Abelard gửi Philintus.

Thiết tưởng cũng nên để bạn đọc biết rằng, bức thư sau đây do Abelard viết cho một người bạn, nhằm an ủi người ấy giữa những giông tố cuộc đời vừa âp đến bằng cách kể lại những bất hạnh của chính mình—vốn dĩ còn nặng nề hơn rất nhiều. Thư chứa đựng một tường thuật chi tiết về mối tình giữa ông với Heloise cùng những hệ lụy đau thương của nó. Bức thư này được viết vài năm sau khi Abelard và Heloise đã chia lìa.

Lần cuối cùng chúng ta hội ngộ, hỡi Philintus, anh đã kể cho tôi nghe một câu chuyện đầy ảm đạm về những tai ương của mình. Lòng tôi vô cùng xót xa trước những lời ấy, và với tư cách một người bạn chân chính, tôi đã cùng chia sẻ nỗi buồn với anh. Nào tôi đã chẳng nói biết bao lời để ngăn giọt lệ của anh rơi đấy chứ? Tôi bày tỏ trước mắt anh tất cả những lý lẽ mà Triết học có thể ban tặng, những điều mà tôi tưởng chừng có thể làm dịu bớt những đòn roi của Nợ Vận mệnh: thế nhưng mọi nỗ lực đều trở thành công cốc; tôi nhận ra rằng nỗi buồn đã hoàn toàn chiếm lĩnh tâm trí anh, và sự khôn ngoan của anh, thay vì giúp ích, dường như đã rời bỏ anh hoàn toàn. Song, tình bạn đầy mưu lược của tôi đã tìm ra một phương kế để giải khuây cho anh. Hãy lắng nghe tôi một lát; hãy chỉ nghe câu chuyện về những bất hạnh của tôi thôi, và rồi những nỗi thống khổ của anh, hỡi Philintus, sẽ chẳng còn là gì nếu anh đem so sánh chúng với những nỗi đau của một kẻ yêu đương và bất hạnh là Abelard. Xin anh hãy quan sát, tôi nài xin anh, cái giá mà tôi phải trả để cố gắng giúp đỡ anh; và đừng xem đây là một dấu hiệu nhỏ nhoi cho tình cảm của tôi, bởi vì tôi sắp sửa dâng lên anh bản tường thuật về những chi tiết mà tôi không tài nào nhớ lại được nếu không khiến trái tim mình rỉ máu bởi niềm cay đắng xót xa nhất.

Anh vốn rõ nơi tôi sinh ra; nhưng có lẽ anh chưa biết rằng tôi cất tiếng khóc chào đời mang theo những vết nhơ bản tính mà những kẻ tha hương thường gán cho quốc tộc chúng tôi, đó là sự nhẹ dạ tột cùng và lòng khôn lường biến đổi. Tôi thẳng thắn thừa nhận điều ấy, và cũng sẵn sàng kể cho anh nghe những phẩm chất tốt đẹp từng được ghi nhận nơi con người tôi. Tôi vốn có sẵn sự hoạt bát tự nhiên cùng năng khiếu đối với mọi bộ môn nghệ thuật tao nhã. Phụ thân tôi là một trang nam nhi hào hiệp, một con người uy bác; ông rất mực yêu chuộng binh nghiệp, nhưng lại có những quan điểm khác biệt với nhiều kẻ theo đuổi nghề này. Ông không hề cho rằng việc dốt nát là một niềm vinh hiếu, mà ngay giữa chốn quân doanh, ông vẫn biết cách đàm đạo cùng các Nàng Thơ lẫn thần chiến tranh Bellona. Trong việc tề gia trị quốc, ông cũng hành xử tương tự, và luôn dành sự quan tâm đồng đều cho việc rèn giuyện con cái vào con đường văn chương bác học lẫn các bài tập võ nghệ. Vì tôi là con trưởng, và đương nhiên là người con trai được cưng chiều nhất, ông đã dành cho việc giáo dục của tôi một sự chăm sóc vượt hơn mức bình thường. Tôi có sẵn thiên bẩm về đường học vấn, và đã đạt được những bước tiến bộ phi thường. Bị mê hoặc bởi ái tình sách vở và những lời ngợi ca tứ phía dành cho mình, tôi chẳng màng đến danh tiếng nào khác ngoài những gì xuất phát từ tri thức. Tôi nhường lại cho các anh em vinh quang của những trận chiến và sự lộng lẫy của những khúc khải hoàn; hơn thế nữa, tôi còn từ bỏ cả quyền trưởng nam lẫn gia tài thừa kế của mình. Tôi thừa hiểu sự túng thiếu chính là động lực lớn lao thúc đẩy học tập, và tôi e rằng mình sẽ chẳng đáng mặt mang danh Người Uyên Bác nếu tôi chẳng tạo được sự khác biệt với người đời bằng bất cứ điều gì ngoài một gia sản sung túc hơn. Trong tất cả các khoa học, Logic học là môn hợp với sở thích tôi nhất. Đó chính là thứ vũ khí tôi chọn để dấn thân. Được trang bị những binh khí lập luận, tôi lấy làm thích thú khi tham gia các buổi tranh biện công khai để giành lấy những chiến tích; và bất cứ nơi nào tôi nghe nói nghệ thuật này hưng thịnh, tôi lại dong ruỗi như một Alexandros thứ thiệt, từ tỉnh này sang tỉnh khác, để tìm kiếm những đối thủ mới hầu thử thách sức mình.

Tham vọng trở thành một kẻ đáng gờm trong môn logic cuối cùng đã đưa tôi đến Paris, trung tâm của sự tao nhã, nơi mà môn khoa học tôi say mê bấy lâu thường đạt đến đỉnh cao tuyệt mỹ. Tôi đặt mình dưới sự chỉ dẫn của một giáo sư tên là Champeaux, kẻ đã giành được danh hiệu triết gia cự phách nhất thời đại chỉ nhờ những ưu điểm mang tính phủ định—đó là kẻ ít dốt nát nhất. Ông đón tiếp tôi với những biểu hiện nồng hậu lớn lao, nhưng tôi lại chẳng may mắn đến mức làm hài lòng ông lâu dài: tôi quá am hiểu về những đề tài mà ông giảng luận. Tôi thường xuyên bác bỏ những quan điểm của ông; trong các buổi tranh biện, tôi thường đẩy một lập luận hay đến tận cùng khiến mọi sự tinh quái của ông chẳng tài nào né tránh được sức mạnh của nó. Một kẻ như ông đời nào chịu nhìn thấy bản thân bị học trò vượt mặt mà không ôm hận. Đôi khi, việc có quá nhiều tài năng lại là một điều nguy hiểm.

Lòng đố kỵ đối với tôi tăng lên tỷ lệ thuận với danh tiếng của tôi. Kẻ thù của tôi tìm mọi cách ngáng trở bước tiến của tôi, nhưng sự hiểm độc của họ chỉ càng khích lệ thêm lòng can đảm nơi tôi; và khi đo lường năng lực bản thân qua sự ganh ghét mà tôi đã khơi mào, tôinghĩ rằng mình chẳng còn cần đến những bài giảng của Champeaux nữa, trái lại, tôi hoàn toàn đủ tư cách để đứng lớp giảng dạy cho người khác. Tôi ứng cử vào một chiếc ghế trống tại Melun. Sư phụ tôi dùng mọi mưu mô thủ đoạn để đánh đổ hy vọng của tôi, nhưng hoàn toàn vô ích; và nhân cơ hội này, tôi đã khải hoàn trước sự xảo quyệt của ông ta, y như trước đây tôi từng chiến thắng học thức của ông ta vậy. Các buổi giảng của tôi luôn chật kín người nghe, với những khởi đầu may mắn đến nỗi tôi đã hoàn toàn lu mờ danh tiếng của người thầy lừng lẫy nọ. Đắc thắng trước những chiến công hạnh phúc này, tôi dời chân đến Corbeil để khiêu chiến với các bậc thầy ở đó, và qua đó củng cố danh hiệu nhà Logic học cự phách nhất của mình; nhưng sự nhọc nhằn của những chuyến đi đã đẩy tôi vào một cơn trọng bệnh, và vì không thể hồi phục lại sức lực, các lương y của tôi—những kẻ có lẽ đã đồng lõa với Champeaux—đã khuyên tôi nên lui về quê nhà hít thở bầu không khí bản quán. Cứ thế, tôi tự nguyện lưu đày chính mình trong vài năm. Tôi xin nhường lại cho anh trí tưởng tượng để đoán xem sự vắng bóng của tôi có được tầng lớp ưu tú tiếc nuối hay không. Cuối cùng, khi sức khỏe đã hồi phục, tôi nhận được tin người đối thủ lớn nhất của mình đã khoác áo thầy tu. Anh có thể nghĩ đó là một hành động sám hối vì đã bức hại tôi; hoàn toàn ngược lại, đó là sự tham vọng: hắn quyết tâm leo lên những phẩm trật cao sang trong giáo hội, thế nên hắn đã sa chân vào lối mòn quen thuộc, khoác lên mình lớp vỏ bọc khắc khổ giả tạo; bởi đây chính là con đường dễ dàng nhất và ngắn nhất dẫn đến những địa vị tôn giáo cao nhất. Nguyện vọng của hắn đã thành hiện thực và hắn giành được chức giám mục: thế nhưng hắn vẫn chẳng chịu rời bỏ Paris và việc cai quản các trường học. Hắn chỉ về giáo phận của mình để thu thuế, rồi lại quay lại và dành phần thời gian còn lại để giảng bài cho một nhúm học trò đi theo hắn. Sau dạo ấy, tôi thường xuyên tỉ thí với hắn, và tôi có thể đáp lại anh hệt như cách Ajax từng nói với người Hy Lạp:

Nếu ngươi hỏi vận mệnh ngày hôm ấy,

Khi tay phải này cược cả uy danh,

Dù chẳng buộc quân thù khuất phục,

Chẳng bao giờ ta hèn nhát bỏ trốn trận mạc.

Vào khoảng thời gian này, thân phụ tôi là Beranger, người đã trải qua sáu mươi năm cuộc đời vô cùng an nhàn, đã từ bỏ cõi trần để khép mình trong một chốn tu viện, nơi ông dâng lên Thiên đàng những tàn tàn tạ tạ của một cuộc đời mà ông chẳng còn có thể dùng vào việc gì nữa. Thân mẫu tôi, dẫu tuổi hãy còn trẻ, cũng đưa ra quyết định tương tự. Bà xuất gia tu hành, nhưng không hoàn toàn từ bỏ những niềm vui trần thế. Bạn bè của bà cứ túc trực mãi bên ô cửa sổ tu viện; và chốn tu hành ấy, nếu người ta có ý định biến nó thành ra như vậy, lại vô cùng duyên dáng và thú vị. Tôi đã có mặt trong buổi lễ tuyên thệ của thân mẫu. Khi trở về, tôi quyết tâm nghiên cứu thần học và dò hỏi tìm một người chỉ đạo cho việc học ấy. Tôi được giới thiệu với một người tên Anselm, bậc hiển hách được xem là nhà tiên tri của thời đại ông; nhưng để bày tỏ thật lòng quan điểm của mình, ông ta là một kẻ đáng kính trọng vì tuổi tác và những nếp nhăn nhiều hơn là vì tài năng hay học thức. Nếu anh thỉnh ý ông ta về bất kỳ điểm hóc búa nào, kết quả chắc chắn mang lại là sự mơ hồ tăng lên gấp bội. Những kẻ chỉ nhìn bề ngoài thì ngưỡng mộ ông, nhưng những ai đem lý luận ra trao đổi với ông thì vô cùng thất vọng. Ông là một bậc thầy về ngôn từ, nói rất nhiều nhưng chẳng hàm chứa nghĩa lý gì. Lời lẽ của ông tựa như ngọn lửa, thay vì soi sáng, lại làm mờ mịt vạn vật bởi làn khói mịt mù; giống như một cội cây được làm duyên bởi muôn vàn chiếc lá và cành nhánh nhưng hoàn toàn cằn cỗi. Tôi đến gặp ông với khát vọng học hỏi, nhưng lại thấy ông chẳng khác nào cây vả trong Phúc Âm, hay cội sồi già mà Lucanus từng đem ra ví von với Pompey. Tôi chẳng trụ lại lâu dưới bóng râm ấy. Tôi chọn các Giáo phụ thời kỳ đầu làm kim chỉ nam cho mình, và mạnh dạn lao mình ra giữa đại dương Kinh Thánh. Chỉ trong một thời gian ngắn, tôi đã đạt được những bước tiến xa đến mức những người khác lại chọn tôi làm người hướng dẫn cho họ. Số lượng học trò của tôi nhiều đến mức khó tin, và những khoản thù lao họ dâng tặng hoàn toàn xứng tầm với danh tiếng lẫy lừng mà tôi đã gặt hái được. Giờ đây tôi thấy mình đã yên vị trong bến cảng; giông bão đã qua đi, và cơn cuồng nộ của kẻ thù đã tự kiệt quệ mà chẳng gây ra hậu quả nào. Ôi chao, thật hạnh phúc biết bao nếu tôi biết cách tận dụng sự tĩnh lặng này cho phải đạo! Thế nhưng khi tâm trí thảnh thơi nhất, ấy lại là lúc nó phơi bày trọn vẹn trước cạm bẫy của ái tình, và ngay cả sự an toàn chốn này cũng là trạng thái nguy hiểm tột cùng.

Và giờ đây, hỡi người bạn của tôi, tôi sắp sửa phơi bày trước anh mọi điểm yếu của mình. Mọi nam nhân trên đời, tôi tin là vậy, đều buộc phải đóng thuế cho Ái thần vào một khoảnh khắc nào đó, và việc cố sức trốn chạy chỉ là công cốc. Tôi dẫu là một triết gia, thế nhưng bạo chúa của tâm trí ấy vẫn chiến thắng toàn bộ sự thông thái của tôi; những mũi tên của hắn có uy lực lớn lao hơn mọi lý lẽ của tôi, và bằng một sự cưỡng ép ngọt ngào, hắn dẫn dắt tôi đến bất cứ nơi nào hắn muốn. Thiên đàng, giữa muôn vàn hồng ân từng khiến tôi say đắm, đã giáng xuống một nỗi đau đớn nặng nề. Tôi trở thành một minh chứng tiêu biểu nhất cho sự báo thù của Ngài; và càng bất hạnh hơn, bởi vì sau khi tước đoạt đi phương tiện để tôi đạt được sự thỏa mãn, Ngài lại bỏ mặc tôi trước cơn cuồng nộ của những ham muốn tội lỗi. Tôi sẽ kể cho anh nghe, hỡi người bạn quý, từng chi tiết trong câu chuyện của mình, rồi tùy anh phán xét xem liệu tôi có đáng phải nhận một hình phạt khắt khe nhường ấy hay không. Tôi vẫn luôn có sự ghê tởm đối với những ả đàn bà lẳng lơ mà việc theo đuổi họ mang lại tai tiếng; tôi có sự kiêu hãnh trong lựa chọn của mình, và thèm khát tìm kiếm những chướng ngại vật để có thể vượt qua chúng với vinh quang và khoái cảm lớn hơn.

Tại Paris khi ấy có một thiếu nữ, (ôi, Philintus!) được tạo hóa ban tặng một cách phung phí cốt để cho nhân loại thấy một tuyệt tác hoàn mỹ; Heloise thân yêu! Người cháu gái tiếng tăm của một kinh sĩ tên là Fulbert. Trí tuệ và nhan sắc của nàng đủ sức đốt cháy cả những trái tim đần độn và vô cảm nhất; và học thức của nàng cũng đáng ngưỡng mộ không kém. Heloise tinh thông mọi bộ môn nghệ thuật tao nhã. Anh có thể dễ dàng tưởng tượng rằng điều này đã góp phần không nhỏ trong việc quyến rũ tôi. Tôi đã nhìn thấy nàng; tôi đã yêu nàng; tôi quyết tâm tìm mọi cách chiếm trọn tình cảm của nàng. Cơn khát khao vinh quang liền lạnh ngắt trong lồng ngực tôi, và mọi xúc cảm đều chìm nghỉm trước niềm say mê mới mẻ này. Tôi chẳng nghĩ đến điều gì ngoài Heloise; vạn vật đều gợi nhắc hình bóng nàng trong tâm trí tôi. Tôi trầm ngâm, bồn chồn; và tình yêu của tôi mãnh liệt đến mức chẳng màng kìm chế. Tôi vẫn luôn kiêu ngạo và tự mãn; tôi sớm tự chuốc lấy sự huyễn hoặc bằng những viễn cảnh đầy mê hoặc. Danh tiếng của tôi đã vang dội khắp muôn nơi; và lẽ nào một trang thục nữ lại có thể kháng cự nổi một kẻ từng đánh bại toàn bộ giới uyên bác đương thời? Tôi hãy còn trẻ;—liệu nàng có thể tỏ ra bất khả xâm phạm trước những lời thề nguyền mà trái tim tôi chưa từng trao cho ai khác ngoài nàng? Vóc dáng tôi cũng đủ khôi ngô, và nhìn trang phục của tôi chẳng ai có thể ngờ tôi lại là một bậc Tiến sĩ; mà anh biết đấy, y phục chẳng hề kém phần quyến rũ trong mắt nữ nhân. Hơn thế nữa, tôi lại đủ tài hoa để viết một bức thư tình (billet doux), và hi vọng rằng nếu có dịp nàng cho phép cái thân xác vắng chủ của tôi được khuây khỏa bên nàng, nàng sẽ đọc với niềm hân hoan những hơi thở thổn thức từ trái tim tôi.

Tràn ngập trong những suy nghĩ ấy, tôi chẳng màng nghĩ đến điều gì ngoài phương kế để được cất lời với nàng. Những kẻ yêu đương hoặc tự tìm ra mọi lối đi, hoặc sẽ san phẳng mọi chướng ngại. Nhờ sự giúp đỡ của những người bạn chung, tôi làm quen được với Fulbert. Và anh có tin nổi không, hỡi Philintus? Ông ta cho phép tôi được ngồi chung bàn ăn và ban cho tôi một căn phòng ngay trong tư trạch của ông. Đổi lại, quả thật tôi phải trả cho ông ta một khoản tiền không nhỏ; bởi những kẻ có tư chất như ông ta chẳng bao giờ làm điều gì mà không có tiền. Nhưng thử hỏi có thứ gì mà tôi không tiếc chứ? Hỡi người bạn quý, chính anh thừa hiểu ái tình là gì; vậy hãy hình dung xem niềm hạnh phúc lớn lao nhường nào đối với một trái tim đang bừng cháy như tôi khi được sống kề cận bên đối tượng hằng khao khát! Tôi sẽ chẳng màng đánh đổi hoàn cảnh hạnh phúc của mình lấy vị thế của bậc quân vương vĩ đại nhất trần gian. Tôi đã nhìn thấy Heloise, tôi đã ngỏ lời cùng nàng: từng hành động, từng ánh nhìn bối rối đều thổ lộ với nàng nỗi thống khổ trong tâm hồn tôi. Ngược lại, nàng cũng trao cho tôi cơ sở để hy vọng vào mọi điều từ lòng độ lượng của nàng. Fulbert ngỏ ý muốn tôi dạy học môn triết cho nàng; nhờ cơ hội này, tôi có được những khoảng không gian riêng tư bên nàng, dẫu cho bản thân tôi lại là kẻ nhút nhát nhất trong việc tỏ bày tình cảm.

Một hôm, khi chỉ có hai người ở bên nhau, hỡi Nàng Heloise kiều diễm, tôi cất lời trong nỗi thẹn thùng: Nếu nàng thấu hiểu chính mình, nàng sẽ chẳng màng ngạc nhiên trước thứ ái tình mà nàng đã khơi gợi trong tôi. Dẫu nó hiếm có đến đâu, tôi cũng chỉ có thể diễn đạt bằng những ngôn từ thông thường;—trẫm yêu nàng, hỡi Heloise đáng tôn thờ! Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn tưởng triết học giúp chúng ta làm chủ mọi cảm xúc, và là chốn dung thân khỏi những giông bão xô đẩy và đánh đắm những sinh linh yếu ớt; thế nhưng nàng đã phá hủy sự an toàn của tôi và bẻ gãy lòng dũng cảm triết gia ấy. Tôi từng khinh miệt sự giàu sang; danh vọng cùng những trò hề hoa lệ chưa từng dấy lên nổi một ý nghĩ yếu hớt nào trong tâm trí tôi; chỉ có nhan sắc mới đủ sức thiêu đốt tâm hồn tôi. Thật hạnh phúc biết bao nếu kẻ khơi nguồn cơn cuồng phong này vui lòng đón nhận lời thổ lộ; nhưng giả như đây là một sự xúc phạm—Không, Heloise đáp lời: kẻ nào phải ngớ ngẩn lắm mới thấy tài năng của ngài là sự xúc phạm, hay cảm thấy phật lòng trước ái tình của ngài. Song, vì sự bình yên của chính mình, thiếp chỉ ước gì ngài đừng thốt ra lời tuyên bố này, hoặc thiếp có quyền không phải hoài nghi sự chân thành của ngài. Ah, hỡi Heloise thần thánh, tôi vừa thốt lên vừa gục xuống dưới chân nàng, tôi xin thề bởi chính linh hồn nàng—Tôi còn định tiếp tục để thuyết phục nàng về sự chân thành trong tình yêu của mình, chợt nghe tiếng động, và đó chính là Fulbert. Chẳng còn cách nào né tránh, tôi đành phải bóp nghẹt khát vọng của lòng mình và lái câu chuyện sang một chủ đề khác. Sau dạo ấy, tôi tìm được vô số cơ hội để giải tỏa cho Heloise khỏi những nghi kỵ mà sự giả dối chung chùng của đàn ông đã gieo rắc trong lòng nàng; và nàng quá khao khát những điều tôi nói là sự thật nên chẳng thể không tin tưởng. Thế nên giữa chúng tôi đã hình thành một sự tâm giao vô cùng viên mãn. Mái nhà chung, tình yêu chung, đã gắn kết cả thể xác lẫn khát vọng của chúng tôi. Biết bao khoảnh khắc ngọt ngào chúng tôi từng trải qua bên nhau! Chúng tôi tận dụng mọi cơ hội để thổ lộ với đối phương tình cảm đôi lứa, và vô cùng tinh ranh trong việc tạo dựng những tình huống mang lại cái cớ đường hoàng để hội ngộ. Chuyện Pyramus và Thisbe phát hiện ra khe nứt trên bức tường thực chất chỉ là một sự ví von nhỏ nhoi cho tình yêu và sự tinh tường của chúng tôi. Giữa lúc đêm khuya thanh vắng, khi Fulbert và đám gia nhân đã chìm vào giấc ngủ say, chúng tôi tận dụng khoảng thời gian thích hợp cho những ngọt ngào của ái tình. Không thỏa mãn với những nụ hôn nhạt nhẽo vào bức tường như cặp đôi bất hạnh nọ, chúng tôi tận dụng từng khoảnh khắc trong những buổi gặp gỡ đắm say. Nơi chốn hội ngộ, chúng tôi chẳng phải bận tâm lo sợ bầy sư tử nào, và môn triết học đã đóng vai trò tấm bình phong hoàn hảo cho chúng tôi. Thế nhưng tôi chẳng những chẳng thu được tiến bộ nào trong khoa học mà còn đánh mất toàn bộ sự hứng thú với chúng; và khi buộc phải rời xa bóng hình người tình dấu yêu để trở về với các bài tập triết học, lòng tôi ngập tràn sự tiếc nuối và sầu muộn khôn nguôi. Ái tình là thứ chẳng tài nào che giấu nổi; một lời nói, một ánh nhìn, thậm chí cả sự thinh lặng cũng đủ sức thốt lên tên nó. Các học trò của tôi là những kẻ phát hiện ra điều đó đầu tiên: họ nhận ra tôi không còn giữ được sự hoạt bát minh mẫn từng khiến vạn sự trở nên dễ dàng; giờ đây tôi chẳng thể làm gì ngoài việc viết những vần thơ để xoa dịu nỗi lòng. Tôi từ bỏ Aristotle cùng những châm ngôn khô khan của ông để thực hành những lời dạy từ một Ovid lắm mưu mẹo hơn. Chẳng ngày nào trôi qua mà tôi không sáng tác những khúc ca tình ái. Ái tình chính là vị thần Apollo truyền cảm hứng cho tôi. Những khúc ca của tôi được truyền đi muôn nơi và mang lại cho tôi những tràng pháo tay không ngớt. Những kẻ cũng đang đắm chìm trong yêu đương hệt như tôi cảm thấy kiêu hãnh khi học thuộc chúng; và nhờ sự vận dụng khôn khéo những tư tưởng cùng vần thơ của tôi, họ đã giành được những ân huệ mà có lẽ bằng cách khác họ chẳng tài nào với tới. Điều này tạo nên tiếng vang lớn cho cuộc tình của chúng tôi, khiến chuyện tình của Heloise và Abelard trở thành đề tài đàm tiếu trong mọi câu chuyện.

Câu chuyện trà dư tửu hậu cuối cùng cũng lọt đến tai Fulbert. Phải mất rất nhiều khó khăn ông ta mới chịu tin vào những điều tai nghe mắt thấy, bởi ông rất mực yêu thương người cháu gái và lại có thiện cảm sẵn với tôi; nhưng qua việc dò xét kỹ càng hơn, ông bắt đầu bớt hoài nghi đi. Ông đã bắt quả tang chúng tôi trong một khoảnh khắc tâm sự mặn nồng. Đôi khi, hậu quả của sự tò mò mới bi kịch làm sao! Sự phẫn nộ của Fulbert dường như có phần dịu đi trong dịp ấy, nhưng cuối cùng tôi vẫn e sợ một sự trả thù nặng nề hơn. Thật không tài nào diễn tả nổi nỗi đau đớn cùng sự tiếc nuối ngập tràn tâm hồn khi tôi buộc phải rời khỏi tư trạch của vị kinh sĩ và nàng Heloise dấu yêu. Thế nhưng việc chia lìa thể xác ấy lại càng làm tâm hồn chúng tôi gắn kết khăng khít hơn; và hoàn cảnh tuyệt vọng mà chúng tôi bị đẩy vào đã khiến cả hai sẵn sàng mạo hiểm mọi điều.

Những cuộc tình ái chẳng mang lại cho tôi chút hổ thẹn nào, bởi tôi trân trọng nhân duyên ấy biết bao nhiêu. Hãy thử nghĩ xem những vị thần trẻ tuổi hào hoa đã thốt lên những gì khi Vulcan bắt gặp Mars và nữ thần Sắc đẹp trong chiếc lưới của hắn, rồi hãy quy chụp tất cả những điều ấy lên tôi. Fulbert đã bắt quả tang tôi bên Heloise, và hỏi rằng tên đàn ông nào có linh hồn trong lồng ngực lại chẳng sẵn lòng gánh chịu mọi điều nhục nhã đánh đổi lấy những điều kiện ấy chứ? Ngay ngày hôm sau, tôi tự tậu cho mình một căn trọ kín đáo gần ngôi nhà thân thương, với quyết tâm không từ bỏ con mồi của mình. Tôi tiếp tục ẩn mình chẳng dám xuất hiện trước công chúng trong một khoảng thời gian. Ôi chao, những khoảnh khắc ngắn ngủi ấy đối với tôi mới đằng đẵng làm sao! Khi người ta rơi từ đỉnh cao hạnh phúc xuống, sự thiếu kiên nhẫn khi phải đối mặt với tai ương mới cắn rứt biết chừng nào!

Vì không tài nào sống nổi nếu thiếu vắng bóng hình Heloise, tôi tìm cách lôi kéo nàng hầu gái của nàng, tên là Agaton, về phe mình. Ả ta da ngăm, vóc dáng cân đối, một dung mạo vượt trội hơn hẳn hạng bình dân; những đường nét thanh tú cùng đôi mắt sắc sảo; đủ sức khơi dậy ái tình ở bất kỳ gã đàn ông nào mà trái tim chưa bị chiếm ngự bởi một bóng hồng khác. Tôi hẹn gặp ả một mình và khẩn khoản xin ả rủ lòng thương xót trước một kẻ si tình đang lâm vào cảnh khốn cùng. Ả đáp rằng ả sẵn sàng làm mọi thứ để giúp tôi, nhưng đổi lại phải có phần thưởng.—Ngay tại khoảnh khắc ấy, tôi mở túi tiền và trưng ra thứ kim loại lấp lánh vốn có khả năng ru ngủ những kẻ gác cổng, phá vỡ những bức tường đá, và làm mềm lòng cả những giai nhân băng lãnh nhất. Ngài lầm to rồi, ả vừa mỉm cười vừa lắc đầu—ngài chẳng hiểu gì về tôi đâu. Nếu vàng bạc có thể cám dỗ tôi, thì một vị viện phụ giàu có đã túc trực hằng đêm và cất giọng ca dưới cửa sổ phòng tôi: ngài ấy ngỏ ý đưa tôi về tu viện của ngài, nơi mà ngài khoe là tọa lạc giữa vùng đất phong cảnh hữu tình nhất thế gian. Một tay cận thần thì dâng hiến cả một khoản tiền lớn và cam đoan tôi chẳng cần phải lo sợ điều gì; bởi nếu mối tình của chúng ta có hậu quả, hắn sẽ gả tôi cho người hầu nam của hắn cùng một công việc béo bở. Chưa kể đến một gã sĩ quan trẻ tuổi cứ lảng vảng quanh đây mỗi đêm và tấn công dưới mọi hình thức có thể tưởng tượng được. Chắc chắn phải là Ái tình mới thúc ép hắn bám theo tôi; bởi tôi chẳng có những chiếc nhẫn hay bảo vật nào như đám đại tiểu thư nhà ngài để cám dỗ hắn: thế nhưng, xuyên suốt cuộc vây hãm tình ái ấy, chiếc mũ lông vũ lẫn chiếc áo thêu hoa văn của hắn chẳng tài nào tạo nổi dù chỉ một vết xước trong trái tim tôi. Tôi đời nào chịu đầu hàng dễ dàng đến thế, tôi vẫn vô cùng trung thành với kẻ chinh phục đầu tiên của mình—rồi ả đăm đăm nhìn tôi. Tôi đáp rằng mình chẳng hiểu ả đang nói gì. Ả liền đáp lại: Đối với một gã đàn ông thông minh và hào hoa, sự nhạy bén của ngài chậm chạp quá đấy; thiếp đã đem lòng yêu ngài rồi, Abelard. Thiếp biết ngài sùng bái Heloise, thiếp chẳng trách ngài đâu; thiếp chỉ ao ước được hưởng vị trí thứ hai trong tình cảm của ngài thôi. Thiếp cũng sở hữu một trái tim đa cảm chẳng kém gì cô chủ của mình; ngài có thể đáp lại tình cảm của thiếp mà chẳng gặp chút khó khăn nào. Đừng tự làm khó mình bằng những sự câu nệ lỗi thời; một kẻ khôn ngoan nên yêu đương nhiều người cùng lúc; hễ một người thất thủ, người ta vẫn còn đường lui phòng hờ.

Anh có thể tưởng tượng nổi không, hỡi Philintus, tôi đã bàng hoàng đến nhường nào trước những lời ấy. Vì quá mực yêu thương Heloise nên chẳng thèm đắn đo xem Agaton nói năng phải quấy ra sao, tôi lập tức quay lưng bỏ đi. Khi bước đi được một quãng ngắn, tôi ngoái đầu lại và thấy ả đang cắn móng tay trong cơn cuồng nộ vì thất vọng, điều này khiến tôi linh cảm về những hệ lụy chí mạng. Ả vội vã tìm đến Fulbert và bẩm báo về lời đề nghị mà tôi vừa đưa ra, nhưng có lẽ đã giấu nhẹm phần còn lại của câu chuyện. Vị Kinh sĩ chưa bao giờ tha thứ cho sự sỉ nhục này. Sau đó tôi mới nhận ra rằng ông ta quan tâm đến người cháu gái sâu sắc hơn nhiều so với những gì tôi tưởng tượng lúc ban đầu. Từ nay chớ có kẻ si tình nào dại dột làm theo gương tôi; một người phụ nữ bị khước từ quả thực là một sinh linh cuồng nộ vô cùng. Agaton túc trực ngày đêm dưới cửa sổ cốt để ngăn cản tôi tiếp cận cô chủ của mình, và qua đó tạo cơ hội dư dả cho chính những gã nhân tình của ả thỏa sức tung hoành năng lực.

Tôi vô cùng bối rối không biết nên hành xử ra sao; cuối cùng tôi đành tìm đến người thầy dạy hát của Heloise. Thứ kim loại lấp lánh từng vô tác dụng với Agaton nay lại thu hút hắn ta; hắn sở hữu năng khiếu tuyệt vời trong việc chuyển giao những bức thư tay một cách khéo léo và kín đáo nhất. Hắn trao tận tay Heloise bức thư của tôi, và đúng theo lịch hẹn, nàng đã đợi sẵn ở tận cùng khu bức tường khu vườn mà tôi đã trèo qua bằng một chiếc thang dây. Tôi xin thú nhận với anh mọi yếu kém của mình, hỡi Philintus. Thử hỏi kẻ thù của tôi là Champeaux và Anselm sẽ đắc thắng đến nhường nào nếu họ bắt gặp vị triết gia lừng lẫy trong một hoàn cảnh thảm hại thế kia? Chà—tôi đã gặp được niềm vui của linh hồn mình, nàng Heloise. Tôi sẽ không miêu tả những xúc cảm thăng hoa của chúng tôi đâu, bởi chúng chẳng kéo dài lâu; vì tin tức đầu tiên mà Heloise mang lại đã đẩy tôi vào muôn vàn rối loạn. Chúng tôi phải tìm kiếm một hòn đảo Delos nổi bềnh bồng nào đó, nơi nàng có thể sinh nở an toàn một gánh nặng mà nàng bắt đầu cảm nhận rõ trong cơ thể. Chẳng lãng phí thời gian tranh cãi, tôi lập tức bắt nàng rời khỏi tư trạch của vị Kinh sĩ và lên đường vào lúc rạng đông để hướng về vùng Britany; tại đó, nàng tựa như một nữ thần ban tặng cho trần thế một vị thần Apollo khác, và được chị gái tôi tận tình chăm sóc.

Việc cướp đi Heloise thế là đủ để trả thù Fulbert. Nó khiến ông ta chìm đắm trong nỗi buồn đau sâu sắc nhất và suýt chút nữa tước đoạt nốt cả chút ít trí tuệ ít ỏi mà Thiên đàng đã ban phát cho ông ta. Nỗi buồn rầu cùng những tiếng than khóc của ông ta đã tạo cớ cho những kẻ hay soi mói hoài nghi ông ta không chỉ đơn thuần là một người bác ruột của Heloise.

Nói tóm lại, tôi bắt đầu thấy thương hại cho bất hạnh của ông ta, và ngẫm lại vụ cướp bóc mà ái tình xui khiến tôi thực hiện này chẳng khác nào một dạng phản nghịch. Tôi tìm cách xoa dịu cơn giận của ông bằng một lời thú nhận thành khẩn về tất cả những gì đã qua, cùng những cam kết vững chắc về việc sẽ bí mật thành hôn với Heloise. Ông ta chấp thuận và bằng vô vàn lời thề thốt lẫn những cái ôm nồng nhiệt để xác nhận sự hòa giải của chúng tôi. Thế nhưng làm sao có thể đặt niềm tin vào lời của một kẻ sùng đạo u mê cơ chứ. Hắn chỉ đang âm mưu một màn trả thù tàn độc, hệt như những gì anh sắp sửa chứng kiến sau đây.

Tôi thực hiện một chuyến hành trình về Britany nhằm đón nàng Heloise dấu yêu trở về, người mà giờ đây tôi xem như người vợ chính thức của mình. Khi tôi tường thuật cho nàng nghe những gì đã diễn ra giữa vị Kinh sĩ và tôi, tôi phát hiện ra nàng lại mang một quan điểm hoàn toàn trái ngược. Nàng viện dẫn mọi lý do có thể để can ngăn tôi khỏi chuyện hôn nhân: rằng đó là một thứ xiềng xích luôn mang lại điềm gở cho một triết gia; rằng tiếng khóc trẻ thơ và những lo toan gia đình hoàn toàn xung khắc với sự tĩnh tâm và sự chuyên tâm mà việc nghiên cứu triết học đòi hỏi. Nàng trích dẫn cho tôi nghe tất cả những gì từng được viết về đề tài này bởi Theophrastus, Cicero, và trên hết, nàng nhấn mạnh vào tấm gương bất hạnh của Socrates, kẻ đã từ giã cõi đời với niềm hoan hỉ bởi nhờ đó hắn được rũ bỏ Xantippe. Chẳng phải sẽ tuyệt vời hơn nhiều nếu thiếp được làm nhân tình thay vì làm vợ của chàng sao? và há chẳng phải ái tình sẽ có uy lực mạnh mẽ hơn hôn nhân trong việc giữ cho trái tim đôi ta gắn kết khăng khít hay sao? Những khoái cảm được nếm trải một cách chừng mực và đầy gian khó luôn mang lại dư vị đậm đà hơn, trong khi mọi thứ trở nên dễ dàng và thông thường sẽ sớm hóa nhàu nhĩ và nhạt nhếch.

Tôi hoàn toàn dửng dưng trước những lập luận ấy. Heloise bèn thuyết phục chị gái tôi hòng lung lạc tôi. Lucille (đó là tên chị ấy) kéo riêng tôi ra một góc vào một ngày nọ và cất lời: Em định làm gì vậy hỡi em trai? Lẽ nào Abelard lại thực sự nghĩ đến chuyện kết hôn với Heloise? Nàng quả thực xứng đáng nhận được một tình yêu vĩnh cửu; nhan sắc, tuổi trẻ và học thức, mọi thứ làm nên giá trị của một con người đều hội tụ nơi nàng. Em có thể sùng bái tất cả những điều ấy tùy thích; nhưng để nói thẳng ra không che đậy, nhan sắc chẳng qua chỉ là một đóa hoa có thể bị tàn phai bởi bất kỳ cơn bệnh tật vặt vãnh nào? Khi những đường nét từng khiến em say đắm ấy lụi tàn, và những nét kiều diễm ấy biến mất, em sẽ phải hối hận muộn màng vì đã tự trói buộc mình vào thứ xiềng xích mà chỉ có cái chết mới giải thoát nổi. Chị sẽ thấy em bị dìm xuống thứ hy vọng duy nhất của kẻ có gia đình là mong sao mình sống thọ hơn đối phương. Em nghĩ học thức sẽ khiến Heloise trở nên đang yêu hơn sao? Chị biết nàng không phải là một trong số những ả đàn bà điệu đà cứ liên tục khủng bố em bằng những lời lẽ hay ho, săm soi sách vở và phán xét công trạng của các tác giả. Khi một kẻ như thế lên cơn cao hứng diễn thuyết, chồng con, bạn bè, gia nhân đều chạy dài trước ả. Heloise không mắc phải tật xấu này; thế nhưng sẽ thật phiền toái khi ta chẳng được tự do thốt lên dù chỉ một lời lẽ kém trang nhã trước mặt một người vợ—điều mà em có thể thoải mái dung thứ ở một cô nhân tình.

Nhưng em bảo rằng em chắc chắn về tình cảm của Heloise ư? Chị tin điều đó; nàng đã trao cho em những minh chứng chẳng hề tầm thường. Thế nhưng em có chắc rằng hôn nhân sẽ không trở thành nấm mồ chôn vùi tình yêu của nàng không? Danh xưng Chồng và Chủ nhân luôn mang theo sự cay nghiệt, và Heloise sẽ chẳng còn là phượng hoàng mà em hằng tưởng tượng hiện tại. Lẽ nào nàng không phải là một người phụ nữ? Thôi nào, bộ óc của một triết gia vốn dĩ chẳng lấy gì làm an toàn hơn những kẻ bình phàm khác. Chị tôi bắt đầu cao giọng trong cuộc tranh biện và chuẩn bị tuôn ra hàng trăm lý lẽ tương tự; thế nhưng tôi bực bội cắt ngang lời chị, chỉ phán một câu rằng chị chẳng hiểu gì về Heloise cả.

Vài ngày sau, chúng tôi cùng nhau rời Britany để trở về Paris, nơi tôi hoàn thành tâm nguyện của mình. Ý định của tôi là giữ kín chuyện hôn nhân này, thế nên Heloise đã lui về ẩn dật giữa các nữ tu tại Argenteuil.

Giờ đây tôi tưởng chừng cơn giận của Fulbert đã bị tước vũ khí; tôi sống trong yên bình: thế nhưng, ôi chao! cuộc hôn nhân của chúng tôi hóa ra lại là một lớp phòng thủ mỏng manh trước sự trả thù của ông ta. Hãy quan sát xem, hỡi Philintus, ông ta đã đẩy nó đến mức độ tàn bạo nhường nào! Ông ta mua chuộc người hầu của tôi; một tên sát thủ đột nhập vào phòng ngủ của tôi giữa đêm khuya với một lưỡi dao cạo trên tay và bắt gặp tôi đang chìm trong giấc ngủ sâu. Tôi phải gánh chịu hình phạt nhục nhã nhất mà sự trả thù của kẻ thù có thể bày vẽ ra; tóm lại, dẫu không mất mạng, tôi đã mất đi thân thể nam nhi. Quả thật tôi đã bị trừng phạt ngay chính phần cơ thể gây tội; ham muốn vẫn ở lại trong tôi, nhưng năng lực để thỏa mãn niềm đam mê ấy thì không còn nữa. Một hành động tàn độc nhường ấy đã chẳng thể thoát khỏi sự trừng phạt; tên khốn cũng phải gánh chịu hình phạt y hệt—một sự an ủi nghèo nàn cho một thảm họa không thể vãn hồi; tôi xin thú nhận với anh, sự xấu hổ nhiều hơn bất kỳ sự sám hối chân thành nào, đã khiến tôi quyết tâm giấu mình khỏi nàng Heloise. Sự ghen tuông chiếm lĩnh tâm trí tôi; ngay trên sự hy sinh hạnh phúc của nàng, tôi hạ lệnh dập tắt mọi tham vọng của các đối thủ khác. Trước khi tự chôn vùi mình trong tu viện, tôi buộc nàng phải khoác áo tu hành và lui về tu viện Argenteuil. Tôi nhớ có kẻ nào đó từng phản đối việc nàng tự nguyện thực hiện một sự hy sinh tàn nhẫn ấy với bản thân, nhưng nàng đã đáp lại bằng những lời của Cornelia, sau cái chết của Pompey Đại đế;

—O conjux, ego te scelereta peremi,

—Te fata extrema petente

Vita digna fui? Moriar——&c.

Hỡi phu quân dấu yêu! Cuộc hôn nhân định mệnh của chúng ta

Đã giáng xuống chàng tội ác này, và thiếp chính là nguyên nhân tội lỗi!

Thế nên khi chàng dấn thân vào tận cùng số mệnh,

Thiếp sẽ cùng chia sẻ số phận ấy, và qua đó chuộc lại ái tình của mình.

Thốt lên những vần thơ ấy, nàng tiến thẳng về phía bàn thờ và khoác lên mình tấm khăn tang tu viện với một sự kiên định mà tôi chưa từng dám trông đợi ở một người phụ nữ từng có gu thẩm mỹ cao về những khoái cảm trần thế—những thứ mà nàng vẫn còn có thể tận hưởng. Tôi hổ thẹn trước sự yếu đuối của chính mình; và chẳng mải đắn đo thêm dù chỉ một khoảnh khắc, tôi tự chôn vùi bản thân trong một chốn tu viện, quyết tâm đánh bại một niềm đam mê vô vọng. Giờ đây tôi ngẫm ra rằng Thiên đàng đã trừng phạt tôi nặng nề đến thế cốt để cứu rỗi tôi khỏi sự hủy diệt mà suýt chút nữa tôi đã bị nuốt chửng. Để tránh xa sự nhàn rỗi—ngòi nổ bất hạnh của những ngọn lửa tội lỗi từng khiến tôi sụp đổ chốn trần gian—tôi cố gắng tận dụng chốn ẩn dật này để phát huy những tài năng mà trước đây tôi từng phung phí quá đỗi. Tôi biên soạn cho các tập sinh những bộ quy tắc thần học phù hợp với các giáo phụ và các hội đồng giáo hội. Trong lúc ấy, những kẻ thù mà danh tiếng của tôi từng khơi mào, đặc biệt là Alberic và Lotulf—những kẻ sau sự ra đi của các bậc thầy Champeaux và Anselm đã tự xưng bá chủ triết học—bắt đầu tấn công tôi. Chúng ném vào tôi những lời buộc tội gian trá nhất, và bất chấp mọi sự kháng cự của mình, tôi phải gánh chịu nỗi nhục nhã khi chứng kiến sách vở của mình bị hội đồng kết tội và thiêu rụi. Đây là một niềm đau cắt da cắt thịt, và hãy tin tôi đi, hỡi Philintus, tai ương thuở trước gánh chịu từ sự tàn độc của Fulbert chẳng thấm vào đâu nếu đem so sánh với điều này.

Sỉ nhục vừa gánh chịu, cùng với lối sống trác táng bê tha của đám tu sĩ, buộc tôi phải tự lưu đày và lui về ẩn dật gần Nogent. Tôi sống giữa chốn hoang mạc, nơi tôi thầm huyễn hoặc rằng mình sẽ né tránh được tiếng tăm và được an toàn trước sự hiểm độc của kẻ thù. Tôi lại lầm to lần nữa. Khát vọng được tôi giáo huấn đã kéo theo từng đám đông thính giả lũ lượt kéo đến tận nơi đây. Nhiều người từ bỏ phố thị và nhà cửa để đến dựng lều sinh sống; họ từ bỏ những bàn tiệc sung túc cùng cuộc sống nhàn hạ để đổi lấy rau cỏ, thức ăn thô kệch và chỗ ngủ gian khổ. Trông tôi chẳng khác nào một nhà tiên tri giữa chốn hoang vu được vây quanh bởi các môn đồ. Những bài giảng của tôi hoàn toàn trong sạch khỏi mọi thứ từng bị phán quyết kết tội. Và thật hạnh phúc biết bao nếu chốn cô tịch của chúng tôi miễn nhiễm trước sự Đố Kỵ! Bằng những khoản thù lao hậu hĩnh nhận được, tôi cho dựng một ngôi nguyện đường và dâng hiến nó cho Chúa Thánh Thần dưới danh xưng Paraclete. Cơn thịnh nộ của kẻ thù giờ đây lại bùng phát trở lại và ép tôi phải rời bỏ chốn dung thân này. Tôi thực hiện điều đó mà chẳng gặp mấy khó khăn. Nhưng trước tiên, Giám mục xứ Troyes đã ban phép cho tôi thiết lập tại đó một tu viện nữ, và tôi đã giao phó trách nhiệm cai quản nơi này cho nàng Heloise dấu yêu của mình. Khi đã an trí nàng tại đây, anh có tin nổi không, hỡi Philintus? Tôi rời bỏ nàng mà chẳng thèm nói một lời từ biệt. Tôi chẳng lang thang lâu mà không có nổi một chốn định cư; bởi Công tước xứ Britany, khi hay tin về những bất hạnh của tôi, đã bổ nhiệm tôi vào tu viện Guildas, nơi tôi đang trú ngụ hiện tại, và nơi mỗi ngày tôi lại phải gánh chịu thêm những đợt bách hại mới.

Tôi sống giữa một vùng đất man rợ, nơi ngôn ngữ bản địa còn tôi chẳng tài nào thấu hiểu. Tôi chẳng có lấy một cuộc trò chuyện với những kẻ thô lỗ nhất. Những bước chân dạo chơi của tôi diễn ra trên bờ biển cheo leo hiểm trở của một đại dương lúc nào cũng gầm thét giông bão. Đám tu sĩ dưới quyền tôi khét tiếng với thói đồi bại, sống chẳng màng quy củ hay trật tự nào. Giả như anh được tận mắt chứng kiến tu viện này, hỡi Philintus, anh sẽ chẳng đời nào gọi nó là tu viện. Cửa nẻo và tường vách trống hoác chẳng có lấy một vật trang trí nào ngoài những chiếc đầu lợn rừng cùng chân hươu được đóng đinh lên đó, cùng đầu của những loài muông thú rùng rợn. Các gian phòng giam được trang trí bằng da thú rừng. Đám tu sĩ thậm chí chẳng có lấy một chiếc chuông để đánh thức họ dậy; những con gà trống và bầy chó đã thay thế choếm khiếm khuyết đó. Tóm lại, chúng dành trọn vẹn cả ngày để săn bắn; hỡi Chúa trời, giá như đó là tội lỗi lớn nhất của chúng, hoặc chí ít những cuộc hoan lạc của chúng chấm dứt ở đó! Tôi nhọc công uổng phí tìm cách đưa chúng trở lại với kỷ cương; tất cả chúng hùa nhau chống đối tôi, và bản thân tôi chỉ còn cách phơi mình trước những phiền toái cùng nguy hiểm chực chờ. Tôi cứ ngỡ từng khoảnh khắc trôi qua đều có một thanh gươm trần đang lơ lửng trên đầu mình. Có lúc chúng vây quanh tôi và trút lên tôi vô vàn lời lăng mạ; có lúc chúng bỏ mặc tôi, để tôi trơ trọi một mình gặm nhấm những suy nghĩ dằn vặt. Tôi nỗ lực hết sức để lập công chuộc tội bằng những nỗi thống khổ của mình, và xoa dịu một vị Thiên đàng đang nổi giận. Có những lúc tôi hoài niệm về mái nhà Paraclete và khao khát được nhìn thấy lại nơi ấy. Ôi, hỡi Philintus! Lẽ nào ngọn lửa tình dành cho Heloise vẫn chưa ngừng bốc cháy trong lồng ngực tôi? Tôi vẫn chưa thể chiến thắng nổi mối tình hạnh phúc ấy. Giữa chốn ẩn dật, tôi thở dài, tôi rơi lệ, tôi tàn tạ, tôi thốt lên cái tên dấu yêu Heloise, thấy lòng ngập tràn niềm vui khi nghe âm thanh ấy vang lên, và tôi lại oán thán sự khắc nghiệt của Thiên đàng. Thế nhưng, ôi! chớ nên tự huyễn hoặc bản thân: tôi vẫn chưa tận dụng ân sủng theo đúng đường lối phải đạo. Tôi hoàn toàn khốn cùng. Tôi vẫn chưa nhổ tận gốc những cội rễ sâu dày mà tội lỗi từng vun trồng trong lồng ngực mình. Bởi giả như sự cải đạo của tôi là chân thành, hà cớ gì tôi lại tìm thấy niềm vui khi kể lể về những thói điên rồ thuở trước? Hà cớ gì tôi không thể dễ dàng tự an ủi bản thân giữa những nỗi lầm than? Hà cớ gì tôi không thể vận dụng vào lợi ích của mình những lời chính Chúa từng phán truyền, Rằng nếu chúng bách hại ta, chúng cũng sẽ bách hại các ngươi; nếu thế gian că ghét các ngươi, các ngươi thừa biết nó từng că ghét ta trước đó? Nào Philintus, chúng ta hãy nỗ lực hết sức, hãy biến tai ương thành lợi ích, biến chúng thành công trạng, hoặc chí ít là tẩy xóa những lỗi lầm; hãy đón nhận không chút oán thán những gì xuất phát từ đôi bàn tay Thiên đàng, và chớ nên chống lại ý chí của Ngài bằng ý muốn của riêng ta. Vĩnh biệt. Tôi ban cho anh lời khuyên mà giả như chính bản thân tôi có thể tuân theo, tôi đã trở thành một kẻ hạnh phúc.