Hồi nhỏ ở Tân Cương, ngoài việc thích xem những bộ phim văn nghệ kiểu bắt đôi giày rách ở con lạch nhỏ mọc đầy rừng cây hồ dương, tôi còn thường xuyên ra sân trường xem phim hành động kiểu đại hội phê đấu. Mặc dù tạo hình của nhân vật "giày rách" trông có vẻ khá hơn, các chi tiết cũng lôi cuốn hơn, thỉnh thoảng gặp người như Tiểu An còn được nghe tiếng kèn saxophone, nhưng xét về mặt chế tác tổng thể, đại hội phê đấu rõ ràng đẳng cấp hơn hẳn, chính là những bộ phim bom tấn cây nhà lá vườn thời bấy giờ.

Tân Cương đất rộng người thưa, đi mười dặm chỉ thấy phân lạc đà chứ không thấy bóng người. Thế nhưng cứ mỗi dịp mở đại hội phê đấu, là hàng ngàn hàng vạn quần chúng lại ào ào kéo đến như bão cát, học sinh, công nhân, chiến sĩ binh đoàn, cả những người du mục gần đó nữa. Biểu cảm nghiêm trọng, cờ xí phấp phới, mọi người chen chúc dày đặc quanh sân trường, chỉ chừa lại khoảng trống ở giữa cho những kẻ bị phê đấu. Đến khoảng năm 1976, khoảng trống này đã có sự thay đổi lớn, một mặt là những kẻ xấu ở địa phương đã bị phê đến mức không còn gì để phê, phê nữa cũng chẳng còn gì mới mẻ, mặt khác lúc này cách ngày Thánh băng hà chỉ còn mấy tháng, tình hình biến động khó lường, liên tục có những kẻ xấu nham hiểm hơn bị lôi ra, những màn phê đấu thông thường không thể thỏa mãn dục vọng cách mạng của mọi người nữa, đối tượng phê đấu đã được nâng lên tầm cấp trung ương.

Thế nhưng những kẻ xấu này lúc ấy thường đã sống trong một thành phố gọi là Tần, đành phải do quần chúng diễn viên đóng thay. Nhiệm vụ diễn xuất rất đơn giản, dùng biểu cảm và ngôn ngữ cơ thể khoa trương để vạch trần tội ác của kẻ xấu, phân đoạn cuối cùng chắc chắn là "giẫm lên hàng muôn vức bàn chân, đời đời kiếp kiếp không thể ngóc đầu lên được".

Lúc này, tôi quen một quần chúng diễn viên tên là Hạc Đại Đầu. Anh ta không nghi ngờ gì là người tận tụy nhất trong tất cả các quần chúng diễn viên, không những có thể lén bôi thêm chút hóa trang để làm nổi bật hiệu ứng thị giác, mà khi bị giẫm lên rất nhiều bàn chân, cơ thể run rẩy, trong hốc mũi còn có thể rỉ ra một chất lỏng trong suốt dài ngoằng, dù bị đánh đập thế nào đi nữa thì chất lỏng trong suốt dài ngoằng ấy vẫn đảm bảo tuyệt đối không bị đứt đoạn. Điều này khiến tôi vô cùng khâm phục, đây quả thực là điều mà người phàm không thể làm được.

Năm đó tôi bảy tuổi, chẳng biết ý nghĩa sâu xa đằng sau là gì, cũng không biết Trung Quốc sắp bước sang một giai đoạn khác, tôi ngồi trên khung bóng rổ cao, nhìn anh ta ở phía dưới đội chiếc mũ chóp bằng giấy viết tên kẻ xấu, lăn lộn rơi nước mắt, dẫn dắt mạch cảm xúc và mạch hành động của hàng vạn quần chúng, đó là bức tranh sâu sắc đầu tiên trong đời.

Sau này tôi mới biết, Hạc Đại Đầu là công nhân phân xưởng đầu máy cục đường sắt Cáp Mật. Sự nghiệp diễn xuất của anh ta từng đóng vai một vị nguyên soái trước đây, kẻ chia rẽ đằng sau; lại từng đóng vai một vị Chủ tịch nước trước đây, kẻ phá hoại công nhân đằng sau; cũng từng đóng vai một vị người kế nhiệm trước đây, kẻ phản quốc đằng sau; lại còn đóng vai một người kế nhiệm trẻ tuổi trước đây, thành viên tập đoàn phản đảng đằng sau. Đoạn mà tôi nhìn thấy, là đóng vai một nhân vật chủ chốt trong phong trào lật lại án sai khuynh hữu. Anh ta đại diện cho phe A đánh đổ chính mình, đại diện cho đối thủ của phe A là phe B để đánh đổ phe A, đại diện cho đối thủ của phe B là phe C để đánh đổ phe B, đại diện cho đối thủ của phe C là phe D để đánh đổ phe C... Nếu anh ta sống đủ lâu, anh ta sẽ diễn mãi cho đến khi tự đánh đổ chính mình...

Lịch sử diễn xuất của Hạc Đại Đầu, chính là lịch sử mâu thuẫn cung đình của nước ta, thế nhưng Hạc Đại Đầu diễn lại chẳng hề mâu thuẫn chút nào, bởi vì anh ta tin tưởng tuyệt đối, kiên quyết bạt tụy đi theo, cho dù phía trước là đường chữ S hay đường chữ B, tuyệt đối không bao giờ đi lạc.

Lớn hơn chút nữa, tôi mới hiểu rằng Hạc Đại Đầu bị vây khốn giữa khoảng trống và muôn dân vây quanh anh ta thực ra là một thể thống nhất. Họ là đội ngũ quần chúng diễn viên lớn nhất thế giới, tự mang theo lương khô, cơm hộp cũng chẳng cần phát, mặc dù họ không thể quyết định hướng đi của kịch bản, nhưng kịch bản lại viết nên vận mệnh của họ, mặc dù đạo diễn từ trước đến nay vẫn phớt lờ sự tồn tại của họ, thế nhưng họ lại cứ phải lấy lòng đạo diễn, điều duy nhất họ có thể làm, chính là chứng kiến cốt truyện trên sân khấu phong vân biến ảo, nhà sản xuất đổi vai, nhân vật chính trở mặt, dùng sự nhiệt tình và thể lực lớn nhất để phối hợp cho mỗi lần khai máy, hay là hô cắt?... Đây là cuộc đời của họ, là cuộc đời của chúng ta. Có người gặp may mắn sơ sẩy thành Vương Bảo Cường, có người nhập vai quá sâu, lúc đạo diễn sửa kịch bản mà bản thân không hề hay biết, liền bị coi như tên lính giặc A, một phát súng bắn gục ở rìa sân khấu đang vất vả trèo lên.

Đến khi tôi hiểu ra điều này, tôi đã làm quần chúng diễn viên được nhiều năm rồi, tên của tôi được viết trên sổ sách như những hạt cát, dù muốn hay không thì vận mệnh cũng bị nó chi phối.

Sau đó tôi từ Tân Cương đi Thành Đô. Lại sau đó nữa, một thành phố rất gần Thành Đô bỗng nhiên cấm hát hò ở quán bar, nhưng lại ra lệnh bắt buộc phải hát hò trên phố lớn. Năm 2009, tôi đến đó, phát hiện ra khắp phố phường toàn là những diễn viên sục sôi khí thế, trang nhất của tất cả các báo đều đăng lời bài hát, nhìn lướt qua cứ giống như ban san nội san của cuộc thi Siêu nữ vậy.

Những đồng nghiệp cũ của tôi ngày ngày chằm chằm vào điện thoại để học thuộc lời bài hát, ban đầu tôi tưởng họ giả vờ, sau này phát hiện ra đôi khi họ lại tin thật, mặc dù không tin hát hò có thể chữa bệnh tâm thần, nhưng lại tin rằng thành phố đã có cảm giác an toàn, tham quan ít đi, hát hò sẽ khiến cho đội bóng tăng thêm sĩ khí...

Rời khỏi thành phố đó không lâu, tôi biết được một tin tức: Đội bóng biết hát ấy, đã bị xuống hạng. Sau đó tôi lại biết: Người liều mạng sơn đỏ cả thành phố ấy, sau một đêm bản thân lại biến thành màu đen.

Nhân dân không cần chủ nghĩa, nhân dân chỉ cần ai thắng thì đi theo người đó. Cả thành phố lại bắt đầu kiên quyết ủng hộ quyết định chính xác của trung ương, kiên quyết phê phán kẻ từng đỏ sau đó đen ấy, quần chúng diễn viên vẫn bận rộn như mọi khi, mỗi một Hạc Đại Đầu đều đang nhiệt liệt chúc mừng việc xoay chuyển tình thế, mọi thứ chưa từng xảy ra. Cho nên, báo chí của chúng ta ngày nào cũng rất chính xác, chỉ là không tiện xem lại cuốn tổng tập đóng thành sách.

Chúng ta những quần chúng diễn viên mang quốc tịch Trung Quốc này chẳng có gì phải phẫn nộ cả. Tóm lại là kiên quyết đi theo quyết định chính xác, nếu trong chốc lát không phán đoán ra đâu là quyết định chính xác, thì xin hãy kiên nhẫn chờ đợi quyết định chính xác để quyết định thế nào là quyết định chính xác. Cũng không ngại giải trí một chút, so với những quốc gia tầm thường kia, chúng ta luôn có chừng ấy sai lầm đang chờ chúng ta kịp thời xoay chuyển tình thế, có chừng ấy vai diễn đang cần chúng ta dốc lòng diễn xuất, đời người như kịch, tất cả đều nhờ vào diễn xuất, cái phim trường đậm đặc hơi hướng hàng nhái này, kể từ ngày sinh ra, vạn vật đều là ý nghĩa trong kịch, không được phép phá kịch.

Chỉ là, trước khi cất cánh vẫn là phó thống soái anh minh, lúc rơi máy bay đã thành kẻ phản động phản quốc; tối hôm trước vẫn là người tình thân thiết của lãnh tụ, sáng ngày ra đã biến thành kẻ chia rẽ nham hiểm; lúc hoa nở vẫn mang màu đỏ, lúc hoa tàn lại phai thành màu đen; lúc trăng non là người kế nhiệm, lúc trăng tròn lại biến thành kẻ mang dã tâm...

Ngữ pháp tiếng Trung kỳ diệu nhất chính là tính từ và danh từ đôi khi lại có thì (thời gian), vì để theo sát tình hình, tôi không tiếc vô số lần tẩy não bản thân về mặt ngữ pháp.

Chỉ để làm một quần chúng diễn viên có thể có được hai câu thoại thời sự.

13/04/2012