Ông ta đến khi chúng tôi đang nghỉ trong một rừng ô-liu ở Tunisia. Ông ta tới vào ban đêm, đi qua những khóm cây, đi qua những trại đóng quân ngoài trời, mang theo một cây gậy chỉ huy. Một người đàn ông mạnh mẽ, da sẫm màu, hơi gày với bộ ria con kiến, cúi đầu rất dứt khoát khi đi luồn dưới những cành cây tới lều của chỉ huy trưởng. Một lính cần vụ đi sau ông ta với ba lô tư trang nặng trĩu. Ông ta chưa từng trực tiếp tham gia một trận đánh nào cho tới khi ông ta tới với chúng tôi. Những gì ông ta thấy sau bốn mươi năm của cuộc đời khiến cho khuôn mặt đầy vẻ trung thực của ông ta phảng phất nét ngạc nhiên. Đó là một vẻ mặt thể hiện sự bất tán thành và vẻ mặt đó chẳng bao giờ rời bỏ ông.
Lần đầu tiên chúng tôi nhìn thấy ông ta, ông ta trông sạch sẽ lắm. Từ mũ cho đến giày của ông ta tuyệt đối không thể chê vào đâu được. Ông ta còn đeo cà vạt hẳn hoi. Là một sĩ quan chính quy xuất thân từ một gia đình quân nhân, đương nhiên ông ta mừng vì được tham gia vào một đơn vị chiến đấu thử nghiệm như đơn vị của chúng tôi. Tuy nhiên, cái cách mà tất cả chúng tôi nằm, trượt và lội bì bõm dưới những bóng cây, cố giũ sạch bùn đất và những kí ức của trận đánh chúng tôi vừa trải qua, đã khiến ông ta ngạc nhiên. Có lẽ, chính vì thế mà ông ta phản ứng trước các câu hỏi của chúng tôi một cách thận trọng. Ở mức độ lượng, chúng tôi lý giải thái độ cứng rắn lúc ban đầu của ông ấy là sự tự ý thức của một người mới đến đang muốn dốc hết sức mình vào nhiệm vụ. Khi mức độ lượng của chúng tôi chẳng còn là bao, chúng tôi đặt cho ông ta biệt hiệu “ông Cứng”, và cái biệt hiệu ấy khá được ưa thích.
Trước khi chúng tôi có thể làm cho ông Cứng dừng lại, ông ta đã kịp chui đầu vào trong lều của chỉ huy trưởng, cây gậy chỉ huy cũng vào rồi, và có mặt bên chiếc bàn kế cạnh giường ngủ của chỉ huy trưởng một cách đàng hoàng. “Thưa ngài, phó chỉ huy trưởng đến từ nước Anh, xin báo cáo”. Ngồi trên giường, vắt chéo chân, hai cẳng chân trần thò ra khỏi chiếc áo choàng mặc ngủ, là một nhân vật khiến người ta liên tưởng đến một ông vua xứ Algeri thế kỉ mười chín. Liệu có phải vị phó chỉ huy trưởng này đã vào nhầm lều không nhỉ? Không. Cái ông già trông lôi thôi lếch thếch như một lão bán hàng rong từ những khu chợ phương Đông ngồi giữa một đống quần áo và tất đang được lọc lựa kia quả đúng là ngài chỉ huy trưởng, một vị chỉ huy dày dạn kinh nghiệm trận mạc, người đã bị tước mất mọi ảo tưởng về con người và chiến tranh - một con người tự mình tiến lên các cấp bậc, tự đi trên con đường gian khó, bằng chính đôi chân của mình. Chúng tôi thầm hi vọng rằng ông Cứng sẽ choáng đến nỗi ngã ngửa người về phía sau, ngã vào cái thùng nước tắm đang tỏa hơi mà ngài chỉ huy trưởng sắp sửa bước vào, nhưng chuyện đó đã không xảy ra. Cái vẻ bất tán thành phảng phất vẫn nguyên đó, trên khuôn mặt ông ta.
Và khi ông già kia đưa ra những câu hỏi cũ rích dành cho những người mới đến - không phải những câu hỏi đại loại như “Tình hình nước nhà ra sao?” hay “Chuyến đi của anh có thú vị không?” mà là “Cuốn sách anh ưa thích là cuốn gì và tại sao anh lại ưa thích nó?”, ông Cứng hầu như không chớp mắt. “Gió trong rặng liễu” ông ta trả lời không một phút ngập ngừng khiến chúng tôi kinh ngạc. “Gió trong rặng liễu” là cuốn sách yêu thích một sĩ quan chính quy cứng rắn, khao khát được ra chiến trường! Tại sao? Ồ, bởi vì… và rồi ông ta lún sâu vào một cuộc diễn giải về việc tác giả sử dụng những con vật để mô tả tính cách con người, một cuộc diễn giải chẳng bao lâu sau khi bắt đầu đã làm cho đôi tai của ông vua Algeri chán ngấy, đặc biệt là khi ông già ấy phải ngồi đó nhìn nước tắm của mình đang nguội đi.
Ông Cứng không dễ gì bị đo ván. Với vai trò là phó chỉ huy trưởng, ngay tối hôm đó, ông ta phát ra cái lệnh đầu tiên không được đa số tán thành.
“Thượng sĩ, sáu giờ sáng các đại đội sẽ tập hợp để tập thể dục.”
“Xin lỗi, thưa ngài, theo quan điểm của ngài chỉ huy trưởng tập thể dục là…”
“Tôi không yêu cầu anh nói cho tôi biết quan điểm của ngài chỉ huy trưởng là gì, thượng sĩ ạ, tôi đang ra lệnh. Anh sẽ thấy mệnh lệnh đó được chấp hành.”
“Vâng, thưa ngài.”
Trong cánh rừng ô-liu những anh lính chỉ mặc độc đồ lót, vừa ngẩng lên cúi xuống, hít hít thở thở vừa rủa thầm trong bụng. Những con muỗi đói vớ bẫm.
Anzio. Một nơi trú ẩn nằm ở mé đường sắt. Bảy tháng đã trôi qua. Chặng đường từ rừng ô-liu ở Tunisia qua Sicily và miền Nam nước Ý quả là dài và đầy khó khăn. Suốt chặng đường đó, ông Cứng đã làm dấy lên những truyền thống của quân đội Anh. Nhưng không khi nào ông đánh mất sự cứng rắn và bất an của cá nhân ông.
Một người đàn ông người đầy bùn, quần áo rách tả tơi, đi xuống đường tàu trong dáng điệu mệt mỏi rã rời. Anh đã lần về được đến đơn vị.
“Ôi, trời ơi,” bạn kêu lên. “Fog đây này.”
Năm ngày trước, anh chàng đó còn nói với bạn qua chiếc máy bộ đàm cầm tay trong khi những người đàn ông xung quanh anh đang giết nhau.
“Tôi sẽ không giữ máy nữa,” anh nói. “Có thông báo cuối cùng nào không?”
“Không, Bánh Mì Đường,” bạn nói. “Không có gì, trừ may mắn. Thông báo của anh đã được nhận và được hiểu rõ.”
Và rồi sau đó bạn từ từ gỡ đôi tai nghe khỏi đầu bạn, đặt chúng trên đầu gối trước mặt bạn, và bạn nhìn chằm chằm vào cái vật ấy, lắng nghe và cầu nguyện, hi vọng và bạn đặt cái máy bộ đàm xuống trước mặt bạn mạnh đến nỗi có thể làm xước lớp kim loại của nó và làm tay bạn chảy máu. Và giờ bạn nói, ôi, Fog đã trở về.
Fog ở trong hầm của ông Cứng, đang báo cáo.
“Anh đã làm cái gì hả!” ông Cứng nói với Fog. Vẻ mặt bất tán thành của ấy vẫn nguyên si.
“Tôi đã bỏ máy bộ đàm mà chạy,” Fog nói.
“Anh đã bỏ máy bộ đàm,” ông Cứng nói. “Hạ sĩ, anh có hiểu rằng anh làm như vậy cũng tương tự như quẳng vũ khí của mình đi không?”
“Ồ, hoặc là máy bộ đàm hoặc là tôi,” Fog nói.
“Hạ sĩ,” ông Cứng nói, “ngay đêm nay anh sẽ quay lại đó tìm chiếc máy đó mang về đây. Chừng nào tôi còn là phó chỉ huy trưởng ở đây thì trong đơn vị này không ai được phép bỏ vũ khí khí tài nếu không có lệnh. Hạ sĩ, đêm nay anh sẽ quay lại đó mang cái máy đó về đây. Đó là một mệnh lệnh!”
Fog dập gót chào và lảo đảo bước ra khỏi hầm.
“Ông ta không thể làm thế được, anh bạn ạ. Ông ta dám làm thế sao. Ông ta có cả một tiểu đoàn sẵn sàng chiến đấu. Chúng ta sẽ đi gặp trung sĩ, và trung sĩ sẽ đi gặp thượng sĩ, và thượng sĩ sẽ đi gặp chỉ huy trưởng.”
Thượng sĩ đi gặp ông Cứng.
“Thưa ngài, vì mạng sống của một người đồng đội, không một ai trong chúng tôi ở đây không gắng hết sức mình. Nhưng chỉ vì một cục sắt thì có đáng không? Sao phải thế thưa ngài, chúng ta không có đủ người để lùng sục khắp bãi chiến trường tìm những thiết bị đã vỡ vụn đâu.”
“Nếu một cục sắt là tất cả những gì đang lâm nguy, thượng sĩ ạ, thì tôi sẽ không nói thêm gì nữa. Nhưng ở đây có cái quan trọng hơn đang bị đe dọa - danh dự của trung đoàn.”
“Xin lỗi, thưa ngài, nhưng hầu hết chúng tôi đều là những người lính đáng tự hào của trung đoàn khi tình huống đòi hỏi cần phải thế, chứ không phải do lựa chọn. Đối với những con người này điều quan trọng là mạng sống.”
“Lệnh vẫn cứ được giữ nguyên.”
Thượng sĩ đi thẳng đến gặp chỉ huy trưởng. Ngài chỉ huy trưởng nên ủng hộ ai đây? Quả là một tình huống khó khăn!
“Hãy cứ để lệnh đó được thi hành, nhưng hãy cử cả một đội trinh sát đi. Đằng nào thì những đội trinh sát cũng phải đi làm nhiệm vụ cơ mà; nếu họ tìm được cái máy đó về thì mọi người đều hài lòng cả thôi.”
“Nhưng không cần thi hành cái lệnh đó mọi người cũng đều hài lòng rồi trừ ngài phó chỉ huy trưởng, vả lại, không có đội trinh sát nào làm nhiệm vụ trong khu vực chiếc máy bộ đàm bị bỏ lại.”
“Lệnh vẫn được giữ nguyên.”
“Hãy đưa việc này lên lữ đoàn, anh bạn ạ, và đưa cả lên sự đoàn nữa. Hãy viết thư cho nghị sĩ quốc hội.”
“Anh bạn, làm sao trong một thời gian ngắn như vậy anh có thể làm được việc đó cơ chứ. Họ sẽ nghĩ Fog là kẻ chống đối. Ai có trách nhiệm người đó đưa ra mệnh lệnh. Người đó đã được chỉ huy trưởng của mình ủng hộ. Vậy thì còn gì để đưa lên sư đoàn đây?”
“Hãy bảo Fog ốm đi - bị triệu chứng kiệt quệ chiến trường.”
“Cậu ấy không chịu.”
“Nhưng đi là chết. Chúng ta đang đẩy một con người đã kiệt sức vào vòng hiểm nguy chẳng vì lý do nào khác hơn là tính ngoan cố của một ai đó.”
“Lệnh vẫn được giữ nguyên.”
Trời tối. Một đội trinh sát rời đường tàu tiến về phía mặt trận.
“Mệnh lệnh là mệnh lệnh.”
“Vì phó chỉ huy trưởng,” một trong số những người quan sát ủ rũ nói, “tôi hi vọng Fog sẽ trở về.”
Bình minh lên.
“Đội trinh sát về rồi nhưng không có Fog về cùng.”
“Khỏi cần nói thêm nữa. Chúng tôi không muốn biết chi tiết sự việc. Đồ khốn đó đã giết chết anh ấy. Tất nhiên, những người khác cũng đã bị giết trong đêm. Chúng tôi không phủ nhận điều đó. Chúng tôi chỉ muốn nói rằng, Fog lẽ ra không nhất thiết phải bị giết và rằng anh ấy đã không có lấy một cơ hội.”
Ông Cứng vẫn giữ nguyên cái vẻ ngạc nhiên phảng phất trên khuôn mặt. Mọi người tránh mặt ông ta. Không ai muốn đến gần ông ta trừ khi có việc bắt buộc. Nếu ông ta đi tới chỗ một người hay một nhóm người nào đó thì họ lập tức lảng đi chỗ khác. Nếu người nào đó buộc phải ở cùng ông ta dưới hố cá nhân thì người đó nhất định không chịu ngẩng lên nhìn ông ta. Ông ta có thể buộc tội cả tiểu đoàn vì cái thói “lầm lì hỗn xược.” Không một ai nói chuyện với ông ta. Trung sĩ ốm. Thượng sĩ yêu cầu được chuyển sang một vị trí khác tách xa khỏi ông Cứng. Ông Cứng chỉ còn phải nói với mỗi cái máy bộ đàm và nó cũng im lặng nốt. Nếu các sĩ quan cấp dưới phải ngồi bàn việc với ông ta, họ ngồi riêng ra một chỗ. Vẻ mặt của ông Cứng không hề thay đổi.
Ông Cứng ở trong xe chỉ huy. Một quả đạn pháo hạng nặng găm những mảnh của nó trên nóc xe. Trong khoảnh khắc những người có mặt trong xe ngừng thở. Họ kiểm tra sàn xe trong tâm trạng ủ rũ và trống rỗng. Chỉ cần đường đi của quả đạn pháo thấp hơn chỉ một hoặc hai inch thôi! Ông Cứng, mặt méo mó, quay sang người điều khiển điện đàm: “Tôi muốn anh hát bài ‘Người là ánh mặt trời của tôi,’” ông ta nói, “và đó là một mệnh lệnh.”
Người điều khiển điện đàm há hốc miệng, rồi ngậm miệng lại ngay. Viên trung sĩ vội đi tìm chỉ huy trưởng.
Ông Cứng sắp ra đi, xin Chúa phù hộ cho ông ta. Bọn họ đưa ông ta xuống đường tàu hát cho ông ta, nghe não cả lòng. Mặt ông ta vẫn còn nguyên vẻ ngạc nhiên và vẫn phảng phất vẻ bất tán thành đối với những gì ông ta đã nhìn thấy. Ông ta đến với chúng tôi mang theo những hi vọng cao vời. Chúng tôi không hiểu tại sao một số người trong số chúng tôi lại đối xử với ông Cứng như vậy. Chúng tôi sắp mất ông Cứng rồi.
