vì chụp ảnh, bình thường ông không đeo. Nhưng cây bút máy kia, quả thực là thứ ngày ngày ông giắt bên người. Cha mẹ viết chữ đều đẹp hơn tôi, thích ghi chép chút nhật ký, chép chút tư liệu gì đó. Thợ mộc trong xưởng của cha, viết chữ còn đẹp hơn tôi hiện tại nữa. Khi tôi ký tên cho độc giả, trong lòng thường hay nói: Chữ xấu này thật không dám đưa ra bày biện, xin lỗi nhé bạn bè!
Quần áo trên ảnh của cha mẹ, chính là quần áo thường ngày. Cổ áo nhỏ thêu hoa của mẹ, đại khái là kiểu ăn mặc thời thượng năm đó nhỉ. Người Cáp Nhĩ Tân rất coi trọng trang phục, cha mẹ tôi coi như là những công nhân bình thường rất không câu nệ, nhưng họ chưa từng mặc qua y phục rách rưới luộm thuộm, thập niên 60 họ đã mặc chỉnh tề phẳng phiu hơn giáo sư Bắc Đại của thập niên 80 rồi. Còn tôi, lên Bắc Đại, vẫn còn mấy bộ quần áo có vá víu. Có một dạo tôi không hiểu nổi cha mẹ mình, kháng nghị rằng cả nhà chỉ có mỗi mình tôi sống trong xã hội cũ! Cha lại mắng rằng: "Mày là cái đồ con gấu, còn bày đặt đòi hỏi ăn mặc gì? Thời tao nam chinh bắc chiến ngày đó, giày còn không có mà đi, tao hôm nay hưởng thụ một chút là đáng đời, mày mẹ nó có thể so sánh với tao sao?" Cứ nhắm vào tư tưởng tự mãn kể công này của cha, tôi liền cảm thấy Hồng vệ binh đấu tố ông là đúng lắm. Đối với sự vật phải phân tích cụ thể vấn đề cụ thể, đừng có thói quen phủ định sạch trơn hoặc khẳng định sạch trơn, tôi từ rất nhỏ đã nuôi dưỡng thành thói quen rồi.
Tóc của cha mẹ có phải mới cắt ngày hôm đó không, tôi không nhớ nổi nữa. Họ đều rất chú trọng vệ sinh cá nhân, đặc biệt là cha, từng làm việc ở bệnh viện quân đội một thời gian, quả thực là một chuyên gia vệ sinh. Ông coi việc cắt tóc là sự hưởng thụ, thường hay phàn nàn thời gian thợ cắt tóc phục vụ ông quá ngắn. Ông chán ghét nhất tóc dài — trừ bím tóc dài của các cô gái ra. Lúc tôi học đại học, chịu ảnh hưởng của trào lưu tư tưởng hư vô chủ nghĩa tư sản, để tóc rất dài. Kỳ nghỉ về nhà, cha liền mắng: "Sinh viên, giống như lưu manh, giống như giặc tóc dài! Đại cách mạng văn hóa, giáo dục ra các ngươi những tên tiểu tử bất trung bất hiếu này!" Tôi vừa giận vừa buồn cười, cái này thì có liên quan gì đến Đại cách mạng văn hóa chứ? Cha từng chịu mấy trận đấu tố, liền đem tất cả sự bất mãn đối với nhân cuộc đời, đều trút lên đầu Cách mạng Văn hóa. Từ đó tôi hiểu được vì sao rất nhiều người từng chịu uất ức trong Cách mạng Văn hóa, hễ nhắc đến Cách mạng Văn hóa là nổi giận đùng đùng mất đi lý trí.
Còn như trái bóng da hoa trong tay tôi, là món đồ chơi mẹ mới mua cho tôi không lâu. Đồ chơi hồi nhỏ của tôi, tính cả mua lẫn tự chế, phải gọi là cực kỳ nhiều luôn ấy chứ. Sợ rằng nếu sau đó không nghe nói rất nhiều cán bộ cao cấp trí thức cao bị bức hại trong Cách mạng Văn hóa, tôi và các bạn nhỏ của tôi, thật sự cảm thấy thời thơ ấu của chúng tôi sống trong thiên đường vậy. Tiếc rằng trong thiên đường cũng không thái bình, mấy món đồ chơi đó của tôi, phần lớn đều bị Lưu Nhị bọn chúng lấy trộm mất rồi, đau lòng nhất là một cây súng lục màu sắc, hễ bóp cò là tạch tạch tạch phun lửa, là món đồ chơi đại diện cho lực lượng sản xuất tiên tiến nhất lúc bấy giờ đấy.
Nhìn bức ảnh Quốc khánh của 41 năm trước này, tự nhiên mộc mạc, lại trang nghiêm hào phóng. Có tình cảm đối với đất nước, cũng có sự ấm áp trong nội bộ gia đình. Từng yếu tố của bố cục, đều đang thổ lộ tâm sự của thị dân bình thường thời đại đó. Một đất nước vừa mới thành lập vỏn vẹn 17 năm, một gia đình công nhân bình thường, lại có phong mạo tinh thần thế này. Đây là điều mà ở đại chúng công nông xã hội cũ, không thể nào nhìn thấy được.
Từ sau cải cách mở cửa, tiền bạc và mỡ trên người chúng ta ngày càng nhiều thêm, đồ chơi và trang phục của chúng ta bán đến mọi ngóc ngách trên toàn cầu. Chúng ta đã có ảnh màu, có máy ảnh du lịch, bây giờ lại có máy ảnh kỹ thuật số thích chụp bao nhiêu thì chụp bấy nhiêu, các tiệm ảnh hầu hết đều đổi thành lầu chụp ảnh cưới hoặc lầu chụp ảnh nghệ thuật thiếu nữ rồi. Thế nhưng, chúng ta vĩnh viễn không thể chụp ra được bức ảnh Quốc khánh như thế nữa. Giống như rất nhiều quân đội Bát Lộ trên màn ảnh đều mặt mũi dầu dãi, Hồng vệ binh trên màn ảnh người nào người nấy nanh vuốt giương oai, muốn khôi phục lại sự thật lịch sử, quả thực là quá khó khăn.
Theo phóng viên từ Trung tâm dịch vụ truy vấn số chứng minh thư Bộ Công an được biết, toàn quốc có 40 vạn người tên Quốc Khánh, 96 vạn người tên Kiến Quốc, trong đó người sinh năm 1960 đến năm 1969 tên Kiến Quốc là nhiều nhất, vượt qua cả 29 vạn. Đặt tên là một hành vi tự do tự nguyện, có thể thấy thập niên 60, là thời đại mà nhân dân đất nước này tự hào về Tân Trung Quốc, mức độ tự giác yêu nước cao nhất. Ngoài ra người mang họ Quốc toàn quốc có hơn 17 vạn, trong đó người họ Quốc tên Khánh có 1894 người. Người mang họ Thập toàn quốc có 1180 người, trong đó 9 người họ Thập tên Nhất. Những điều này đều nói lên rằng, mặc dù nhân dân đối với đất nước này có ý kiến này ý kiến nọ, nhưng từ tâm lý mà nói là yêu mến đất nước này, sẵn sàng đem vận mệnh của bản thân liên kết với vận mệnh của đất nước. Thầy Khổng năm nay còn tuyển nhận một nghiên cứu sinh họ Quốc — là tình cờ thôi, tuyệt đối không phải cố ý xào nấu PR đâu nhé.
Thế thì, chí ít trong nhà những người bạn này đều sẽ lưu giữ các loại "ảnh Quốc khánh". Thỉnh thoảng lật ra xem hai mắt, cho dù đã ố vàng, đã rách nát, cũng tự có một cỗ khí phách anh khí thanh tân lành mạnh, có thể nuôi dưỡng tâm hồn khô khan héo úa của chúng ta ngày nay. Bởi vì đó là chính khí hào sảng của thế hệ cha mẹ, là khí phách đứng vững như bàn thạch của đất nước chúng ta.
