Những tia sáng xuất hiện trên bầu trời phía đông. Những người lính nhìn ra bình nguyên vẫn còn chìm trong bóng tối lòng đầy băn khoăn. Họ im lặng một cách kì lạ. Những con gà trống ở trong sân cất lên tiếng gáy cuối cùng. Những khẩu súng bắt đầu khậm khoạc. Một đội trinh sát lầm lũi bước đi trên bình nguyên phía xa, đơn độc, đi dưới những cái bóng, sợ hãi, dùng mũi súng để dò đường. Một đội lính chống tăng đang quỳ, chờ đợi. Một tiểu đoàn bộ binh đang đào đất, phía sau họ chỉ toàn là nước. Trên bầu trời là bạn hay thù, chẳng ai biết được. Đêm ra đi một cách bí mật, không ai thấy.
Quân Đức không phản công ngay khi trời sáng, và sau một thời gian chúng tôi đã bớt căng thẳng hơn, đi lo việc của mình, pha trà, ăn chút lương khô, hút một điếu thuốc. Rồi mặt trời bắt đầu rọi những tia nắng ấm áp xuống bình nguyên ẩm ướt và lạnh lẽo. Dần dần, nó chiến thắng cả sương và mây. Đường nét của những ngọn núi hiện ra mờ mờ trên nền trời. Chúng dường như tạo thành một khối màu xám đậm, mịn, khổng lồ che phủ chân trời. Trên những sườn núi kia là các thị trấn. Những ngôi nhà nằm chen chúc nhau tạo ra cái vẻ ngoài trông như thể chúng đang trượt từ trên núi xuống, tràn ra bình nguyên, uốn lượn như một dòng sông vỡ bờ. Những ngôi nhà ấy có màu sắc tươi sáng tương phản với màu sắc ảm đạm của bình nguyên và những dải đồi. Ai đó nói rằng, Albano nằm ở bên trái còn Velletri ở bên phải. Những ngọn đồi choàng chung một tấm khăn sương lớn. Trong khi đó bình nguyên được điểm loáng thoáng những ngôi nhà nông thôn mang màu bùn.
Đến trưa, hai tiểu đội được lệnh thực hiện một cuộc tấn công thọc sườn nhằm vào một toán lính Đức đang cố thủ trong một trang trại. Trời đẹp, quang đãng, không có gió.
Họ bắt đầu cuộc tấn công, mười sáu người bọn họ, trèo lên hai chiếc xe zip. Họ ngồi trên hai chiếc xe chồm lên, lao xuống, vượt qua các hố bom với tinh thần phấn chấn. Nếu họ không mặc quân phục, không mang vũ khí, người ta có thể nghĩ họ là một đám thanh niên đang hăng hái đi gặp các cô gái tại một buổi picnic.
Bất ngờ họ lọt vào tầm đạn địch. Con đường trước mặt họ đầy những cái hố đang bốc khói. Viên trung sĩ ra lệnh trú ẩn và thế là họ lại nhảy nhào xuống đất ướt. Hai chiếc xe zip đứng dưới những bóng cây bên đường, trống không, trơ trọi.
Viên trung sĩ nói họ sẽ tiếp tục tiến ngay khi quân Đức lờ họ đi. Nhưng quân Đức không lờ họ đi. Quân Đức chĩa súng thẳng vào họ. Hỏa lực rót xuống lia lịa từ đường cái tới cánh đồng, đạn súng cối khoét từng mảng đất lớn hất tung lên trời. Họ sợ đến mức hoảng loạn khi những quả đạn súng cối phát nổ ngay trên đầu họ, trút xuống cả một trận mưa chết chóc. Mười sáu người lính trở thành một đám người run sợ, bám lấy nhau, bám lấy mặt đất. Một người bị thương vào chân. Họ không thể quay lại, vậy nên chỉ còn cách chạy lên đường. Họ chạy, quần áo của họ bị đạn pháo làm rách tả tơi. Họ nhảy lên xe zip, cố đi qua những hố trái phá nhằm hướng các đồng chí của họ đang chiến đấu quanh trang trại tiến tới.
Chính lúc đó chuyện xảy ra. Giữa ban ngày ban mặt xe của họ chạy vượt quá điểm rẽ phải, cái chỗ rẽ sẽ đưa họ đến trang trại cần phải đến, và lao thẳng vào tầm ngắm của một ổ súng máy. Viên trung sĩ nhìn quanh và vừa mới cất tiếng nói, “Này, cái gì…” thì quả đạn đầu tiên của địch phát nổ. Quân Đức chắc hẳn đã nghĩ bọn họ hóa điên rồi. Hai chiếc xe zip nằm trong tầm bắn thẳng với những con người bám chặt lấy nhau trong hoảng loạn!
Chiếc xe zip thứ nhất lao như điên về phía con mương như thể trụ lái của nó đã bị gãy. Chiếc xe tiếp theo lắc mạnh rồi dừng khựng lại như thể nó bị cả trăm thanh sắt ngáng đường. Chỉ tới lúc đó họ mới hiểu rằng tiếng động mà họ đã nghe thấy là tiếng một khẩu súng máy đang gần như bắn thẳng vào mặt họ. Viên trung sĩ gào lên, ‘Nhảy khỏi xe!’ Những người còn có thể nhảy ra được lập tức làm theo lệnh. Nhưng vận may đã rời bỏ họ. Con mương họ nhảy xuống chẳng an toàn hơn đường cái.
Tất nhiên, lẽ ra họ nên bắn trả: “cách phòng thủ tốt nhất luôn là bắn đúng hướng và bắn nhanh”. Thay vì làm thế, họ chạy trốn để giữ mạng sống và phó mặc cho bản năng định đoạt mọi chuyện. Họ thậm chí chưa kịp nhìn thấy bóng một tên địch hay súng của địch. Có lẽ súng bắn ra từ sau tấm chắn bằng thép của cái cầu xe lửa ở phía trước họ, họ quá sợ chẳng còn hồn vía nào để mà nhận biết. Khi họ nằm trong lòng mương họ nghe thấy tiếng đạn bay về phía họ. Cây cối bật tung lên, xoắn vặn trước mắt họ. Những viên đạn rơi xuống những vũng nước ngay trước mặt họ phát ra những tiếng xì xì, làm nước bắn tóe ra. Họ sợ muốn phát ốm. Cứ như thể có một gã điên bất ngờ xổng ra, chạy lên chạy xuống khắp con mương với sợi dây xích quăng đi quật lại. Khi sợi dây xích đó quật vào một người là lập tức người đó co rúm người lại hoặc gục xuống rên rỉ. Viên trung sĩ gào lên những mệnh lệnh nhưng ai nấy chỉ lo giữ lấy mạng mình. Họ sợ chết. Khi đạn địch ngừng được một lát và lại nhằm về phía đường cái, những người lính cuống cuồng bò lên khỏi con mương.
Không phải những kiến thức về quân sự đã cứu hai trong số mười sáu người lính; chính cái ống cống thoát nước bằng xi măng khổng lồ nằm dưới lòng đường mà hai người lính chui vào đã cứu mạng họ. Nếu không nhờ viên trung sĩ thì họ đã trườn qua cái cửa cống. Họ quá sợ nên không nhìn thấy nó. Chính viên trung sĩ cũng đã bỏ qua nó khoảng hai bước chân. Anh quay đầu lại, kêu, ‘Chui vào cống!’ và thế là một người lính cùng với một người đồng đội nằm trên người anh ta liền chui vào đó.
Viên trung sĩ chỉ vừa kịp đưa đầu và hai cánh tay mình vào cái ống cống đó. Hai người lính vào trước cố kéo anh vào thật nhanh, nhưng anh đã chết. Anh nằm im lìm. Vì vậy họ đặt anh ở giữa họ và máu cùng nước tiểu của anh chảy thành vệt trong đường ống. Họ ngồi đối diện với nhau, lưng dựa vào thành ống, mông ngâm trong nước, giữa họ là một cái xác ướt sũng. Họ không nói. Họ chỉ nhìn nhau và thở hổn hển. Mặt họ cắt không còn giọt máu, và má họ hóp, giống như má ông già. Nếu lúc ấy có ai đó xuống mương, ném một quả lựu đạn vào trong cái ống cống thoát nước đó, thì hai người lính ấy sẽ chẳng ai thèm nhúc nhích. Họ kiệt sức rồi. Và ở dưới lớp che chắn này, sự sống sót dường như chẳng còn quan trọng nữa. Họ chỉ ngồi đó nhìn nhau, chẳng tin tưởng vào chính mình nữa để mà nói. Từ bên kia cánh đồng vọng tới tiếng súng trường, tiếng đạn pháo cùng tiếng bom nổ ở vùng lân cận, và cả âm thanh của cuộc không chiến phía trên đầu họ. Đường ống cống khuyếch đại mớ âm thanh hỗn độn ấy lên hàng trăm lần. Một đoàn máy bay chiến đấu đang từ phía biển kéo vào gầm gào suốt dọc đường đến đồi Alban. Không có tiếng động nào vọng tới từ con mương bên ngoài.
Dần dần, khao khát sống trở lại với họ. Hai người lính gỡ chân họ ra khỏi cái xác của viên trung sĩ và bắt đầu thận trọng xem xét cách thoát ra phía đường bên kia theo lối cống ngầm. Họ thực hiện trò sấp ngửa để xác định ai sẽ là người đi trước. Người thua cho rằng bọn họ nên đợi thêm chút nữa, vậy nên họ ngồi đó thêm một lát rồi người phải đi trước bắt đầu bò chầm chậm, thoát dần khỏi chỗ có địch. Mỗi lần anh dừng lại là mỗi lần hai nắm tay anh xiết cứng trong sợ hãi. Anh không dám nhìn lại phía sau. Anh thậm chí không biết bạn anh có đang theo anh hay không. Bò được một đoạn khá xa anh mới đủ dám quay đầu lại nhìn. Bạn anh ở phía sau anh. Lát sau cả hai cùng co chân chạy nhanh hết mức có thể trong khi vẫn phải cúi sát mặt đất. Cuối cùng họ đủ can đảm nhìn lại chỗ họ bị tấn công. Hai chiếc xe zip vẫn đứng đó, những thi thể nằm ngổn ngang quanh nó, cảnh tượng trông như thể một nhóm công nhân làm đường đang tranh thủ ngủ trưa.
Đêm ấy, hai người cùng một đội mai táng quay trở lại đoạn đường đó. Họ gom những xác chết về và đem chôn tất cả vào ngày hôm sau. Họ kinh ngạc khi phát hiện ra những đồng đội của họ đã bò được xa đến thế trước khi chết. Phải mất khá nhiều thời gian, những người đi gom xác mới tìm thấy những thi thể của đồng đội họ trong đêm tối. Vài người trúng đạn khi vừa mới bò qua miệng cống mở, nơi duy nhất dưới con kênh có thể cứu mạng sống của họ. Vài người chết tại chỗ. Người lái chiếc xe zip thứ hai vẫn ngồi nguyên trên ghế lái, ngồi thẳng tay để trên cần số trong tư thế sẵn sàng cho xe chạy. Khi họ soi đèn pin đến sát mặt người lái xe, anh nhìn lại họ bằng con mắt vô hồn ghê người của xác chết.
Một ngôi nhà nhỏ xây bằng đá trát vữa trắng đã xiêu vẹo. Một chiếc ghế băng trông có vẻ rắn chắc được kê sát bức tường nứt. Mái ngói đỏ và đống phân ủ đang thối rữa ở trong sân. Một cánh cửa tạm bợ làm bằng gỗ không bào, nền đất nơi người và súc vật sống chung, một phòng nhỏ, thấp và tối, ít gió. Đồ ăn khô treo lủng lẳng trên tường và xà nhà, một góc phòng dùng làm chỗ ngủ, một cái hòm, một cái bàn, một chiếc ghế dài. Các vách ngăn thấp tè làm bằng gỗ. Một bà già vận đồ đen ngồi khóc than bên cạnh con lợn nái và lũ con đã chết của nó. Bà già vặn các ngón tay, thét, hét, rít, kêu gào, vò dứt đám tóc bạc trắng trên đầu, và kêu trời. Bà ấy trông thảm quá. Bà ấy giấu khuôn mặt già nua, đau đớn cực độ xuống lớp váy đen, khóc nức nở.
Nhưng này bà, chẳng phải những người lính chúng tôi đến đây để giải phóng mảnh đất này sao? Đây là cách đón chào những người đến giải phóng bà ư? Thế này chẳng tốt hơn là để mặc bà chết ư. Nếu không có chúng tôi đến thì lính Đức chắc hẳn đã dạy cho bà một bài học rồi.
Bà già không hề nguôi chút nào. Bà ấy chỉ tay vào những người lính Anh, chỉ tay lên bức tranh Chúa bị đóng đinh câu rút treo trên tường, chỉ tay lên trời, rồi lại chỉ tay vào những người lính. Sau đó bà ấy giơ hai bàn tay không nhăn nhúm lên trời, chắp hai tay vào nhau rồi buông chúng xuống một cách tuyệt vọng, và lại tiếp tục khóc than.
Bà già nói gì vậy?
Bà ấy nói rằng bà ấy sinh ra trên mảnh đất này, lớn lên ở đây, là một phần của nơi này. Mảnh đất nhỏ này, cái mảnh đất mà chiến tranh đã tràn đến là của bà. Nó là một phần con người bà. Bà sẽ không bao giờ rời bỏ nó. Cho dù trên mảnh đất này cả đời bà chỉ biết có nghèo khó. Đã từ lâu lắm rồi, qua những mùa hè nóng nực và những mùa đông lạnh giá, trên bình nguyên này bà đã đấu tranh để tồn tại. Nhưng đó là một cuộc đấu tranh trong thanh bình. Không có máu đổ. Đất ướt khó trồng trọt cuối cùng cũng phải thuần, cũng phải khuất phục. Lượng đất đai ít ỏi đồng nghĩa với sự đấu tranh mạnh mẽ không khoan nhượng kéo dài hết ngày này qua ngày khác, năm này qua năm khác; một cuộc chiến triền miên, một cuộc chiến với chiến thắng luôn nằm ngoài tầm với của họ chỉ chút ít. Tuy nhiên cả gia đình bà luôn sát cánh đấu tranh cùng nhau. Marco và Giuseppe là những đứa con trai ngoan. Sau nhiều năm lao động cực nhọc họ đã tậu được một con ngựa chuyên kéo cày và kéo xe, một con ngựa cái đốm xám to khỏe, niềm tự hào của gia đình họ và của cả hạt này. Họ đã gây dựng cơ ngơi cho các cô con gái đã có gia đình của họ ở gần đó. Họ đã được hưởng niềm vui quây quần bên con cháu.
Vậy thì, bà già, bà đã biết cả khổ cực lẫn vui sướng rồi còn gì. Ồ, bà than khóc cái nỗi gì kia chứ? Một mái lợn nái chết không đáng để bà khóc lóc thảm thiết đến thế đâu. Các con trai của bà đâu cả, bà già?
Chúng chết vì đạn của người Anh ở Tobruk rồi.
Thế còn các con gái của bà, và cả các cháu của bà đâu?
Chúng bị chôn vùi dưới cái đống đang bốc khói ngoài cánh đồng kia kìa, ngay gần quả đồi nơi người Đức đang chiếm giữ đấy.
Ôi, bà già, vậy chồng bà và con ngựa cái đâu?
Ông chồng tóc bạc của tôi nằm chết bên con ngựa cái ngoài cánh đồng đó. Khi nhà của các con gái của chúng tôi bị đạn pháo bắn sập, chồng tôi đã làm những gì mà bất cứ người cha thương con nào cũng sẽ làm. Ông ấy nhảy lên ngựa, đến giúp các con. Ông ấy phóng ngựa ra khỏi sân và một viên sĩ quan cố tóm chân ông ấy. Chồng tôi cứ phóng đi. Tôi nhìn ông ấy đi, nhìn những người khác đi, cho tới khi ông ấy đến giữa cánh đồng. Tôi thấy ông ấy thúc ngựa chạy nhanh. Chính lúc đó tôi nghe thấy viên sĩ quan ra lệnh bắn và tôi thấy chồng tôi ngã xuống và tôi chạy đến với ông ấy, ôm ông ấy cho tới khi ông ấy tắt thở. Họ bắn tôi đi có phải tốt hơn không. Tôi nguyền rủa những kẻ đã giết chồng tôi và tôi sẽ nguyền rủa những kẻ đó mãi mãi.
Bà già lại gục mặt xuống tấm váy tiếp tục than khóc.
Ôi, sao lại khóc, bà, ôi, sao lại khóc, ông? Họ đã xóa hết thanh bình trên bình nguyên Latium này và nhồi vào nó những đau thương khủng khiếp.
Toán lính Anh trở về biệt thự Angelina và đang chịu lệnh “báo động”. Họ đã kiệt sức. Đã mười lăm tiếng đồng hồ kể từ khi họ đổ bộ lên đất này. Giờ họ lại căng mắt nhìn vào bóng tối trên bình nguyên. Những đám lửa vẫn đang cháy giữa những đống đổ nát tại các trang ấp. Trên các quả đồi kia cảnh giết chóc vẫn đang diễn ra. Những lưới đạn lửa hình thành rồi tan đi. Cảng Anzio đang bị ném bom. Đạn dược chở đến cảng phát nổ. Những người lính di chuyển theo hàng một vào sâu trong đất liền như một dòng suối chảy, những bóng người lờ mờ chuyển động dọc các con kênh và những hàng rào cây, với vũ khí và quân trang trong đó có cả lưỡi lê. Một hàng dài dân thường đang đổ dồn về phía cảng, người già dựa vào người trẻ mà đi. Những thanh niên đi đều bước, mỗi người mang trên vai một tấm chăn cuộn gọn tựa như quân đội nghìn người của Garibaldi. Cách đó chừng một trăm bước chân, một chiếc máy bay chiến đấu bị bắn hạ chúi mũi xuống bùn bốc cháy ngùn ngụt như một giàn thiêu, phát ra những tiếng xì xì, lách tách.
Trận đánh quyết định đã không xảy ra. Trên trận tuyến chính ở phía nam, quân đồng minh phải chịu khá nhiều thương vong và đã không thể phá vỡ được phòng tuyến địch. Cassino vẫn đứng vững. Thung lũng Liri vẫn bị chặn. Khi nào thì quân Đức thò mặt ra? Những người lính bối rối và mệt mỏi vô cùng. Vài người được đổi gác nghỉ bốn tiếng. Các nhóm phòng thủ ban đêm được bố trí. Những người lính đứng gác ở mặt sau của biệt thự gặm những cái xương gà. Họ ăn thịt những con gà trống ban sáng còn cất tiếng gáy. Có ít trà nguội, một ít lương khô, chỉ có vậy thôi. Họ đã đào những cái hố cá nhân trên đất lạnh ướt nhép cách xa ngôi biệt thự và đám cây ăn quả một chút. Khi cảm giác đói tạm nguôi, họ nằm ngay trên đất ngủ.
Những tia sáng đầu tiên của ngày mới ló ra. Khu vực này vẫn yên tĩnh. Hai lính Anh đang ngồi ngáp dưới một đoạn hào trong vườn cây ăn quả phía sau biệt thự. Bỗng nhiên, một đôi tay xuất hiện trên bức tường bao quanh vườn. Lạ thật! Tay! Tay ai thế nhỉ? Rồi một họng súng trường hiện ra. Kế đến là một cái đầu đội mũ sắt của lính Đức. Quân Đức! Quân Đức đổ vào từ phía biển! Thêm nhiều bàn tay, thêm nhiều lính Đức. Một phát súng. Tên lính Đức đầu tiên, đã vắt được một chân lên tường, đổ vật ra sau, giữa các đồng đội của hắn, trong tiếng rú kinh hoàng. Hai lính Anh co cẳng chạy về biệt thự, vừa chạy vừa cất tiếng kêu báo động. Các đồng đội không tin họ. Bọn họ bị đánh thọc sườn ư? Từ phía biển ư? Không thể có chuyện đó được! Những tên lính Đức đầu tiên đang chạy qua vườn quả. Tiếng súng lục Đức rộ lên. Những đội gác bị đánh lạc hướng. Một cuộc tranh cướp điên cuồng. Những cánh cửa ở mặt sau ngôi biệt thự nhanh chóng đóng sập lại. Nhưng như thế vẫn chưa đủ nhanh. Cuộc săn đuổi vẫn tiếp tục. Trên gác, dưới nhà, chạy ra lối này, chạy vào lối kia, qua cửa sổ, qua vườn quả và qua nhà phụ, chạy quanh góc này, luồn ra góc kia - điên cuồng. Những bộ kaki nhau nhúm và những bộ quân phục màu nâu xám. Biệt thự đã có xác chết đầu tiên.
Tốc độ đuổi bắt giảm đi. Giờ đây những người đàn ông lén theo nhau. Nấp sau dãy ống khói, một tên lính Đức chuẩn bị lập chiến công của hắn. Nhưng một người nào đó bên phía đối phương đã nhận ra hắn và thế là bỗng nhiên hắn bất ngờ đổ lộn nhào xuống khỏi mái bếp cao và rơi vào giữa một đám lính đang đánh nhau trong góc sân. Sợ mất hồn, đám lính vội lánh xa cái thân thể vừa rơi xuống đó. Những khẩu súng trường vãi đạn.
Những khẩu súng máy lạch cạch góp phần. Ai đó ném một quả lựu đạn. Một tiếng rú. Ngôi nhà đã đổi chủ. Giờ người Đức đã chiếm được nó. Một đợt phản công mạnh mẽ đã chiếm lại vị trí then chốt này. Trước khi đêm xuống, biệt thự đã lại về tay quân Đức.
Tình hình đã thay đổi. Để vào bên trong biệt thự Angelina, giờ đây những người lính không cần phải đi qua các lối cửa nữa; họ sử dụng những lỗ hổng lớn trên các bức tường. Cảnh tan hoang đập vào mắt họ. Những chiếc gương từng đứng đó như những cái nhìn cáo buộc giờ đã vỡ tan tành. Những mảnh kính vỡ lẫn với những mảng vữa nằm ngổn ngang khắp nơi. Vôi gạch nát phủ lên những tấm thảm. Những bức tranh hoặc còn vất vưởng trên tường hoặc đã rơi xuống nền nhà. Từ một bức chân dung phủ bụi lộ ra hai con mắt kinh ngạc. Bốn xác lính Đức ở trong bếp chờ được chôn. Tất cả những gì có thể bỏ túi hoặc bỏ ba lô đều đã biến mất. Bàn phím của chiếc piano cánh bị treo ngược bởi một sợi dây kim loại. Những vết thấm nước và những vết cháy loang lổ trên trần nhà và các bức tường. Mái của một phòng ngủ đã bị sập. Bầu trời bị đóng khung trong lối cửa ra vào. Thư viện đã bị những kẻ điên rồ sờ đến. Những cuốn sách bị vứt thành những đống lộn xộn trên sàn. Và sàn phòng được phủ kín bởi những trang sách bị xé. Những tấm đệm nằm xếp hàng dọc các hành lang, những lớp vải bọc đệm khiến rơm rong rơi lung tung. Một chiếc váy dạ hội vắt trên cánh cửa bị bọ chét bám đầy. Trong vườn quả, ngồi tựa lưng vào một cây táo, là một người kính Anh, tay để trong lòng, đầu ngặt về phía sau như thể anh ta đang chìm vào giấc ngủ sau khi đã một bữa ăn tối ngày Chủ nhật no nê.
Tuy nhiên ngôi biệt thự vẫn đứng đó. Những cây lớn vẫn đứng đó, cả cái chuồng chim, và cái giếng ở trong sân cũng thế. Những con quạ không bỏ tổ. Nếu những người mặc quân phục kia đi khỏi đây, mang súng đạn của họ đi, mang những bộ điện đài đi, mang tất tuốt cái hệ thống phát ra những mệnh lệnh đi, thì ngôi biệt thự có lẽ sẽ lại trở lại như cũ. Cái cốt lõi của nó vẫn lành lặn. Trái tim của nó vẫn đây.
Quả là một cơn ác mộng dài kể từ cuộc đột kích diễn ra trước bình minh ngày hôm qua của quân Đức. Chẳng có sự nghỉ ngơi và chẳng có mấy thức ăn. Nhiều đồng đội của chúng tôi đã ra đi. Gần về sáng trời lạnh tê tái. Khi đạn pháo tạm ngớt, đạn súng cối lại bắt đầu rộ lên. Chỉ trong một khoảng thời gian ngắn, chúng tôi và đại đội B đã bị tách khỏi nhau; đại đội C đã bị đánh tan. Tàn dư của nó, những người còn sống sót, rút lui qua giao thông hào của chúng tôi. Họ nói đại đội họ đã bị địch đánh tơi tả. Chúng tôi được lệnh đi ứng cứu đại đội B. Chúng tôi rời vị trí của mình, chạy xuống con đường mòn ngập bùn dẫn vào một rừng thông. Lúc đó là ba giờ sáng và chúng tôi lạnh buốt đến tận xương. Sương đóng băng trên lá cây. Chẳng bao lâu sau, chúng tôi lọt vào tầm đạn địch và một số đồng đội của chúng tôi gục ngã trên bùn lầy. Họ bò vòng quanh kêu cứu thê thảm. Chúng tôi đặt những khẩu súng cối trên một khoảng đất trống và chửi rủa quân Đức. Không có đủ ánh sáng để mà cố định vị trí và làm cho các khẩu súng máy hoạt động.
Đợt tấn công thế là tịt. Chúng tôi lại cố tấn công tiếp. Đại đội B đâu? Chẳng nhẽ quân Đức cũng đã xóa sổ đại đội B rồi ư? Chao ôi, người liên lạc nói đại đội B không ở bên phải chúng tôi, họ ở phía sau chúng tôi kia. Nhưng sao đại đội B lại ở phía sau chúng tôi được cơ chứ, họ đến ứng cứu chúng tôi khi chúng tôi đang ở bên phải và đang đi cứu họ ư? Không có phương tiện liên lạc. Quân Đức đang bắn hạ đồng đội của chúng tôi kìa. Thỉnh thoảng chúng tôi có cảm giác mình đang đơn độc chạy giữa những cái cây. Cuộc tấn công chùn lại. Một người bị bắn vào đùi, lăn lộn. Cậu ta bám được vào tay ai đó. Thế là người ấy kéo cậu ta đi. Chúng tôi được lệnh rút lui. Muốn rút lui cũng phải chiến đấu mới rút lui được. Máu chảy trên mặt đất. Những người đàn ông nằm vật ra như thể họ vừa mới kết thúc một trận đấu thể thao sôi nổi.
Trạm quân y đầu tiên quá bận rộn. Người chết nằm bên ngoài những cái hầm trú ẩn. Những người bị thương được đưa vào trong hầm. Một người đàn ông với những bước đi chập choạng đến trạm cứu thương cùng với một người đồng đội trên lưng.
