Trong "Tả truyện" có kể một câu chuyện thế này: Nước Tề có một công tử ăn chơi trác táng khét tiếng tên là Tề Trang Công, nước Tề lại có một đại mỹ nhân tên là Đường Khương. Tề Trang Công trông thấy Đường Khương đẹp không tì vết, trằn trọc thao thức, đêm không chợp mắt, cuối cùng đã tư thông với nàng. Nhưng việc này lại bị chồng của Đường Khương là Thôi Trữ phát hiện. Hôm đó, nhân lúc Tề Trang Công đang tư tình với Đường Khương, hắn sắp xếp võ sĩ xông vào chém chết tươi.

Thôi Trữ là đại thần nước Tề, hắn bảo vị sử quan đến chép sử rằng: "Ngươi cứ viết là Tề Trang Công bị bệnh sốt rét mà chết." Sử quan không nghe theo hắn, viết lên thẻ tre rằng: "Mùa hạ, tháng 5, ngày Ất Hợi, Thôi Trữ sát hại vua của mình là Quang." Thôi Trữ vô cùng tức giận, tuốt kiếm giết chết sử quan. Sử quan chết rồi, theo lệ thường lúc bấy giờ, người em trai kế nghiệp chức vụ. Thôi Trữ bảo sử quan mới rằng: "Ngươi viết Tề Trang Công bị bệnh sốt rét mà chết." Sử quan mới cũng không nghe theo, viết lên thẻ tre rằng: "Thôi Trữ sát hại vua của mình là Quang." Thôi Trữ lại tuốt kiếm giết chết sử quan mới. Tiếp đó, người em nhỏ hơn lại viết những lời y như vậy, và cũng bị giết. Cuối cùng là người em nhỏ tuổi nhất. Thôi Trữ hỏi: "Chẳng lẽ ngươi không tiếc mạng sống của mình sao?" Vị sử quan trẻ tuổi tiếp tục viết: "Mùa hạ, tháng 5, ngày Ất Hợi, Thôi Trữ sát hại vua của mình là Quang." Thôi Trữ phẫn nộ ném thẻ tre xuống đất, đứng ngẩn ra một hồi lâu, thở dài rồi tha cho sử quan.

Có người hỏi tôi tại sao lại viết văn. Tôi kể cho họ nghe câu chuyện này. Mà điều tôi muốn nhấn mạnh chính là câu chuyện này từng khiến tôi rất bài xích việc viết văn. Nó cho thấy, viết văn thuần túy là một việc tìm cái chết. Một kẻ tầm thường như tôi đương nhiên sẽ không làm cái việc vừa mất sức lại vừa tự tìm đường chết ấy, cộng thêm số phận những người theo nghiệp văn chương trong gia tộc, xuất thân từ văn học, tôi từng dùng một khoảng thời gian khá dài để chơi một trò chơi hoàn toàn không có rủi ro, và thầm thấy may mắn. Nhưng dần dần tôi lại phát hiện ra một loại rủi ro khác. Quy tắc rõ ràng quy định một trận đấu do hai đội bóng tiến hành, nhưng trên thực tế lại không phải vậy. Một ngôi sao bóng đá nói với tôi: "Hôm đó tôi ra sân nhìn thấy mà muốn phát khóc, bởi vì luôn có đồng đội đá bóng về khung thành nhà mình, trên sân thành ra ba đội rồi. Thế nhưng đá một lúc tôi lại thấy buồn cười, bởi vì bên đối phương cũng có người đá bóng về khung thành nhà họ, thế là thành bốn đội. Cho đến tận lúc tan trận tôi mới cuối cùng xác định rằng, thực ra tổng cộng có năm đội, bởi vì, vẫn còn trọng tài??"

Tôi trong một hoàn cảnh như thế đã dần nhận thức được rằng có một thứ gọi là "tôn nghiêm" đang tồn tại. Dù là trò chơi thì cũng phải có tôn nghiêm, tôi không thể phớt lờ từ hai đội biến thành năm đội, lại càng không thể chấp nhận công việc của bản thân là lâu dài chứng minh năm đội thành hai đội, lại còn chứng minh với vẻ văn hay chữ tốt. Quá trình liên tục sửa đổi cơ sở dữ liệu trong đại não này khiến tôi đau đớn khôn cùng, ngày càng đánh mất tôn nghiêm của trí tuệ. Tôi trốn từ văn học sang trò chơi, ở trong một căn nhà lớn không có tôn nghiêm, bất kỳ góc nào cũng đê tiện. Lại quay lại nhìn câu chuyện ban đầu, mới chú ý thấy nó vẫn còn một cái kết: Vị sử quan nọ giữ được tính mạng, nhặt thẻ tre lên rồi bước ra ngoài, tình cờ gặp một người họ Nam Sử, chính là người ghi chép lịch sử phương Nam. Sử quan kinh ngạc hỏi: "Sao anh lại tới đây?" Nam Sử thị đáp: "Tôi nghe nói mấy anh em các anh đều bị giết, lo sợ lịch sử bị xuyên tạc, cho nên cầm thẻ tre vội vã đến để ghi chép." Tôi cảm thấy cái kết này càng chấn động hơn, vị sử quan phía trước vì kiên định với công việc của mình mà chết, còn Nam Sử thị lại là điển hình của việc chủ động tìm chết. Đây gọi là người trước ngã xuống, người sau tiến lên. Có một thứ số phận vĩnh viễn thuộc về bạn, trốn thế nào cũng không tránh khỏi, chi bằng ôm thẻ tre nghênh đón tiến lên.

Năm 2008, những bàn tay nhỏ bé vẫn còn chút hơi ấm và động đậy dưới đống gạch vụn đổ nát, những chiếc tay áo lòe loẹt?? Cuối cùng tôi cũng hiểu ra, tôi quả thực nên quay về rồi. Đây, chính là nguồn gốc của tôi.

Đương nhiên tôi vẫn là một kẻ tầm thường vô lối, trong xương tủy vẫn sợ hãi những thứ liệt oanh kiên trinh, không làm được cảnh tượng tráng lệ như cầu vồng vắt ngang vòm trời khi người họ Nam Sử ôm thẻ tre đi dọc theo con đường đá xanh bước thẳng tới, mà chỉ cúi đầu ngẫm nghĩ một vài câu chuyện chốn ngõ hẻm bình thường, chút thường thức nhỏ nhoi. Những câu chuyện và thường thức này từ từ hội tụ lại, chính là "Cả thế giới đều biết".

Có những thứ, cả thế giới đều biết, chẳng qua là chúng ta từng đánh rơi, hoặc giả vờ đánh rơi mà thôi?? Vẫn mãi không thể tìm ra một đặc điểm chung cho những việc này và thường thức, sau đó mới hiểu ra, đây thực ra chính là tôn nghiêm.

Theo tôi, tôn nghiêm trước hết là tôn nghiêm về mặt trí tuệ. Đã một thời gian rất dài, dân tộc này đánh mất tôn nghiêm về mặt trí tuệ. Triệu Cao nói: "Đây là một con ngựa." Mọi người gật đầu nói: "Phải đấy, một con ngựa chạy nhanh thật." rồi đi sửa lại cơ sở dữ liệu trong não mình, ồ, ngựa là có sừng. Sau đó lại có người nói, phải đại luyện thép. Thế là nhà nhà đập nát xoong nồi bát đĩa trong nhà, thôn thôn dựng lò cao luyện thép. Mọi người giả vờ không nhìn thấy những cục thép luyện ra, bóp một cái là lõm một cục. Theo tôi, những cục thép đó cũng giống như con ngựa kia, hoàn toàn không tồn tại trong thế giới vật chất, mà chỉ là con ngựa thành Troia sinh ra sau khi đại não bị cưỡng ép sửa đổi. Nhưng điều này không hề ảnh hưởng đến việc lượng thép của chúng ta vượt qua châu Âu, sản lượng nông sản gấp bốn mươi lần thế giới, hai phần ba số người trên thế giới chờ chúng ta đến giải cứu. Sự việc đó có một cái kết: Mọi người chẳng luyện ra thép đâu, trái lại lúc bụng đói meo về nhà thì phát hiện không chỉ không có thức ăn, mà ngay cả cái nồi để nấu cơm cũng đã bị đập nát. Đây là một cảnh tượng tồn tại song song giữa bi tráng và hài hước, toàn dân đều đang làm một chuyện ngu ngốc, lại còn thuyết phục lẫn nhau rằng đây là sự thật.

Khiến cho những người nông dân đang đói khát tin vào năng suất hai vạn cân trên một mẫu, khiến cho công nhân các ngành nghề tin rằng củi cành luyện ra thép có thể chế tạo xe tăng, khiến cho bác sĩ tin rằng cuốn sách đỏ có thể chữa khỏi bệnh câm điếc?? Câu chuyện không có hồi kết, việc khiến trí tuệ chịu nhục nhã như thế kéo dài đến mức hát bài ca đỏ có thể chữa khỏi bệnh vô sinh hiếm muộn, người chồng tên A Quý vì để bày tỏ lòng biết ơn, thậm chí còn để người vợ là Lý Thải T Hà trì hoãn hai ngày mới sinh, nhằm để đứa con của mình chào đời cùng ngày sinh nhật với ân chủ.

So với kết quả của tư duy, bản thân tư duy chính là một loại tôn nghiêm. Chỉ là luôn có người từ bỏ quá trình này. Từ bỏ việc suy nghĩ, tại sao đoàn tàu tốc hành nhanh nhất thế giới lại có thể bị một tia chớp đánh thủng, dãy phòng học của những đứa trẻ hạnh phúc nhất thế giới, sau khi sụp đổ lại chẳng tìm thấy mấy cọng cốt thép.

Cho nên nói tôn nghiêm cũng là một loại ký ức. Tôi từng xem một bộ phim tình cảm Hàn Quốc, tên hình như là "Cục tẩy trí nhớ", bạn trai của cô gái đó mắc bệnh mất trí nhớ, chốc chốc lại không nhớ nổi mình là ai, từng làm những gì. Cô gái ấy vẫn luôn chăm sóc anh ta, cùng anh ta đạp xe, làm cho anh ta những chuyện lãng mạn?? Bộ phim tình cảm này đẹp đến mức rối tinh rối mù, bởi vì một khi đã mất trí nhớ, những khuyết điểm của cá nhân và ký ức tồi tệ cũng theo đó mà bị xóa sạch, tất cả đều là thiên thần.

Một người mắc bệnh mất trí nhớ chưa chắc đã là chuyện xấu, nhưng nếu việc này xảy ra trên người một dân tộc thì lại không mấy hay ho. Câu chuyện của một người là phim văn nghệ, câu chuyện của một đám người là phim tài liệu, đem phim tài liệu quay thành phim văn nghệ, là không đúng. Bao năm nay trong đại não chúng ta vẫn luôn có một cục tẩy, ví dụ như người tên Thôi Trữ ở phần đầu rất muốn làm một cục tẩy, sau đó lại có một người tên Doanh Chính rất muốn làm một cục tẩy, rồi sau đó lại có một người tên Nguyên Chương rất muốn làm cục tẩy??

Có một hôm tôi từng đến dưới một cây cầu vượt ở phương Nam, dưới cây cầu đó đã chết rất nhiều người vô tội, thế nhưng tôi hoàn toàn không nhìn thấy đài tưởng niệm, đến một cái cột cũng chẳng dựng lên. Cái hồ sen từng nở hoa ấy, vậy mà lại bị bê tông cốt thép lấp phẳng, giả như đi qua, nó hoàn toàn không gợi nhắc lại những chuyện đã từng xảy ra. Sau đó một cây cầu vượt ở phương Bắc bị trượt sườn, lại chết thêm mấy người nữa. Họ đều được gọi là công nhân tạm thời. Công nhân tạm thời ở đây chính là một cục tẩy vạn năng.

Có một dạo tôi từng ngạo mạn cho rằng việc viết lách của mình là để theo đuổi sự công bằng. Sau đó mới hiểu ra, một kẻ nhỏ bé như tôi không viết nổi sự công bằng của xã hội, cùng lắm chỉ thuật lại chút tôn nghiêm tình cảm cá nhân, trải nghiệm loại này phần lớn thời gian cũng chỉ là những phân đoạn hài kịch. Số 267 phố Đả Kim, Thành Đô nơi tôi từng ở hồi nhỏ, một dinh thự thanh tú. Sảnh hoa khoét rỗng bày cúc râu rồng và lan treo, nhìn quaấn cửa sổ bằng gỗ có thể thấy khói hương của Đại Cửu Tự, những hàng lỗ cạn tăm tắp hắt ra từ hiên giọt nước cho thấy gia tộc này có nguồn gốc đã lâu. Nghe người lớn tuổi kể lại, những người trong gia tộc này sống hòa thuận với nhau, mỗi ngày đều ra nhà chính lạy trời đất quân thân sư, đôi khi có tranh chấp trong sinh hoạt, nhưng chưa từng đỏ mặt lần nào. Gia tộc này có cả Quốc Dân Đảng lẫn Cộng sản, thời kháng chiến, hai đảng trong viện chân thành hợp tác, cùng với đất nước này đánh đuổi người Nhật Bản.

Thế nhưng vào thập niên năm mươi thế kỷ trước, dinh thự này chỉ sau một đêm đã bùng nổ cuộc chiến tranh lớn nhất, nguyên nhân là, một số người thích trồng hoa trong viện, là tư sản, số khác lại chủ trương thu gom đồng nát sắt vụn trong viện, đại diện cho nhân dân cách mạng. Cuộc chiến này kéo dài rất lâu, nguyên nhân của mỗi lần chiến đấu cũng rất kỳ lạ. Cho đến tận thập niên bảy mươi thế kỷ trước khi tôi đã hiểu chuyện, vẫn nhớ người bác thứ ba ở sảnh Tây trên cổ đeo một tấm bảng rất lớn, bị đánh cho mặt mày bê bết máu. Chỉ vì ông ấy trồng một ít hành hoa mà mình thích ở một góc sân. Bác ba tên là Vĩnh Thanh, trước giải phóng từng có thời gian ngắn giữ chức đội trưởng đội trinh sát Thành Đô, hành động trồng hành hoa của ông đã khiến ông trở thành kẻ thù giai cấp tư sản số một trong viện lúc bấy giờ. Con trai ông để bày tỏ việc rạch ròi ranh giới đã tự tay chủ trì buổi mít tinh phê đấu. Mà những thân thích khác thì hô vang khẩu hiệu. Hôm đó, một người họ hàng vô cùng cách mạng hô vang "Đả đảo Vĩnh Thanh, bảo vệ Giang Thanh", vì phần vần quá mức ăn vần, nên đã hô thành "Đả đảo Giang Thanh, bảo vệ Vĩnh Thanh"?? Những người trong gia tộc im lặng hẳn đi, lắng tai nghe, chỉ còn trơ trọi một mình ông ấy vẫn đang tự hô, cảm thấy không đúng lúc thì đã muộn. Mọi người chầm chậm bước tới?? Lúc này ông ấy đã là kẻ thù số một, chẳng mấy chốc, liền bị đánh cho đầy đầu những cục u, trông sống động y như quả dứa.

Tôi nhớ, toàn bộ dinh thự không một ai thoát nạn, mọi người luân phiên trở thành kẻ thù số một, thậm chí ngày truy điệu lãnh tụ có một đứa trẻ nhìn bộ dạng khóc lóc đau khổ của người lớn thấy rất thú vị, bèn cười lên, cũng suýt nữa bị coi là kẻ thù số một, đứng trên ghế đẩu cao nhận lỗi với vị lãnh tụ đã đi về cõi tiên rất lâu, mới được tha thứ. Gia tộc đến từ Giang Tây này, chiến tranh kháng Nhật không làm nó tan rã, vậy mà lại trở mặt thành thù trong cuộc chiến tranh khó hiểu sau đó. Đến khi tôi lớn lên mới biết, thời gian đó ngay cả con gái của nguyên soái cũng công khai tuyên bố rạch ròi ranh giới với cha, một nhà văn hào họ Quách nghe tin con trai bị bức hại, vậy mà không ra tay cứu giúp, trơ mắt nhìn con qua đời?? Cái gọi là đại nghĩa diệt thân, là một thành ngữ cực kỳ độc ác, dùng bốn chữ để cắt đứt tiêu diệt ba nghìn năm tôn nghiêm tình thân.

Lại đem những thứ khác coi làm chí thân. Tôi thường nghe thấy hai câu nói rất thú vị: Một, chính phủ là cha mẹ, cho dù làm sai điều gì thì cũng là vì tốt cho chúng ta; Hai, đừng suốt ngày trách chính phủ, đối với đứa trẻ học hành không giỏi, nếu như đạt được chút tiến bộ nhỏ thì cũng nên biểu dương. Bạn xem, lúc thì coi chính phủ là cha mẹ, lúc lại coi chính phủ là đứa trẻ, nhưng lại nhất quyết không coi chính phủ là chính phủ. Lại có một số người vì quan chức làm thêm giờ ăn bát mì tôm mà cảm động, vì thành quản lần này không đánh người bán rong mà chỉ trừng mắt nhìn mà cảm động, vì xe công nào đó lần này không phóng nhanh vượt ẩu mà cảm động. Đất nước này có một loài sinh vật tên là "cảm động". Tôi cảm thấy điều này không hợp logic lại rất mất tôn nghiêm. Người nộp thuế và chính phủ giống như người tiêu dùng và máy bán hàng tự động, có quan hệ khế ước tự nhiên. Chẳng lẽ phải vì nhét vào năm tệ mà nhả ra một lon nước ngọt rồi cảm động sao?

Giống như phần lớn mọi người, tôi là một người yêu nước, chỉ có ý kiến sinh sống không có mưu cầu chính trị, thế nhưng cách biểu đạt như thế này của tôi thường khiến người ta không thoải mái. Ở đây kể một câu chuyện: Ngày 22 tháng 2 năm 1971, phòng họp của Tối cao Pháp viện Mỹ diễn ra một cuộc tranh biện, có một thanh niên ngỗ nghịch tên là Cohen vì phản đối tòng quân, mặc chiếc áo khoác có in dòng chữ "Fuck the Draft" đi lại nghênh ngang hành lang pháp viện Los Angeles, từ đó mà bị kết tội. Thế nhưng cuối cùng anh ta đã thắng kiện. Ý kiến pháp đình do thẩm phán Harlan viết là: "Lời thô tục của một người, lại có thể là thơ trữ tình của người khác. Trong xã hội sở hữu đông đảo nhân khẩu và mức độ phân hóa cao này, đây không mất đi là một liều thuốc hay. Bầu không khí xã hội thường xuyên tràn ngập những tạp âm chói tai, không có nghĩa là yếu đuối, nó chính xác là sự thể hiện của sức mạnh."

Lời thô tục của một người, lại có thể là thơ trữ tình của người khác. Đây là tôn nghiêm của việc biểu đạt.

Tôi không muốn lúc nào cũng trách móc hiện tại, văn hóa ngàn năm của đất nước này đã xảy ra vấn đề. Tông sư công tri thức thời Tống khi xưa là Tống Giang chẳng qua chỉ đề vài vòi thơ trữ tình thể hiện nỗi oán giận nhà văn không gặp thời nơi lầu Tầm Dương, mà bị coi là thơ phản nghịch, bị bức bách thành giặc phản loạn. Nền giáo dục ngàn năm của dân tộc này là: Mài giũa tôn nghiêm của ngươi, khiến ngươi không có xương phản nghịch, đất nước mới có thể an toàn đáng tin cậy. Thế nhưng bạn rất khó tưởng tượng, một đám người đến tôn nghiêm của bản thân còn không màng tới, lại đi quan tâm đến tôn nghiêm của đất nước. Một đám quốc dân không có tôn nghiêm, vậy mà lại xây dựng nên một đất nước hùng cường. Một bầy lợn chưa bao giờ bảo vệ chuồng lợn cả, đơn giản thế thôi.

Việc viết lách của tôi chẳng qua chỉ vì tôn nghiêm, tôn nghiêm của trí tuệ, tôn nghiêm của ký ức, tôn nghiêm của tình thân, tôn nghiêm của sự biểu đạt, tôn nghiêm của việc sinh nở?? Đặng Cát Nguyên ở Thiêm Tây, người cha có đứa con bị cưỡng bức phá thai khi chưa tròn tám tháng, vì đòi lại công đạo mà bị đánh thành kẻ bán nước, bị ép đi chân đất tóc xõa trốn chạy trong núi sâu?? Lão Trương nổi tiếng ở Bắc Kinh. Hơn hai mươi năm trước vì khoản chênh lệch hai mươi đồng tiền bồi thường mảnh đất tự canh, đã bước lên con đường đi khiếu kiện. Mùa đông mặc báo giấy và nilon để giữ ấm, đói thì ra chợ rau tìm phần ruột gà mẩu thịt thừa của người khác về nấu ăn. Ông ấy chỉ vì đòi lại một câu công đạo, mà sống dưới gầm cầu ở Nam Thành Bắc Kinh rất nhiều năm. Hứa Quốc Khánh năm xưa từng thâm trầm ca hát: "Cầu Bắc Kinh, a, muôn hình vạn trạng??" Có từng nghĩ tới bóng dáng của lão Trương này không?

Thực ra điều tôi muốn nói nhất chính là những thứ đẹp đẽ lộng lẫy. Tôi thực sự cho rằng, tài năng chính là xuất phát từ tôn nghiêm. Những năm tháng đó, mặt trời đỏ do người Trung Quốc vẽ ra suýt soát đuổi kịp số lượng ngôi sao trong dải ngân hà, thế nhưng chưa từng sản sinh ra nổi một Monet. Nhiều xã viên mang tên Hướng Dương như thế, trồng rất nhiều hoa hướng dương ngày ngày chằm chằm nhìn vào, cũng chưa từng sinh ra nổi một Van Gogh. Thế nhưng bạn hãy xem tiên sinh Mai Lan Phương trong "Quý phi say rượu", những điệu mây tay lớn mây tay nhỏ, ánh mắt chuyển động,ệu Tứ Bình Điều thanh mỹ uyển chuyển: "Hải đảo băng luân sơ chuyển đằng, kiến ngọc thố, ngọc thố rựu tảo đông thăng, nã băng luân ly hải đảo, càn khôn phân ngoại minh, hạo nguyệt đương không?? Hảo nhất tự Hằng Nga hạ cửu trọng, thanh thanh lãnh lãnh tại Quảng Hàn Cung."

Tổ quốc tôi cần những thứ đẹp đẽ lộng lẫy này, những con người có thể sáng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật này, trong xương tủy vốn có tôn nghiêm. Thế nhưng sau đó lại chỉ cần cách mạng, chính là Giang Thủy Anh trong vở kịch mẫu mực "Ca ngợi sông Long", cô ấy hiên ngang ca hát: "Không chút lợi mình phá tư niệm, chuyên chú lợi người công đặt lên trước. Đọc sách báu bên tai như nghe đảng gọi triệu, tựa trống trận giục người chinh chiến ngựa phi nhanh. Bao nhiêu nô lệ chưa giải phóng, bao nhiêu chị em chịu bức hại, bao nhiêu anh em vác súng lên??" Ánh mắt cô ấy cương nghị, tạo hình như núi. Bao gồm cả những cô gái sắt thép khác, có một dạo tôi cảm thấy cả đời họ chỉ cần mỗi cách mạng, không cần sinh hoạt, không cần yêu đương thậm chí không cần đi đại tiện.

Điều này khiến Lý Bạch - người từng viết ra câu "Mây nhớ xiêm y hoa nhớ mặt, gió xuân giũ thềm sương đượm nồng" - phải đối mặt thế nào đây?

Điều này khiến Lý Hữu - hậu chủ Nam Đường - người từng sáng tạo ra những câu danh cú "Hoa xuân trăng thu bao giờ dứt, chuyện cũ biết bao nhiêu", phải nhìn lại cố quốc trong ánh trăng sáng thế nào đây?

Những chuyện này, không phải chuyện gì to tát, những đạo lý này, lại không nên bị vùi lấp. Tôn nghiêm thật kỳ lạ, nó vốn không đáng giá, thế nhưng chúng ta chỉ có duy nhất nó. Bản thân tôn nghiêm không phải là tác phẩm, nhưng lại có thể khiến toàn thân bạn tỏa sáng, đôi mắt trong veo, chính mình là tác phẩm xuất sắc nhất của chính mình.

Những đạo lý này, cả thế giới đều biết.

Lý Thừa Bằng

Ngày 28 tháng 12 năm 2012