Ngày xửa ngày xưa, có một người họa sĩ vẽ được một bức tranh nhỏ và vô cùng diễm lệ, liền đặt nó vào vị trí để có thể ngắm qua tấm gương. Ông thốt lên rằng: “Cách này vừa nhân đôi khoảng cách lại vừa làm dịu đi, khiến nó đẹp gấp đôi lúc trước.”

Muôn thú trong rừng nghe chuyện này qua chú mèo nhà—một kẻ được chúng vô cùng ngưỡng mộ vì học rộng biết nhiều, tao nhã, lịch lãm, lịch thiệp, dòng dõi cao sang, lại có thể kể cho chúng nghe bao điều mà trước đó chúng chẳng hề hay biết và sau đó cũng chẳng lấy gì làm chắc chắn. Chúng vô cùng phấn khích trước mẩu chuyện phiếm mới mẻ này và liền đặt ra muôn vàn câu hỏi để thấu đáo mọi chuyện. Chúng hỏi tranh là gì, và mèo ta liền giải thích.

Hắn nói: “Đó là một vật phẳng phiu, phẳng một cách kỳ diệu, phẳng đến ngạc nhiên, phẳng một cách đầy mê hoặc và thanh lịch. Ôi, đẹp làm sao!”

Lời ấy khiến chúng náo nức đến phát cuồng, và chúng bảo rằng sẵn sàng đánh đổi cả thế giới để được tận mắt chứng kiến. Lúc bấy giờ, gấu ta cất tiếng hỏi:

“Thứ gì khiến nó trở nên đẹp đẽ nhường ấy?”

“Chính là diện mạo của nó,” chú mèo đáp.

Câu trả lời này vừa khiến chúng ngưỡng mộ lại vừa hoang mang khôn tả, và sự tò mò của chúng càng dâng cao hơn bao giờ hết. Bấy giờ, cô bò cái bèn hỏi:

“Thế gương là gì?”

“Đó là một cái lỗ trên tường,” chú mèo giảng giải. “Cậu nhìn vào đó, rồi sẽ thấy bức tranh ở ngay trong ấy; nó mong manh, quyến rũ, thanh tao và đầy cảm hứng với vẻ đẹp không thể tưởng tượng nổi, khiến đầu óc cậu cứ xoay mòng mòng và suýt ngất đi vì ngây ngất.”

Con lừa từ nãy đến giờ vẫn lặng thinh, lúc này bắt đầu tỏ ý hoài nghi. Nó bảo rằng từ trước đến nay chưa từng có thứ gì đẹp đến thế, và có lẽ hiện tại cũng chẳng có đâu. Nó cho rằng khi người ta phải dùng cả một rổ từ ngữ dài ngoằn ngoèo để tâng bốc một vật đẹp đẽ nào đó, thì chính là lúc cần phải đặt nghi vấn.

Chẳng khó để nhận ra rằng những mối hoài nghi ấy đang tác động đến muôn thú, thế là chú mèo bỏ đi trong cơn hờn dỗi. Câu chuyện tạm lắng xuống trong vài ngày, nhưng trong khoảng thời gian đó, sự tò mò lại trỗi dậy mạnh mẽ và niềm quan tâm trong chúng bắt đầu sống lại. Thế rồi, muôn thú quay sang trách cứ con lừa vì đã tước đoạt thứ vốn có thể là niềm vui của chúng, chỉ dựa trên một mối nghi ngờ vô căn cứ rằng bức tranh không hề đẹp, mà chẳng hề có chút bằng chứng nào cho thấy điều đó là thật. Con lừa chẳng lấy gì làm bận tâm; nó điềm tĩnh đáp rằng chỉ có một cách để phân định xem ai đúng, nó hay chú mèo: nó sẽ đến cái lỗ kia để tự mình kiểm chứng và quay về thuật lại những gì tìm thấy. Muôn thú thấy lòng nhẹ nhõm và biết ơn vô cùng, bèn giục nó lên đường ngay lập tức—và nó đã làm như vậy.

Nhưng ngặt nỗi nó chẳng biết mình nên đứng ở đâu; thế nên, do sơ suất, nó lại đứng chen vào giữa bức tranh và tấm gương. Kết quả là bức tranh chẳng có lấy một cơ hội nào, và chẳng tài nào hiện lên được. Nó quay trở về và tuyên bố:

“Con mèo đã nói dối. Trong cái lỗ đó chẳng có gì ngoài một con lừa. Chẳng có lấy một dấu hiệu nào của một vật phẳng phiu cả. Đó là một chú lừa bảnh bao và thân thiện, nhưng cũng chỉ là một con lừa, không hơn không kém.”

Con voi liền hỏi:

“Cậu đã nhìn kỹ và rõ chưa? Cậu đứng sát đến mức nào?”

“Tôi nhìn rất kỹ và rõ, hỡi Hathi, Chúa tể muôn loài. Tôi đứng sát đến mức chạm cả mũi vào đó cơ mà.”

“Chuyện này thật kỳ lạ,” voi ta trầm ngâm; “từ trước đến nay con mèo vẫn luôn trung thực—theo như những gì chúng ta từng biết. Hãy để một nhân chứng khác thử xem sao. Nào Baloo, hãy đi đến cái lỗ đó, nhìn xem và báo cáo lại.”

Thế là gấu ta lên đường. Khi quay trở lại, nó liền nói:

“Cả con mèo lẫn con lừa đều nói dối; trong cái lỗ đó chẳng có gì ngoài một con gấu.”

Sự ngạc nhiên và bối rối của muôn thú lúc này đã lên đến đỉnh điểm. Giờ đây, ai nấy đều sốt sắng muốn tự mình kiểm chứng để tìm ra sự thật rành rành. Voi ta bèn cử từng con một đến đó.

Đầu tiên là cô bò cái. Nó chẳng tìm thấy gì trong cái lỗ ngoài một con bò.

Con hổ chẳng thấy gì trong đó ngoài một con hổ.

Con sư tử chẳng thấy gì trong đó ngoài một con sư tử.

Con báo chẳng thấy gì trong đó ngoài một con báo.

Con lạc đà tìm thấy một con lạc đà, và chẳng có gì hơn.

Lúc bấy giờ Hathi vô cùng tức giận, tuyên bố rằng nó sẽ tự thân đi tìm cho ra lẽ nếu cần. Khi quay về, nó tru tréo mắng mỏ toàn bộ thần dân là một lũ dối trá, đồng thời nổi cơn thịnh nộ không tài nào nguôi ngoai trước sự u tối về cả đạo đức lẫn tâm trí của con mèo. Nó khẳng định rằng bất cứ kẻ nào không phải là đồ ngốc bị quáng gà cũng có thể thấy rõ ràng trong cái lỗ đó chẳng có gì ngoài một con voi.

LỜI KẾT, BỞI CHÚ MÈO

Bạn có thể tìm thấy trong một văn bản bất cứ điều gì bạn mang theo bên mình, miễn là bạn đứng giữa văn bản ấy và tấm gương tưởng tượng của chính bạn. Có thể bạn sẽ chẳng nhìn thấy đôi tai của mình, nhưng chúng vẫn luôn ở đó.