Kinh nguyện dạy rằng việc thiện thứ bảy là việc chôn người chết. Đó không phải chỉ là chôn người chết của phía bạn, nó còn có nghĩa là chôn bất cứ xác chết nào. Làm việc đó vì bạn bè hay làm cho kẻ thù mà không hề ca thán. Đó là nghĩa vụ của kẻ sống đối với người chết. Có một cái hố cho tất cả chúng ta nếu chúng ta có thể tìm thấy cái hố đó. Nếu chúng ta không thể, những người khác có bổn phận tìm giúp. Sự sống đã phải chịu đựng những đau đớn của nó rồi, giờ hãy để những người này được yên nghỉ.

Những người thực hiện bổn phận chôn cất xác chết đang đứng ở một phía huyệt, cong người theo những nhát mai cắm xuống đất, những chiếc mũ sắt bị lột khỏi những cái đầu. Những câu kinh từ một cuốn kinh thánh được đọc lên: “Người sinh ra từ một người đàn bà sống quãng đời ngắn ngủi …”. Viên trung sĩ ném một nắm đất xuống cái xác chết được bọc bằng một tấm chăn; giờ là Harry; giờ là những người khác. Tất cả. Những cục đất ướt rơi lộp độp xuống xác chết, tạo cho khuôn mặt người chết một tấm mạng che bằng đất. Cả một đống đất mau chóng biến mất. Một người bạn đã ra đi. Anh ta đã uống cạn mạch buồn của mình. Cuộc chiến của anh ta giờ đã lặng.

Ở đây cái chết và sự sống cận kề nhau. Một người lính có thể đánh địch vào buổi sáng, chôn bạn vào buổi chiều, và đêm lại đánh địch tiếp. Có một nghĩa địa ở gần nghĩa là đường giao thông được rút ngắn. Rút ngắn đường giao thông là mục đích của tất cả các nhà chiến thuật lão luyện. Các tuyến giao thông không thể ngắn hơn được nữa, trừ khi chúng tôi chiến đấu ngay trong nghĩa địa.

Chúng tôi đã nhìn xuống những cái huyệt đầu tiên. Từ đó tới nay chúng tôi đã ở đây cả ngày lẫn đêm. Lịch làm việc của chúng tôi là những mô đất nhỏ rải rác từ bờ biển vào đây. Khi chúng tôi loạng choạng vượt qua những hố trái phá trên đường vào nghĩa địa này, tiếng động cơ xe tải của chúng tôi được đệm bởi tiếng động từ những đôi giày của người chết nện xuống sàn xe.

“Thần chết là người công bằng vĩ đại,” người trông nom nghĩa trang nói.

Người đàn ông này là người duy nhất gọi một người lính đã chết là một “con người”.

“Xin hãy đưa người này theo lối này… Xin hãy đặt người này xuống đây… Hãy để chúng tôi phủ mặt cho người này… Hãy cẩn thận, cẩn thận nào, nhẹ tay thôi,” ông ấy nói, “người này đã chịu đủ những chấn động rồi… Không, không, hãy đặt đầu người này theo hướng kia cơ.” Tổ quốc, màu da, cấp bậc, tín ngưỡng chẳng quan trọng.

“Một người da đen được chôn trong huyệt của một người da trắng ư?”

“Chúng tôi phải chuyển cậu ta đi ư?” chúng tôi hỏi.

“Ồ, không,” ông ấy đáp trong khi nhìn xuống khuôn mặt người da đen, cái khuôn mặt mà số trên mộ nói rằng đó là mặt của một người da trắng. “Người này sẽ yên nghỉ ở đây cũng như ở huyệt bên cạnh thôi. Sau này, nếu người da trắng khóc bên mộ của một người da đen thì cũng chẳng sao. Chúa không phân biệt đâu.”

“Một người Đức ư?”

“Ồ, đúng, hãy đặt người này xuống đây. Một cái huyệt nông. Nếu không, sau này khi người thân của anh ta đến tìm mộ, chúng tôi sẽ không biết lối nào mà lần. Người thân của anh ta thế nào cũng muốn đưa anh ta về nằm cùng với người của họ.”

“Thế còn người này? Các anh có biết cậu ấy không? Thôi không sao. Chúa Trời biết là được rồi. Nhẹ tay thôi. Ồ, phải, thần chết là người công bằng vĩ đại. Vĩ đại nhất.”

Đêm nay chúng tôi mang một cái bao đựng thi hài của hai người đồng đội tới nghĩa trang này - một người đàn ông và đứa con trai duy nhất của ông ấy. Chúng tôi đặt họ nằm cạnh nhau. Hiếm khi chúng tôi đào đất một cách lóng ngóng đến thế. Chúng tôi chưa bao giờ đối xử với nhau thiếu nhã nhặn đến thế. Không một ai trong chúng tôi cho phép ánh sáng đèn soi tới khuôn mặt ông ấy.

Gió than vãn trong những rặng bách. Bầu trời đêm phía trên biển Tyrrhenian đầy sao. Tiếng lách cách và tiếng rên rỉ của những chiếc cần trục dỡ hàng từ những con tàu trên cảng vọng ra xung quanh. Những con tàu ở phía đường chân trời đang nháy nhau bằng những con mắt đèn mệt mỏi. Mặt nước trên vịnh lấp lánh. Những người lính lê bước trong đêm. Ai đó huýt sáo bài “Đại tá Bogey”. Một giọng nói thấm vào đêm rồi tắt lịm. Mặt trận im ắng một cách kì lạ. Một cuộc chiến tranh giờ im ắng đến nỗi làm đau những đôi tai. Những chiếc đèn lồng đung đưa, những bóng người vác nặng, vác nhẹ. Những đám người xuất hiện trên đường, bước đi lảo đảo, loạng choạng. Những gò đất. Những giọng nói thật khẽ: “Người sinh ra từ một người đàn bà…”. Tiếng đất rơi uỵch uỵch. Tiếng lưỡi mai cắm sột vào đất. Từng xác chết được đặt lên từng chiếc càng nhỏ, những trung đội được tập hợp: “Hàng bên phải, đầy đủ và chính xác, thưa chỉ huy,” những người lính yên nghỉ bên nhau cũng như khi họ sát cánh chiến đấu. Cầu chúc cho họ không buồn chán khi yên nghỉ ở đây, bên biển Tyrrhenian này.

“Xin Chúa cho họ được yên nghỉ đời đời”.