Bao nhiêu ngày đã trôi qua rồi nhỉ? Nhiều tuần rồi chăng? Chúng tôi không buồn đếm nữa, chúng tôi không buồn nghĩ nữa, chúng tôi chỉ di chuyển và hành động thôi. Lại một đêm nữa tới. Ngồi trong chiến hào, chúng tôi nhìn ra vầng mặt trời đang dần trôi xuống biển, chuyển từ màu vàng sang xám, rồi từ xám thành đen. Những đám mây bay là là trên bầu trời phía Tây đã mất đi cái ấm áp và màu sắc của chúng và rồi chính chúng cũng biến mất luôn. Hôm nay là một ngày quyết định, nhưng cũng như những ngày quyết định khác đã đến rồi đi, nó chỉ có tính quyết định trong việc cướp đi của chúng tôi những đồng đội. Chiến tranh liên tục thay đổi. Chúng tôi không tài nào hăng hái lên được. Chẳng bên nào có đủ sức để đánh bật bên kia ra khỏi vị trí đầu cầu. Chúng tôi còn sống và không ai chiếm chỗ của chúng tôi khi chúng tôi biến mất, vậy là đủ.

Chúng tôi có thể nhớ được hôm nay là ngày bao nhiêu không nhỉ? Những hình ảnh lờ mờ. Những ảo cảnh. Những hình khối. Những hình dạng hình thành trong bóng tối. Nỗi khiếp sợ bị tạc hình nét cứng trong những luồng chớp của pháo địch. Chúng tôi bò về phía trước khi ánh ngày vừa rạng. Cái ẩm ướt của bình nguyên vây lấy chúng tôi. Những ngọn cỏ nhọn cào xước mặt tôi. Lũ bọ cánh cứng bay túa ra ngay dưới mũi chúng tôi. Những mầm lúa mì xanh. Một giọt sương đậu trên một cuống hóa lấp lánh như một viên kim cương dưới ánh mặt trời. Những người lạ bò bên cạnh chúng tôi, vài người mang theo dụng cụ cắt dây thép gai và những ống thuốc nổ bangalore, sẵn sàng tạo những cái hố tránh đạn qua hàng rào dây thép gai đã bị đạn pháo bắn rách. Có ám hiệu ra lệnh ngừng di chuyển, đợi. Đất ẩm và lạnh. Hỏa lực bắt đầu hoạt động. Một đoàn máy bay ném bom của quân Đồng minh kéo đến. Chúng tôi đếm những chiếc máy bay, một trăm, hai trăm, ba trăm… trận ném bom kinh hoàng mà các điểm đóng quân của quân Đức phải hứng chịu. Một chiếc máy bay bốc cháy lộn nhào giữa những cụm lửa lớn. Những chiếc khác gầm gào phi về phía trước trong một đội hình quy mô lớn, những cánh máy bay lấp lánh trong ánh mặt trời buổi sáng. Những chiếc dù bay về phía mặt đất giữa những cụm khói đen của đạn pháo phòng không. Mặt đất rung chuyển, run rẩy. Cột sóng âm lớn từ mặt đất xiên lên trời trông tựa như một chiếc cầu vồng, ma quái và tội lỗi. Một giọng Đức vang lên qua máy điện đàm từ vùng phụ cận. Một giọng Đức mất bình tĩnh. Tại sao các khẩu đội pháo lại ngừng bắn? Viên chỉ huy pháo binh gắt gỏng. Câu trả lời bật ra thê thảm: Bởi vì, thưa ngài chỉ huy, những người điều khiển các khẩu pháo đã chết. Không có sự trả miếng nào nữa, giờ thì các máy bay ném bom cứ mặc sức hoành hành. Đội hình máy bay chiến đấu đông không đếm xuể của quân Đồng minh rõ ràng đã dẹp không quân Đức sang một bên. Trận ném bom diễn ra một cách từ từ, nhàn nhã, tỉ mỉ, khoa học, đậm tính hủy diệt. Không chỉ là hủy diệt - mà còn là điên rồ. Những thang bom lớn trượt từ trên trời xuống mặt đất. Những đám mây bụi và lửa khổng lồ bốc lên. Súng cối góp phần. Khi cả phi đội máy bay ném bom hùng hậu mất hút phía trên những ngọn đồi, cả vùng chìm vào sự im lặng sững sờ. Không một sự chuyển động nào. Không gì nhúc nhích hết. Tất cả đóng khung trong sự bất động im lìm. Thế giới trống rỗng. Một thời điểm mà lời nói không có nghĩa gì hết.

Giờ lệnh tấn công được phát ra. Qua đất, khói, và bụi. Bộ binh của quân Đồng minh đã tràn lên và chiếm lĩnh những mục tiêu đầu tiên. Nhiều lính Đức chết. Nhiều tên còn sống, mặt mũi tái xanh, căng thẳng, hoảng sợ, lồm cồm bò ra khỏi những đống đổ nát, cố giơ tay lên xin hàng mà không giơ nổi tay qua đầu, loạng choạng và yếu rũ như người vừa trải qua một cơn đột quỵ. Giờ là một đợt kháng cự. Nào ra mau. Bước lùi lại. Tiếng ồn. Khói. Tiếng gào thét. Tiếng loảng xoảng. Những con mắt ngơ ngác, sợ hãi. Nỗi kinh hoàng. Chết chóc.

Hắn là tên lính Đức cuối cùng bị lôi ra khỏi một hố súng máy. Những tên lính Đức khác đã chiến đấu đến phút cuối cùng một cách vẻ vang, chỉ duy nhất một tên còn lại, không vũ khí. Chúng tôi bảo hắn hãy ra khỏi hố ngay lập tức. Chúng tôi mệt mỏi và căng thẳng. “Giơ tay lên, người anh em, cứ giữ nguyên như thế. Cậu là người may mắn đấy,” chúng tôi nói. Nhưng tên lính Đức trẻ măng ở giữa những xác đồng đội nằm ngổn ngang không muốn làm “người may mắn”. Khi chúng tôi dùng súng khống chế hắn, hắn bất ngờ xé toang áo, phơi trần bộ ngực đầy lông. Rồi tựa như một con thú bị dồn vào đường cùng hắn nhìn thẳng vào chúng tôi thét lên, “Sieg Heil! Sieg Heil! Sieg Heil!” Hắn không thốt ra một từ nào khác. Chúng tôi không biết phải làm gì. Chúng tôi trố mắt nhìn hắn. Muốn cho thằng khốn này câm tịt luôn, một người trong chúng tôi nói, nhưng ai cũng biết cậu ta không thực sự muốn nói thế. Chúng tôi không làm thế với những người đàn ông đã chiến đấu anh dũng. Ồ, không làm thế, ít nhất là cho đến lúc này. Rồi bỗng đâu từ phía sau vang lên tiếng súng máy. Tên lính Đức đổ người xuống xác các đồng đội hắn trong tư thế nằm úp mặt xuống cái gờ nhô ra của đường hào. May thay, chỉ một tiếng nổ là đủ. Không có tiếng gào thét, không có cảnh bám chân chúng tôi van xin một cách hèn nhát. Ơn trời không ai khác yêu cầu được hành hình giống như thế. Cái chết bình thường đã là đủ lắm rồi, nói gì đến kiểu chết này.

Một người lính mệt phờ nằm trong một cái hố. Một đội xe tăng của Anh đang tới yểm trợ. Người chỉ huy bình tĩnh chỉ đạo trận đánh, sử dụng cách nói trong thi đấu cric-kê: “Harry, tôi muốn anh tiến xa hơn một chút ra ngoài cánh đồng, gắng chộp… Charlie, anh tiến lên… Bryant, anh cố tóm cái tên hỗn xược kia… Tôi sẽ dừng…” và cứ thế tiếp tục.

Chúng tôi lẽ ra đã có mặt tại Lord ở Luân Đôn theo dõi trận cric-kê thể nghiệm vào một buổi chiều nắng ấm và tự hỏi bữa trà đã qua lâu lắm hay chưa. Bỗng nhiên, cắt ngang giọng nói của người chỉ huy là một tiếng “cạch” sắc lạnh đáng ngại. Chúng tôi đã từng nghe thấy tiếng động này rồi. Chúng tôi không thể nhìn thấy chiếc xe tăng nhưng chúng tôi biết tiếng cạch đó là tiếng gì. Charlie tiếp quản máy bộ đàm. Những người khác tuân lệnh anh ta một cách bình tĩnh, kiên quyết, như thể đồng đội của họ lìa đời một cách đột ngột như vậy là điều tự nhiên nhất trên đời - lìa đời với một tiếng “cạch” tựa như một lời vĩnh biệt.

Hi sinh mạng sống con người chẳng làm thay đổi được ngày. Đêm tối vẫn cứ kéo đến và chúng tôi lại quay về điểm xuất phát. Chẳng có gì khác ngoài những cái cáng bên trên là những người bị thương và những người chết nằm ngổn ngang khắp nơi.

Một người đàn ông đứng dậy bên một cái cáng nơi nãy giờ anh ngồi cúi đầu năn nỉ người bạn mình hãy cố gắng sống. Người bạn cũng muốn sống lắm chứ. Cuộc sống đối với cậu ấy đáng quý lắm chứ. Cậu ấy hầu như chưa được nếm những niềm vui của nó. Nhưng hãy nhìn khuôn mặt có rúm lại và những mảng da rách tướp trên má và mũi cậu ấy mà xem.

“Cậu ấy ra đi rồi, anh bạn ạ.”

Trong khoảnh khắc, người đàn ông đứng dậy nhìn quanh, ngơ ngác, tuyệt vọng, rồi anh giơ chân đá phốc một cái vỏ hộp thiếc nằm lăn lóc dưới đất.

“Cái cuộc chiến chết tiệt này,” anh gào lên.

Đúng, đối với một số người, hôm nay là một ngày quyết định. Người ta nói rằng ngày mai vài người trong chúng tôi sẽ được lùi về tuyến sau để tắm rửa, ăn một bữa cơm nóng sốt, và có cơ hội hong khô quần áo.