Trong nhiều ngày có không ít những tin đồn bay tới chỗ chúng tôi. Giờ thì trắng đen rõ ràng rồi. Không phải bàn cãi nữa:

“Bắt đầu từ 2 giờ lữ đoàn 12 chuyển giao khu vực tiền tuyến cho các đơn vị của lữ đoàn 18. Cùng ngày lực lượng chính của lữ đoàn 12 sẽ có mặt ở điểm tập hợp (ghi rõ trên bản đồ) và sẽ lên tàu tại cảng Anzio dưới sự hướng dẫn của các chuyên viên điều hành cảng quân sự. Lữ đoàn sẽ rút về hậu cứ của tập đoàn quân để nghỉ và chỉnh đốn đội ngũ.”

Chuỗi mệnh lệnh từ sư đoàn dội xuống còn tiếp tục với vô số các lệnh liên quan đến việc vượt qua các tuyến đường, lệnh hành quân, chỉ huy, các địa điểm, lệnh thay thế, lệnh về người ốm và người bị thương, về quân lương, và hàng trăm thứ khác. Nhưng bạn cóc quan tâm đến “hàng trăm thứ khác,” đúng không? Bạn đang run lên trước cái ý nghĩ được thoát ra khỏi cái phòng tuyến trên bờ biển kia. Có hai điều choán tâm trí bạn: Liệu bằng cách nào đó bạn có thể sống sót qua bốn mươi tám giờ tới không, và nếu bạn sống sót, thì liệu có khả năng bạn sẽ bỏ lại vĩnh viễn phía sau bạn cái mảnh đất đang thối rữa, lạnh lẽo, ẩm ướt đầy âm khí này nơi cái chết có thể ập đến trong chớp mắt, và xảy ra thật khủng khiếp không? Thật đáng tiếc nếu mảnh đất xa lạ này trở thành thần báo ứng của bạn trong cái giờ khuya khoắt này. Gốc rễ của bạn nằm ở một mảnh đất khác cách xa nơi đây. Số phận của cái mảnh đất tan hoang này và những đau thương mà con người nơi đây phải chịu đựng không làm bạn bận tâm. Bạn không dám để nó làm bạn bận tâm. Bạn đến để bắn giết và tàn phá. Giờ bạn sẵn sàng chuồn khỏi nơi đây. Bạn đã no nê rồi. Bạn vui mừng quay lưng lại với tất cả những gì thuộc về nơi này, vì mối nhục của nó.

Hai giờ. Đêm tối, nhưng có ánh sao. Những hàng dài người đang trên đường từ tiền tuyến rút về. Người nối người tiếp tục đứng vào hàng. Những con người chuyển động như những bóng ma. Không có tiếng động nào ngoài tiếng bước chân lội trong bùn và tiếng leng keng của vũ khí và trang thiết bị. Những con người đang rút đi kia đã quá mệt mỏi, không còn sức để mà nói nữa, những con người đến thay thế nối đuôi nhau đi vào những đường hào và những hầm trú ẩn quá lo sợ, không có bụng dạ nào mà trò chuyện. Tình hình quá căng thẳng và quá cam go nên chẳng ai có thể mở miệng mà tán gẫu được. Tuy nhiên vẫn có những lời qua lại ngắn ngủi.

“Chúc may mắn, anh bạn.”

“Chúc cậu may mắn.”

“Hãy giữ cho chỗ đó sạch sẽ và ấm áp nhé.”

“Đừng quên tưới hoa đấy.”

“Nếu cậu phải đi, hãy để chìa khóa dưới chiếu nhé.”

Những tiếng nói tiếng nói tắt lịm, những con người tiếp tục đứng vào hàng và bước đi. Những người vừa đến ý thức được rằng họ đang bị kéo vào giữa tấm mạng chiến tranh. Những người đi khao khát thoát ra, tránh xa tấm mạng đó. Tiền tuyến khá im ắng, họa lắm mới lại có một tiếng nổ của đạn pháo.

Dòng người tiếp tục đổ về phía bờ biển. Liệu bạn có rút đi êm xuôi được không? Quân Đức sẽ bắt đầu một cái gì đó, chúng sẽ làm đấy. Quân Đức là thế mà. Những thằng cha dễ cáu. Giờ bạn đã rút được một chân ra khỏi địa ngục rồi. Ôi, những gã tội nghiệp, quân Đức sẽ nói thế đấy. Bọn họ tưởng bọn họ sắp thoát rồi nhưng không đâu. Ôi, không. Và quân Đức sẽ choảng vào đầu bạn. Thế đấy, bạn sẽ chẳng bao giờ có thể thoát ra khỏi cái hố này được đâu. Bạn phải ở lại đất này, phải chết ở đây. Ngọn lửa tàn ác của chiến tranh đã làm thay đổi bạn rồi. Chẳng thể nào thoát khỏi nó được đâu. Bạn sẽ luôn ở đây. Bạn là đứa con của chiến tranh. Bạn không còn là bạn nữa. “Bạn” đã ra đi mãi mãi. Bạn sẽ sớm tỉnh dậy và trở lại đó trong rác rưởi, nhìn qua hàng rào dây thép gai, rùng mình, với đôi chân lạnh cóng và hai hàm răng đánh lập cập, rồi mưa đá và tuyết sẽ đập vào mặt bạn. Ồ, không. Bạn không thoát ra được đâu. Bạn sẽ đứng đó, đứng trên đôi chân càng lúc càng lún sâu hơn trong bùn - chờ đợi, và lo lắng, nhìn đăm đăm, và lắng nghe, cúi nhanh xuống tránh đạn và chạy thục mạng, và khóc vì sợ hãi và tuyệt vọng và ôm cảm giác vỡ mộng và tức giận và đau buồn, và mãi mãi bạn ở trong tình trạng căng thẳng thần kinh.

Không, chắc chuyện rút đi này là thật, không phải bạn đang mơ. Chính trung sĩ của đơn vị bạn đang ra lệnh cho bạn nhanh chân lên nếu không, thề có Chúa, anh ta sẽ ra lệnh “Quay lại”! Trung sĩ biết rằng hầu hết các bạn đều đang gắng sức bước. Hàng của các bạn quá dài. Anh ta có thể nói đó là cách để các bạn giữ được cái đầu của mình. Chẳng bao lâu trong các bạn bắt đầu có phản ứng. Khi đồng đội của bạn rơi uỵch xuống mông bạn thì bạn sẽ chẳng di chuyển được. Các mệnh lệnh chẳng có gì hay ho khi con người ta ở trong tình trạng nửa sống nửa chết. Một khi người bạn khô ráo và ấm và bạn không còn phải sợ bị ai đó xéo lên, không sợ bị giết, bạn sẽ chỉ ngủ, ngủ và ngủ. Bạn còn đòi hỏi gì hơn chứ? Chỉ sống sót và ngủ thôi.

“Tiếp tục tiến! Đi mau lên nào, Shorty, không được lộn xộn, rời rạc. Đi mau, đi mau, đi xuống hào, vượt qua cánh đồng, đi qua những hàng súng nằm im lìm sẵn sàng gieo tai họa, đi qua những cỗ xe tăng cháy trụi sặc mùi chết chóc, đi qua những cỗ xe dính đạn pháo vẫn đang bốc lửa.”

Được thôi, đi, trên cao kia vẫn là những vì sao mà Caesar đã nhìn thấy thuở nào. Những vì sao và những con người không bao giờ thay đổi. Nhưng hãy coi chừng đạn pháo. Không, không thể để bị bắn hạ vào lúc này được. Cái quái gì đã cản bước những người đi đằng trước thế nhỉ?

Đây chính là cái góc nơi Tiny bị giết. Thật không thể tin nổi chuyện đã xảy ra. Tại sao một con người lại có thể bị giết như thế được cơ chứ? Ăn gian, đúng là ăn gian. Thần chết chơi ăn gian. Lúc đó Tiny đang ngồi trên mui xe zip, đang nói chuyện. Một quả đạn pháo rơi xuống từ một điểm xa lắm, xa đến nỗi không đáng để chú ý. Thế nhưng Tiny lại trượt từ trên mui xe xuống đường.

“Thôi đi, Tiny,” bạn nói, “đứng dậy đi, đồ lười nhác.” Nhưng Tiny chẳng bao giờ đứng dậy nữa.

“Anh bạn đáng thương này ngừng thở rồi,” bác sĩ nói khi bạn đưa Tiny đến chỗ ông ta. “Không có tiếng tim đập.”

“Nhưng chúng tôi đang nói chuyện với cậu ấy cơ mà.”

Bác sĩ nhún vai, quay đi.

Tiny là một tài năng. Cậu ấy có thể tạo ra bất cứ âm thanh nào bạn yêu cầu. Bắt chước giọng của một tên lính Đức; nhại giọng của một tướng quân người Anh bằng cách ngậm một viên sỏi trong miệng. Tiny là một nhà trào phúng. Thứ cậu ấy rất mê hệ thống tàu điện ngầm ở Luân Đôn. Cậu ấy khiến cho những anh chàng Cockney phải hò reo. Nhắm mắt lại và bạn đang ở bên dưới Piccadilly cùng động cơ tàu điện ngầm hoạt động hối hả, và những cánh cửa rít và đập khi chúng mở ra đóng vào, và tiếng huyên náo của đám đông, và tiếng gọi của những người khuân vác. Cậu ấy, cậu Tiny, đúng là một tài năng. Còn nhớ chuyện Tiny bắt chước ngài chỉ huy. Ông ta thường gọi những anh lính khốn khổ ở đơn vị là “quân của tôi” như thể họ chiến đấu cho ông ta vậy.

“Thưa ngài,” Tiny nói, bắt chước giọng bà mẹ già của cậu ấy nói với vị chỉ huy đó, “nếu ngài gĩ rằng ông chồn tôi và tôi đây nuôi ấng Tiny tể nó đi tiến đấu to ngài, thì ngài nên gĩ lại đi ạ. Ngài nên gĩ lại.”

Tiny thường nói: “Tôi tiến đấu cho Ackney Wick, South’nd, và Watney’s Pile Ile. Cậu tiến đấu to ai hả, anh bạn?”

Tiny đúng là một tài năng. Không ai kịp học được gì từ cậu ấy. Kìa cái đầu của con mèo đen Tiny để lại đang thò ra từ chiếc ba lô của Toby. Chúng tôi, những người cùng đội với Tiny không đời nào chịu bỏ con mèo lại. Chúng tôi cũng từng có một con bê, nhưng nhân lúc thánh Anthony không trông coi nó chúng tôi đã làm thịt nó rồi. Đây là cái góc nơi Tiny chết. Ở đây đang có cháy lớn. Tôi nghĩ chỗ này chẳng còn lại gì để mà cháy nữa. Tiếp tục đi nào. Những tia lửa bắn ra xung quanh bạn. Đây không phải là nơi để đứng và đợi lệnh đâu.

Ơn Chúa, hàng quân lại chuyển động rồi. Các cậu có nhìn cái ống xối nước to đùng chạy dưới đường kia không? Vào cái ngày chúng ta đổ bộ lên đất này cái ống xối nước đó được nhồi đầy đàn bà và trẻ em người Italia. Những người đàn bà mang những khuôn mặt hằn sâu những nếp nhăn của nhọc nhằn, lo lắng, và đau thương. Họ giống như những quả lí chua đen bị nhét trong một cái hộp. Họ chen chúc nhau trong cống. Làm thế nào mà họ thở được nhỉ? Chẳng biết nữa. Ôi, với những quả đạn pháo trút xuống cả hai bên đường thì việc nhét nhau vào một cái cống để trú ẩn quả là nguy hiểm. Đặc biệt là khi đó không phải là cuộc chiến của bạn. Quân Đức rót trọng pháo lên bậc cửa nhà bạn và thế là, chao ôi, cả nhà bạn chết ráo. Khốn kiếp, những cái lệnh liên quan đến dân thường nằm yên một chỗ; “đóng băng” như người ta nói.

“Này cô,” bạn nói, “ở đây nguy hiểm lắm. Đi ra biển, đi ra biển, biển, ra tàu, trốn đi, an toàn.” Ôi, khỉ thật, từ “an toàn” trong tiếng Ý là gì nhỉ?

Người đàn bà trẻ với những sợi tóc đen nhánh xõa ra từ chiếc khăn quàng, với đôi mắt lấp lánh đen nhất trong những đôi mắt đen, với đôi vòng đeo tai bằng đồng rung rinh phía trên hai vai, mỉm cười bẽn lẽn, ôm đứa con nhỏ, lại cố nhích dần vào trong cống.

“Cố đi.”

“Cô này, cô… ôi, này, đừng ngớ ngẩn thế, nếu cô không mang con cô chạy khỏi đây thì cả hai mẹ con cô sẽ chết đấy.”

“Sao không lôi cô ta ra đá cho cô ta phải chạy hả?”

Nụ cười biến mất. Người phụ nữ trẻ cắn môi.

“Thôi mặc kệ!” Mẹ con họ có sống sót không? Một Madonna và đứa con nhỏ, chen vào trong cái cống với những người đàn bà khác, những người đàn bà đội những chiếc khăn san màu đen trông tựa như những chiếc mũ trùm đầu.

Màu đen, luôn luôn là màu đen. Màu đen. Bạn đã bao giờ đứng ở độ cao bằng mặt đường nhòm vào trong cái miệng hầm đen ngòm của một gia đình người Ý, giữa đêm tối, và cất tiếng hỏi to để biết có ai trong hầm không trước khi bạn ném một quả lựu đạn vào, và tiếng nói của bạn dội trở lại giễu nhại bạn, và bạn thấy ở đó chỉ có sự im lìm, và khi bạn sắp sửa giật chốt lửa đạn và sắp ném nó vào trong hầm, thì bỗng đâu có tiếng động dữ dội từ dưới lòng đất vọng lên, rồi những người đàn bà đội khăn san đen kịt từ trong hầm chạy túa ra gào thét và rú như điên dại, và họ xô bạn ngã, chạy qua bạn, qua quả lựu đạn, qua tất cả, và biến mất trong đêm tối tựa như một đàn dơi bay ra khỏi hang. Nếu bạn đã từng trải qua tình huống đó, bạn hẳn phải biết bị đàn bà làm cho hoảng sợ nghĩa là thế nào. Ôi, màu đen.

Và kia là “Trang trại mì ống”. Các cậu lính từng gọi nơi đó là Ritz. Nó có tấm biển treo ghi: “Cung cấp chỗ ngủ và bữa sáng”. Giờ chỗ đó gần như chẳng còn gì. Còn nhớ hôm ấy khi cánh cửa bị đá bật ra, bọn mình thấy thứ duy nhất còn lại ở đó là một nồi mì vừa nấu xong. Thật buồn cười. Chẳng có gì khác, ngoại trừ một cái bàn trơ trọi và một chiếc ghế băng. Không có thảm trải kín sàn dành cho những người Ý sống ở đây. Các cậu lính ăn mì, ăn ngay từ cái nồi không cần múc ra đâu hết. Thoạt tiên họ thử ăn một chút thôi. Ăn được. Mình cá là người đã nấu nồi mì ấy tiếc phải biết khi phải bỏ nó lại. Nhưng bà ấy đâu có thể bê một nồi mì nóng trên tay mà chạy lánh nạn được. Bà ấy vừa nấu mì xong thì quân Đức rót đạn qua cánh đồng. Vậy là bạn cùng đồng đội dùng những bao cát chắn các cửa sổ và trong khi những người khác bao vây quân địch thì ba người các bạn trèo lên những cái hòm bắn hết tên lính Đức này đến tên lính Đức khác đang cố tìm cách thoát thân. Và bạn bận với cái việc bạn đang làm đến nỗi bạn không hề nghe thấy hàng tá lính Đức đang từ một căn hầm bí mật dồn lên các bậc. Bạn không hề biết dưới hầm có địch. Người ta nói ở cái nơi đất nhão nhoét này tuyệt đối không có hầm hiếc gì hết. Cậu Bert vừa mới quay đầu nhìn quanh bỗng ngã lộn nhào từ trên những cái hòm xuống sàn nhà. May mà những tên Đức đó không muốn đánh nhau. Thế là xong. Thay vì đánh nhau những tên lính Đức đó giơ tay xin hàng.

“Đừng bắn, các anh,” bọn chúng nói.

Đám lính Đức đó nghĩ rằng có cả một tiểu đoàn đang bao vây trang trại hoặc chúng nghĩ chúng chiến đấu như thế là đủ rồi. Chúng nghĩ thế nào thì nghĩ, hỏi chỉ tổ làm bạn già người. Sau sự việc đó chớ có bao giờ bỏ sót một cái hầm, các cậu nhớ chưa? Chuyện quái quỷ gì đã cản bước những người đi trong hang này thế nhỉ? Thoát khỏi đây đi chứ.

Kia là những gì còn lại của “Trang trại Charlie”. Charlie đã chết tại đó. Đó là một nơi khiến bạn rùng mình. Sau đêm ấy cảm giác của bạn về cái nơi đó không bao giờ còn như trước nữa. Charlie biết cậu ấy sẽ chết. Cậu ấy luôn miệng nói đến chết chóc. Cái kiểu nói gở ấy khiến bạn khó chịu.

“Rồi chúng ta sẽ sớm trở về thôi, Charlie ạ,” ai đó nói với cậu ấy.

“Ồ, không đâu,” Charlie đáp - gần như kinh ngạc trước câu nói khéo kia.

Cậu ấy biết là cậu ấy sẽ chết nhưng không biết cậu ấy lại chết theo cái cách đó. Cái cảm giác giết bạn mình rõ ràng không giống cảm giác giết quân Đức. Không ai phiền khi bạn giết lính Đức. Bởi vì đó là nhiệm vụ của bạn trên đất này. Nhưng bạn khó mà được tha thứ nếu bạn giết chính đồng đội của mình. Bạn được lệnh phải ở ngoài cánh đồng không được lại gần ngôi nhà đó - dù trời mưa hay không mưa. Nhưng khốn thay, trời mưa to đến nỗi người bạn ngập trong nước. Vậy nên bạn phải lần vào nhà này cùng với Harry và một đồng đội khác nữa, và các bạn đã chèn cửa lại hẳn hoi. Ai vào nhà đi nữa cũng không thể vào theo cái cách làm các bạn bất ngờ được. Và các bạn ngồi trên sàn trong một phòng ngủ, dựa lưng vào tường nhìn ra bầu trời tối đen, và bạn thốt lên rằng cuộc chiến này đúng là một cuộc chiến chết tiệt, và các bạn hỏi nhau cuộc chiến này bao giờ mới kết thúc, và các bạn nói tình hình không thể tệ hơn được nữa, và trong lòng các bạn biết nói thế là nói dối, và các bạn ngồi đó lắng nghe âm thanh của cơn hồng thủy từ bên ngoài dội vào, và tất cả các bạn đồng ý với nhau rằng giờ mà ngủ thì quá nguy hiểm và tất cả các bạn thề rằng các bạn sẽ thức, không một ai ngủ hết, tội nghiệp. Rồi bỗng đâu có tiếng súng nổ, tất cả chìm trong choáng váng và sợ hãi, và trong một giây bạn nghĩ bạn sẽ vỡ tim mất, và cửa sổ bị lấp bởi một thân hình và cái thân hình đó vừa rên vừa lăn xuống người bạn. Và khi bạn nhận ra đó là Charlie đang hấp hối bạn nghĩ: “Ơn Chúa Charlie chứ không phải quân Đức, và ơn Chúa cậu ta ra đi nhanh chóng.” Nhưng Charlie nào có ra đi nhanh chóng, cậu ấy nào có chết ngay được, và máu cậu ấy phun ra khắp người bạn không chịu cầm. Còn Harry, người đã bắn cậu ấy, cảm thấy chính cậu ta đã gây nên cái chết của Charlie và điều đó làm Harry không sao bình tĩnh nổi, và cậu ta cứ ôm Charlie lắc hoài và cầu xin Charlie hãy tha thứ cho cậu ta, và cậu ta khóc, cầu xin Chúa hãy để Charlie nói với cậu ta một lời. Nhưng Chúa không nghe được lời cầu xin ấy, Charlie cũng không nghe được lời cầu xin ấy, và Charlie tắt thở ngay trên người bạn, và máu của cậu ấy chảy lai láng xuống hai chân bạn, âm ấm và dinh dính, không giống như nước.

“Lạy Chúa, sắp thoát rồi!”

Lạy Chúa lòng lành, đừng bắt chúng con phải chết bây giờ! Không phải bây giờ! Sao quân Đức không để bạn yên cho đến khi bạn nhấc chân ra khỏi bờ biển này chứ? Chỉ chút xíu nữa thôi là bạn thoát khỏi nó nhưng chẳng lẽ bạn sẽ không thể nào thực hiện được việc đó hay sao. Tại sao hàng quân lại không tiến nhanh được thế nhỉ? Herb nói trong hàng có ai đó vừa gục xuống chết và người ta phải thu xếp cho cái xác chết đó. Bạn đi đâu thì có quan trọng gì miễn là bạn thoát khỏi chốn này. Bạn căng thẳng đến nỗi bạn sắp sửa nhảy nhào xuống biển, phải vậy không? Không có chút tương lai ở cái chốn này. Không biết có phải các cậu lính ở đây và ở trận tuyến phía nam giờ đang bắt đầu than vãn rồi không? Có lẽ các cậu mệt lử rồi nhỉ? Có gì đó không ổn kể từ khi chúng ta đến châu Phi. Chúa ơi, xin hãy đưa quân Đức đi khỏi đây chỉ trong vài giờ thôi. Nếu giờ bạn thoát khỏi đây được thì chiến tranh có thể sẽ kết thúc trong khi bạn đi. Bạn sẽ được giải ngũ, được về nhà. Chỉ những người lính đang hành quân xuyên đêm tối cùng bạn mới biết bạn khao khát được trở về nhà, khao khát hòa bình biết nhường nào. Bạn không nói ra khao khát ấy. Đó là cuộc hẹn hò mà các bạn chia sẻ với nhau. Những người đang đi cùng bạn là những người anh em của bạn. Những người khác ngoài họ sẽ không bao giờ hiểu được đâu. Và những người sống sót trở về sẽ bị hiểu lầm và sẽ bị những người ở nhà, những người chẳng biết được tất cả những chuyện này, khinh miệt. Đó chẳng phải là điều đã xảy ra với cha bạn vào năm 1915 khi người ta đưa ông ấy trở về nhà sau khi bị ngạt khí gas trong trận đánh thứ hai ở Ypres hay sao? Sau đó ông ấy không tài nào kiếm nổi việc làm, và thế là bạn bị đói.

“Hãy làm theo lương tâm, con ạ,” cha bạn nói, “nhưng đừng có trông đợi sự biết ơn.”

Chỉ những người đang hành quân cùng bạn mới hiểu bạn đã phải chịu đựng những gì.

Chưa bao giờ bạn thấy nhiều dây thép gai như ở đây. Chỗ này giống như một pháo đài. Trời đã hơi sáng. Nhưng ánh sáng không đủ để soi rõ những người đào huyệt đang bắt đầu công việc vào lúc sớm như thế này. Tội nghiệp cho những người đến thay thế. Nhìn kìa những hàng súng nhô lên theo sự dẫn đường của một người giao liên hoặc là quá căng thẳng hoặc là quá cứng nhắc không thể ngồi ngay ngắn trên yên xe đạp của anh ta được. Cảnh xác chết đang đợi chôn cản trở anh ta ít nhiều, đúng thế còn gì? Những người lính nằm cứng đờ ra đó trông lạ thế. Một cuốn sách nào đó nói rằng quân tăng viện không nên nhìn xác chết, nhưng tại cái phòng tuyến trên bờ biển này bạn đâu có thể lựa chọn. Chắc hẳn đây là lần đầu tiên những cậu lính kia thực sự nếm mùi chiến địa. Họ sẽ còn phải nếm trải nhiều điều không dễ chịu gì đâu.

Và kia là “Trang trại Ông bà già”. Một trong những trang trại đầu tiên bạn đặt chân tới. Ở đó có một người ông và một người bà. Hai người già cả, già lắm. Những người nông dân thuần chất, những con người sống tự lập. Hai ông bà già đó không đi lánh nạn cùng những người khác. Họ không thể. Họ gần như không bước nổi nữa. Họ ngồi đó hệt như những con gà trụi lông ở trên chỗ đậu của chúng, không nói năng. Gia súc biến sạch rồi. Gia đình ly tán rồi. Thức ăn cạn kiệt rồi. Họ không còn sức để làm việc đồng áng. Không bạn bè. Họ chẳng sống được bao lâu nữa. Họ không chịu đi sơ tán. Họ không chịu ăn uống. Bà già cứ ngồi đó cầm chặt bức ảnh đứa con trai duy nhất được lồng trong khung kính, đứa con trai đã bị giết trong chiến tranh. Không phải cuộc chiến tranh này, cuộc chiến tranh trước đó kia. Hết lần này đến lần khác bà áp môi vào tấm kính. Ông già nói ông sinh ra ở góc nhà kia, và ông chỉ tay về phía đống đá cạnh giường.

“Nascita,” ông già nói, và cầm gậy chỉ, “e morte, e morte,” rồi chọc chọc đầu gậy xuống đất.

Ông già nói đúng, ông đã chết, chết ngay trong cái góc nhà đó. Sau khi ông chết bà già sống thêm được vài giờ nữa, rồi bà cũng chết gục ngay tại chỗ bà ngồi. Đôi mắt bà già đã khép lại kể từ lúc ông già tắt thở, đôi cánh của con gà mái đã cụp hẳn, lông của nó rũ xuống. Không còn sức chịu đựng. Bà ấy đã ra đi. Họ được đưa tới một khoảng đất nhỏ và được chôn cạnh nhau. Mộ của họ giờ là một hố bom lớn. Không biết giờ hài cốt của hai người già ấy đâu.

Nhìn những chiếc máy bay bay đan chéo nhau trên bầu trời buổi sớm kia. Có lúc, khi bạn nằm dưới đất nhìn lên, chúng trông giống như vô số những con ruồi đang bay vo vo ngay sát trần nhà. Bạn phải cảnh giác với chúng nếu không chúng sẽ bổ nhào xuống chỗ bạn trong chớp mắt. Những con ruồi nham hiểm đó. Đúng hơn nên gọi chúng là lũ diều hâu. Chỉ bốn mươi tám tiếng trước bạn còn đứng nhìn một chiếc xe tải chở đầy lính và đồ dự trữ bò trên đường. Bạn đứng phía sau chiếc xe, chỉ cách nó vài bước chân thôi. Vừa mới phút trước nó còn xoay xở lên xuống giữa các hố bom. Phút sau nó đã tan tành trước mắt bạn, cẳng chân, cẳng tay, quân trang, bánh xe, động cơ, văng tung tóe ra tận cánh đồng. Hỗn độn. Mê muội. Bạn chỉ hiểu ra thủ phạm phá tan chiếc xe tải kia là một chiếc máy bay, khi chiếc máy bay đó bay vút qua phía trên đồi Alban. Những con ruồi nham hiểm. Bạn còn nhớ cái lần các tướng quân đến thị sát khu vực tiền tuyến không? Và họ kéo theo một trận ném bom. Và bạn phải nhảy vội vào hố. Bạn nhìn lên cao và thấy những quả trứng màu trắng nho nhỏ đang rơi xuống, trượt xuống trong không khí. Và bạn thấy các tướng quân ẩn dưới gầm một chiếc xe tải chẳng khác gì những con người bình thường. Và bạn biết đó là một cái xe chở đạn và theo như sách dạy thì chớ nên đến gần cái của nợ ấy. Và cái ý nghĩ đó vừa xuất hiện trong đầu bạn thì bạn đã phải vội cúi đầu xuống sát mặt đất, đếm những tiếng uỵch và cảm thấy mặt đất rung chuyển, các vị tướng quân sẽ nát bét như món thạch jelly mất! Và khi các vị tướng ấy bò ra, một vị trong số họ nhận ra xe tải chở gì. Ông nào ông nấy mặt tái mét, co chân chạy bán sống bán chết.

Bạn nhớ con đường này không? Đây là con đường mà bạn đã đặt chân lên trong cái đêm hôm bạn đổ bộ tới đất này. Thật nực cười là bạn phải đợi tàu đưa bạn ra khỏi cái nơi tàu đã đưa bạn tới. Có khi bạn phải chờ chực ở đây cả ngày cũng nên. Nơi này quá nguy hiểm. Đêm nay bạn sẽ chuồn khỏi đây thôi. Đám người đứng bên đường kia vỗ tay vì cái quái gì vậy? Ồ, có gì đó đáng nói đấy chứ. Lần đầu tiên trong bốn năm trời đi chiến đấu bạn mới nhìn thấy một đoàn lính Anh vỗ tay hoan hô một đoàn lính khác trên chiến trường. Bạn không nghĩ bạn đã làm được gì nhiều, đúng không? Họ mới là những người làm được nhiều. Những người lính sẽ làm gì tiếp theo đây? Hôn nhau ư? Bạn nên vỗ tay hoan hô họ, những gã tội nghiệp. Họ là những người phải ở lại. Và đội quân ấy sẽ bỏ mạng dọc bờ biển này nhiều như các bạn đã bỏ mạng ở cái nơi các bạn đã chiến đấu. Đi qua cả một màn những tiếng vỗ tay này quả là hơi bối rối. Nó làm bạn cảm thấy muốn đỏ mặt vì xấu hổ. Họ đừng vỗ tay nữa mà quay lại với công việc đào hào của mình đi có phải tốt hơn không? Vỗ tay mà làm gì chứ. Gì thế này? Cảm ơn cậu. Đó là một cốc trà ngon của anh bạn này dành cho bạn đấy, đúng không nhỉ? Cốc trà của cậu ấy. Cậu ấy không nói một lời nhưng nhìn ánh mắt của cậu ấy bạn hiểu những gì cậu ấy muốn nói. Cậu ấy đã khuấy cốc trà đó bằng trái tim. Hơn thế. Không nhảm nhí chút nào đâu. Họ không có nhiều trà để phung phí đâu. Ôi, có lẽ suy cho cùng họ chẳng phải là một đoàn, một đội gì đâu, cứ gọi họ là một đám người thôi. Giờ bạn chẳng còn phải đi bao xa nữa. Bạn không biết tại sao những người kia lại vỗ tay hoan hô bạn nhiều như vậy? Có lẽ họ nghĩ bạn trông mệt mỏi và đáng thương quá. Đúng thế.