Nhìn qua kẽ tay, tôi có thể thấy đôi giày ống có dây buộc rối rắm của Cha Cantimore. Carlotta và Giovanni đang quỳ bên một bọc quần áo. Quanh chúng tôi là những bức tường lớn của căn hầm. Ngoài cái nhà thờ này, tôi không biết bất cứ nơi nào khác to rộng đến như vậy. Mẹ tôi nói nhà thờ này là tòa nhà lớn nhất ở Latium. Nhìn những vết nứt ngoằn ngoèo trên tường và trên trần mà xem. Chúng giống như một cái mạng nhện vậy. Con nhện nào có thể sống trong cái hầm tối tăm không có cửa sổ này mới thật là lạ đấy. Tôi chưa bao giờ nhìn thấy những cái cột to như thế này. Bạn có thể chơi trốn tìm quanh những cây cột. Những người già ngồi dựa người vào tường. Người ta phải bế họ qua các bậc xuống hầm. Tôi ước gì Cha Cantimore đứng yên một tí. Bóng Cha in trên tường trông đến hãi. Mẹ tôi bảo tôi không nên nghiến răng, nhưng tôi lạnh quá. Tôi sợ bóng tối.

Tại sao ở đây người ta khóc dữ vậy? Trước đây tôi chưa bao giờ thấy pastore của chúng tôi khóc. Tôi ước gì bà tôi ở đây, nhưng bà giờ đang ở Rome. Mẹ tôi nói chiến tranh đến làng tôi rồi.

Cha Cantimore nói chúng tôi phải có lòng tin và sự kiên nhẫn. Chúng tôi không được quên Đức Mẹ Sầu Bi, Cha đọc Kinh Cầu Hồn cho những người đã chìm vào giấc ngủ trong nụ hôn của Chúa. “Addormentarsi nel bacio del Signore.” Tôi hỏi mẹ tôi tại sao chúng ta lại đọc Kinh cầu hồn nhiều như vậy. Mẹ tôi nói rằng vì chiến tranh. Tôi chẳng biết chiến tranh là gì. Hồi đêm chị gái của Carlotta đã chìm vào giấc ngủ trong nụ hôn của Chúa. Tôi đọc mọi lời của Kinh Lạy Mẹ Nhân Lành. Người ta nói ở trên lầu kia mặt trời đang chiếu sáng. Sao ở dưới này lại tối thế nhỉ?

Chiến tranh đến làng tôi trong khi tất cả chúng tôi đang ngủ say. Mẹ tôi lay tôi dậy, nói với tôi rằng chúng tôi phải chạy vào nhà thờ để ẩn trốn chiến tranh. Mẹ tôi bế em Marco và Carlo. Chúng tôi chạy tắt qua cánh đồng ngay trong đêm tối. Tôi mừng là chiến tranh đã đến bởi vì giờ tôi sẽ được gặp bố tôi. Đã một thời gian rồi, bố tôi ở cùng chiến tranh tại một sa mạc. Giờ chiến tranh về, bố tôi cũng về. Tôi quý bố tôi lắm.

Chưa khi nào tôi thấy mẹ tôi hoảng sợ như bây giờ. Mẹ tôi rú và thét. Mẹ làm tôi cũng hoảng lây. Tất cả chúng tôi cùng rú và thét. Nhưng tôi không sợ khi chạy qua cánh đồng. Tôi chưa bao giờ được chạy qua cánh đồng giữa đêm tối. Mẹ tôi cứ chốc chốc lại đánh rơi vật gì đó, nhưng mẹ không cho tôi dừng lại nhặt chúng. Bầu trời đầy pháo hoa. Những cái đèn to đùng, đỏ, xanh lá cây, và hàng trăm ngọn nến bay lơ lửng trên không trung. Titino không quan tâm đến việc chiến tranh đang tràn về làng. Trước kia nó đã từng nhìn thấy pháo hoa rồi. Vả lại nó là một con mèo rất dũng cảm. Nó có thể giết con chuột to nhất. Khi chúng tôi chạy khỏi nhà, Titino chạy theo chúng tôi qua cánh đồng. Tôi biết thế bởi vì có lúc đang chạy tôi bị ngã đè phải người nó. Tới nhà thờ, tôi không thể tìm thấy nó. Ở đây đông người quá. Tại cửa lớn một người đàn ông chen bật tôi ra. Mẹ tôi gọi ông ta là đồ quỷ, đồ lợn. Ông ta chắc hẳn phải tồi lắm mới bị coi là đồ quỷ và đồ lợn. Tôi không biết liệu Titino có kiếm được cái gì ăn không. Tôi không biết liệu người ta có dập tắt được ngọn lửa đang thiêu cháy nhà Bernadelli không. Mẹ tôi bảo tôi đừng có hỏi nhiều như vậy. Có lẽ bố tôi sẽ sớm về thôi.

Ở đây lạnh quá mà đầu gối tôi thì lại đau. Ở nhà chúng tôi có đệm quỳ để đọc kinh Rosa. Cha Cantimore nói rằng khi nào những người lính đi khỏi, tất cả chúng tôi sẽ trở về làng. Carlotta nói họ sắp đến Rome để bắt Giáo hoàng. Có lẽ họ sẽ bắt tàu hỏa đến đó. Cha Cantimore đang đi lên gác hỏi xem khi nào tất cả chúng tôi có thể về nhà.

Người lớn nói đêm lại tới rồi. Những người đàn ông mang cho chúng tôi một ít mì sợi, mấy cây nến, và một ít quần áo. Sao trông họ sợ hãi thế nhỉ? Tôi mừng là họ đã tìm thấy cái áo yếm màu trắng của tôi. Vài người đàn bà cố nhóm một đống lửa sưởi cho chúng tôi. Khói bốc lên nhiều đến nỗi họ đành phải dập lửa đi. Ở trên kia nhiều tiếng súng thế mà một người đàn ông vẫn cố nấu súp cho chúng tôi. Súp chẳng ngon gì nhưng chúng tôi vẫn ăn rất nhanh. Bố tôi vẫn chưa về. Mẹ tôi đã kể cho chúng tôi nghe nhiều mẩu chuyện. Bà làm chúng tôi cười, chơi với chúng tôi. Khi chúng tôi có được một chiếc đèn lồng, chúng tôi bày trò để chơi nhưng chúng tôi không chạy ra ngoài vùng ánh sáng của nó. Người bán hàng rong cho tôi và Carlotta kim chỉ cùng những chiếc cúc áo và một cái kéo. Chúng tôi luôn muốn biết trong cái hộp ông ấy mang qua làng có những gì. Giờ thì chúng tôi biết rồi. Chúng tôi được phép chọn những dải ruy băng tùy thích. Carlotta và tôi buộc những dải ruy băng lên tóc. Mẹ tôi bảo rằng người bán hàng rong này là một người sùng đạo, một người tốt. Từ lâu rồi, mẹ tôi đã nói ông ấy giống Cha Cantimore. Có lần, vào buổi chiều, tôi đi qua cánh đồng tới trang trại nhà Carlotta. Chúng tôi vào bếp và quỳ trên những phiến đá cùng gia đình của Carlotta và cùng đọc kinh Rosa. Chính người bán hàng rong này đã dẫn dắt chúng tôi trong buổi cầu nguyện đó. Tại nhà Carlotta, họ trải cát trên sàn bếp và quỳ xuống đó khiến bạn có cảm giác nhột nhột.

Những tiếng ồn ở bên ngoài càng lúc càng tăng. Cả căn hầm mù mịt bụi. Những người già khó thở. Một người đã về bên Chúa và người ta dùng chiếc đèn lồng soi đường để đưa người đó ra ngoài. Bụi từ trên nóc hầm rơi xuống như trút. Một người đàn ông nói với chúng tôi rằng Cha Cantimore sẽ không trở lại nữa. Ông bán hàng rong lại đang cùng những người làng đọc kinh cầu hồn.

Có nhiều tiếng kêu thét và tiếng chân chạy ở phía trên chúng tôi. Một vài người làng đứng ở bậc trên cùng của căn hầm để ngăn không cho chiến tranh xuống hầm. Tôi hỏi mẹ tôi, tại sao mái hầm lại rung lên như thế? Mẹ tôi nói vì đạn pháo. Tôi hỏi mẹ, bố sẽ sớm về thôi, đúng không? Mẹ tôi không trả lời chỉ ngồi lần tràng hạt. Tôi không biết liệu mẹ tôi có lại hoảng sợ nữa hay không. Bà kéo chúng tôi sát lại gần nhau.

Những người đàn ông đứng trên bậc kia nói rằng quân Đức đã đi rồi. Nhưng chúng tôi vẫn phải ở yên trong hầm và phải giữ im lặng. Một người Anh bước xuống các bậc dẫn vào hầm. Ông ta có vẻ vội lắm. Ông ta cầm một cái đèn có thể soi tới tận cuối hầm. Ông ta nói rằng, chúng tôi phải lên tàu đi sơ tán. Mấy người bật khóc. Tại sao họ không để chúng tôi về nhà? Mấy người cất tiếng hỏi. Mọi người đều chuẩn bị đi sơ tán. Chiếc đèn lồng duy nhất vẫn cháy. Người dân ngồi chật các bậc lên xuống hầm, ngồi lên những bọc đồ của họ. Người già và người ốm đã được đưa lên trên để ngồi gần cửa hầm. Những củ khoai tây được đem chia quanh và chúng tôi cầm lấy phần của mình ăn. Mẹ tôi bọc kĩ Marco và Carlo đến nỗi bạn chỉ nhìn thấy mặt hai đứa chúng nó thôi. Người bán hàng rong nói ông ấy sẽ giúp chúng tôi. Những người ở quanh chúng tôi vừa gặm khoai tây, vừa khóc.

Chúng tôi đợi. Mẹ tôi thiếp đi rồi giật mình choàng tỉnh. Mẹ ôm Marco và Carlo. Tôi ngồi dựa vào họ. Mẹ tôi nói tôi phải nắm tay mẹ nhất định không khi nào được buông ra.

Mẹ tôi đang lay tôi dậy. “Đi, đi nhanh lên,” mẹ nói. Đã đến lúc chúng tôi phải lên tàu. Chiếc đèn lồng được để ở bậc cuối cùng dẫn xuống hầm. Chiến tranh vẫn còn ở đây. Người bán hàng rong đang ở bên cạnh chúng tôi. Mẹ tôi cầm tay tôi. Tôi hứa sẽ không buông tay mẹ. Chúng tôi vội vã bước lên các bậc.

Một người Anh đứng ở bậc trên cùng. ‘Khẩn trương, khẩn trương,’ ông ta giục. Bầu trời đầy những tia chớp nhoáng nhoàng. Một chiếc xe tải có mui che đỗ ở trong sân. Những cánh tay chìa ra kéo chúng tôi lên. Carlotta đang gọi tôi. Tôi sợ. Carlo đã được đưa lên xe rồi. Mẹ tôi cúi xuống để kéo tôi lên. Bất ngờ một luồng sáng lóa mắt trùm lên chúng tôi.

Trên bậc dẫn xuống hầm, chiếc đèn lồng vẫn còn đó, in bóng lên tường. Người bán hàng rong đang vừa lau mặt cho tôi vừa gọi tôi thật ân cần. Marco và Carlo và mẹ tôi đâu rồi? Họ đã lên tàu bỏ chúng tôi lại đây ư? Tôi khóc đòi mẹ. Người bán hàng rong bảo rằng họ sẽ sớm quay lại thôi.

“Sẽ sớm quay lại,” ông ấy nói.

Tôi không thể dừng khóc. Ông ấy bị thương rồi. Trên mặt và cả áo sơ mi của ông ấy đều có máu. Ông ấy không đứng vững nổi. Tôi đòi ông ấy đưa tôi về nhà. Ông ấy lắc đầu.

“Sớm quay lại thôi mà,” ông ấy nói, “sớm thôi.”

Ông ấy khóc.

Đèn cháy yếu lắm rồi. Tôi có thể nhìn thấy người bán hàng rong dựa người vào cột hầm, ngủ lịm, đầu gục xuống. Tôi mừng vì có ông ấy ở đây. Ông ấy sẽ đưa tôi về nhà. Tôi gọi ông ấy. Ông ấy không thưa. Tôi đưa tay ra chạm vào người ông ấy. Ông ấy đổ vật ra. Tôi lại gọi ông ấy. Ông ấy không thưa. Người ông ấy lạnh quá. Tôi nghĩ ông ấy đã ngủ trong nụ hôn của Chúa rồi. Tôi phải về nhà mà không có ông ấy đưa về. Tôi không nghĩ có bao giờ ông ấy sẽ lại mang cái hộp đựng đồ hàng đến làng của chúng tôi nữa. Lần cuối cùng ông ấy đến nhà tôi, ông ấy đã cho tôi hai con búp bê bằng gỗ biết nhảy lên nhảy xuống trên đầu của một cái que.

Chiến tranh vẫn ở trên kia. Tôi có thể nghe thấy tiếng những người lính ở trên ấy. Họ vẫn đang đập kính. Tôi sẽ nói cho họ biết tôi đang ở đây. Tôi sẽ nói cho họ biết rằng tôi là Bernadette Sapori và rằng tôi muốn đến với mẹ tôi. Tôi có buông tay mẹ tôi ra đâu. Chắc mẹ tôi đã để tuột tay tôi.