Tạp chí "Đông Phương" của Thương Vụ Ấn Thư Quán phục san, đổi tên thành "Đông Phương Ngày Nay" và có gửi lời mời tôi viết bài. Trong số thứ hai của "Đông Phương Ngày Nay", có bài viết "Kiếp nạn ngút trời —— Ký sự Thương Vụ Ấn Thư Quán bị hủy diệt", không đọc bài văn này thì thôi, đọc rồi, tâm tư tôi ngổn ngang trăm mối, trằn trọc suốt đêm không sao chợp mắt. Đoạn lịch sử này mọi người đều biết: Khoảng 11 giờ đêm ngày 28 tháng 1 năm 1932, quân lục chiến Nhật Bản bất ngờ tấn công Áp Bắc, Thượng Hải, Quân đoàn 19 của ta đã anh dũng kháng cự, làm nên "Sự kiện 28 tháng 1" nổi tiếng. Rạng sáng hôm sau, máy bay ném bom của Nhật cất cánh từ tàu sân bay neo đậu trên sông Hoàng Phố, trước tiên lượn vòng thị uy trên bầu trời khu vực Áp Bắc, đến khi trời sáng, khoảng 10 giờ, chúng lại cố tình chọn Thương Vụ Ấn Thư Quán và bệnh viện gần đó để thả bom. Thương Vụ Ấn Thư Quán trúng phải sáu quả bom, bốc cháy dữ dội, tàn giấy bốc lên bay xa đến mấy chục dặm, toàn bộ sách tồn kho và bản thảo chờ in đều hóa thành tro bụi trong biển lửa kiếp nạn. Còn bệnh viện gần đó cũng bị đánh sập thành một đống hoang tàn đổ nát, toàn bộ bệnh nhân cùng đội ngũ y bác sĩ chưa kịp lánh nạn đều thiệt mạng. Cố ý trút bom đạn xuống cơ quan văn hóa lớn nhất Trung Quốc, lại ném vào cơ quan y tế vốn cần được miễn trừ khỏi khói lửa chiến tranh nhất giữa hai nước giao tranh, dã tâm phát xít phản văn minh, phản nhân loại của chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản, nỗi hung tàn cực ác ấy thực sự đã đạt đến mức xưa nay chưa từng có, nghĩ lại đến tận hôm nay vẫn khiến người ta không khỏi nứt mắt dựng tóc gáy!

Đoạn lịch sử này, đối với cá nhân tôi mà nói, không chỉ là mối quốc thù khôn nguôi, mà còn là nỗi gia hận khắc cốt ghi tâm.

Ông nội tôi là Lưu Vân Môn, ngay vào ngày hôm đó, đã bị máy bay Nhật ném bom giết chết trong bệnh viện. Ông nằm viện vì bị đột quỵ, cơ thể gần như bại liệt hoàn toàn, không thể nào tìm cách tránh né vào khoảnh khắc máy bay Nhật lộng hành tàn phá. Sau trận ném bom, ở Thượng Hải chỉ có cô tôi, cô vội vã chạy đến bệnh viện, chỉ thấy một vùng đổ nát bốc lên tàn lửa cùng khói đặc nghi ngút, phả ra luồng khí nóng rực khét lẹt. Cô tôi cùng bao người đàn ông, phụ nữ cũng đang đi tìm thân nhân vừa khóc gào vừa bới tìm trong đống phế tích đó, hy vọng có thể tìm thấy thi thể người thân. Chốc chốc lại có những người tìm kiếm bỗng bật lên tiếng gào khóc thê lương —— đó là khi họ rốt cuộc đã bới ra được di hài người thân còn có thể nhận dạng. Nhưng cô tôi bới tìm đến mức hai bàn tay rướm máu mà vẫn chẳng thể nào tìm thấy thi thể ông nội. Về sau, có những người may mắn trốn thoát khỏi bệnh viện lúc bị ném bom đã đến đỡ đần, an ủi cô tôi cùng một số thân nhân khác đang đau đớn muốn chết. Họ làm chứng rằng, mãi tới khi tiếng gầm rú của máy bay rền vang ngay trên đỉnh đầu, họ vẫn đinh ninh bất luận thế nào giặc cũng không đến mức ném bom vào bệnh viện; tuy cũng đã tiến hành sơ tán phần nào nhưng tiến độ chậm chạp. Sau đó, bom bỗng nhiên trút xuống bệnh viện, họ nhờ vừa vặn không ở trong tòa nhà nên mới có thể thoát thân. Theo lời họ chứng thực, phàm là những ai còn ở trong tòa nhà thì không còn cơ hội sống sót, có phòng bệnh bị bom đánh trúng trực diện, thân người cùng đồ đạc đều nát vụn thành tro cám, lại thêm lửa lớn thiêu rụi, việc tìm kiếm di hài là điều không thể... Cô tôi nghe xong, lập tức ngất lịm trong vòng tay người an ủi.

Ông nội sinh vào khoảng năm 1885, ông đỗ cử nhân trong kỳ thi khoa cử cuối cùng của triều Thanh. Những người trúng cử nhân đợt đó có hai sự lựa chọn: một là chờ phân bổ một chức quan, hai là đi du học nước ngoài bằng công quỹ, và ông nội đã chọn con đường thứ hai. Ông sang Nhật Bản du học, nghe nói từng học tại Đại học Waseda, rồi lại vào Đại học Đế quốc Tokyo, chuyên ngành cuối cùng được xác định là y học. Đây cũng là sự lựa chọn của biết bao trí thức Trung Quốc thời bấy giờ —— ngỡ rằng có thể thông qua phương thức ấy để thay đổi diện mạo "Đông Á bệnh phu" của dân tộc mình. Ở Nhật Bản, ông nội qua lại rất mật thiết với Liêu Trọng Khải, Hà Hương Ngưng, cũng từng diện kiến Tôn Trung Sơn, gia nhập Đồng Minh Hội, tư tưởng dần nghiêng về cấp tiến. Sau khi về nước, thoạt tiên ông nội mở mang trường học mới tại quê nhà (huyện An Nhạc, Tứ Xuyên), tự mình làm giáo viên thể dục, biên soạn các bài thể dục kiểu mới, lại tự viết lời tự phổ nhạc, dẫn dắt học sinh vừa hát bài hát mới vừa tập bài thể dục mới, một thời làm chấn động cả làng quê. Sau đó ông nội lên Bắc Kinh làm kinh quan, giữ chức thiêm sự ở Viện Mông Tạng (cuối đời Thanh có chức quan này hay không, tôi sinh sau đẻ muộn nên không rõ lắm, nhưng sau khi thành lập nền cộng hòa ông vẫn ở Viện Mông Tạng, giữ chức thiêm sự thì chắc chắn không sai). Vào cuối đời Thanh, ông từng cùng Uông Tinh Vệ, Hoàng Phục Sinh bàn mưu đặt sẵn bom tại cầu Ngân Đĩnh để ám sát Nhiếp Chính Vương. Sự việc bại lộ, Uông Tinh Vệ bị bắt, từng để lại câu nói hào sảng truyền đời: "Dẫn cảnh thành nhất khoái, bất phụ thiếu niên đầu" (Đưa cổ chịu một chém, không uổng cái đầu xanh). Lần mưu sát đó, ông nội lấy tiệm ảnh "Chân Quang" mở tại phố Tiền Đại Nhai ở Cổ Lâu làm bình phong, khi chuyện bại lộ, cả Uông và Hoàng đều không khai ra ông, triều đình nhà Thanh cũng không điều tra ra được, về sau ông đối với chuyện này cũng kín như bưng, chỉ một vài người bạn thân thiết nhất như Lý Trinh Bạch, Tôn Bỉnh Văn là hay biết.

Sau khi nền cộng hòa được thiết lập, Tôn Trung Sơn ở phương Nam không thể thi triển trọn vẹn hoài bão, trong khi Viên Thế Khải bề ngoài vờ ủng hộ cộng hòa lại ngày càng bộc lộ rõ dã tâm xưng đế. Tâm trạng ông nội vô cùng phiền muộn, từng nhiều lần làm thơ giãi bày nỗi u uất, tôi từng thấy vài bài trong số ít ỏi những bút tích ông để lại, trong đó có một bài:

Đại giang đông hạ quốc trung phân,

Bắc nam bi ca nam thượng văn.

Kim phấn lục triều dư diễm phân,

Điêu quan nhất đại mộ phù vân.

Vị kinh thoán phủ ngư du để,

Bất đãi thiêu binh thước tán quần.

Chiếm hữu Ngô sơn nhân lập mã,

Nam nhi nhược cá nguyện tòng quân.

(Sông lớn xuôi đông nước rẽ đôi,

Bắc Nam bi khúc, chuộng văn xuôi.

Sáu triều son phấn vương hương sắc,

Mũ gấm một thời mộng thoảng trôi.

Đáy nồi chưa thấu thân cá lội,

Lửa cháy chưa hay thước rã bầy.

Ai chiếm núi Ngô ghìm vó ngựa,

Nam nhi mấy kẻ quyết tòng chinh.)

Có thể thấy ông rất sợ một số phái cộng hòa ở phương Nam sẽ trở thành "thế hệ mũ gấm", đắm chìm trong cảnh "sáu triều son phấn", đồng thời bày tỏ nếu có ai lãnh đạo Bắc phạt, ông nguyện tòng quân đánh trận. Về sau Viên Thế Khải xưng đế thất bại, nhưng phương Bắc lại càng rơi vào cục diện hỗn loạn do quân phiệt cát cứ. Năm 1924, Tôn Trung Sơn chính thức phát động cuộc Cách mạng Quốc dân tại Quảng Châu, ông nội lập tức đến Quảng Châu dấn thân vào đó. Thoạt đầu ông làm giáo sư tại Đại học Trung Sơn ở Quảng Châu, qua lại vô cùng thân thiết với đảng viên Đảng Cộng sản Tất Lỗi. Về sau quân Bắc phạt tiến bước, với thân phận quân y, ông luôn quên mình cứu chữa thương binh nơi bệnh viện dã chiến, theo sát đại quân đánh đến tận Vũ Hán. Nào ngờ năm 1927 xảy ra biến cố Quốc dân Đảng lấy danh nghĩa "thanh đảng" để tàn sát đảng viên Đảng Cộng sản, người bạn chí cốt của ông nội là Tôn Bỉnh Văn cùng người bạn trẻ tuổi Tất Lỗi đều gặp nạn. Điều này khiến ông nội rơi vào nỗi đau khổ tột cùng, ông làm bài trường thi "Ai Giang Nam" trút trọn một bầu phẫn uất. Năm 1928, ông đến Thượng Hải, thành lập trường "Thượng Hải Công Học". Bước sang thập niên 30, ông nội vùi đầu chỉnh lý những trước tác tích lũy qua nhiều năm, trong một di bút còn lưu lại, ông có lập thư mục những tác phẩm đã chỉnh lý xong:

Ngư Sơn tùng thư chủng loại mục - Ngư Sơn Lưu Chính Nhã trứ dịch

Ban Văn học phụ kèm Chính trị Kinh tế:

Khổng Tử Mặc Tử đích quốc học tân tri nghiệm kim lục - một bộ gồm 4 quyển (bản bạch thoại đã mất)

Đại đạo tuần hoàn thuyết - 1 quyển (văn ngôn)

Lễ nhạc luận - 1 quyển (văn ngôn)

Quỷ thần luận - 1 quyển (bạch thoại)

Nhân loại sinh hoạt luận - một bộ 2 quyển (bạch thoại)

Trung Hoa hiện đại kinh tế đích nông mang - 1 quyển (bạch thoại)

Ngư Sơn tạp trước - 1 quyển (tập thơ văn)

Ban Lý học:

Vũ trụ đại quan - một bộ gồm 3 quyển (văn ngôn)

Vật lý tân biên - 1 bộ (bạch thoại)

Hóa học tân biên - 1 bộ (bạch thoại)

Ban Y học:

Hán y hối cứu - một bộ gồm 6 quyển (văn ngôn)

Ban Công học:

Phân tích hóa học - một bộ gồm 2 quyển (văn ngôn · dịch)

Thực vật phân tích hóa học - một bộ gồm 1 quyển (văn ngôn · dịch)

Chế dược hóa học - một bộ gồm 1 quyển (văn ngôn · dịch)

Công nghiệp dược phẩm chế tạo pháp - một bộ gồm 1 quyển (văn ngôn · dịch)

Tân dược biên - một bộ gồm 1 quyển (văn ngôn · dịch)

Những bản dịch và trước tác này đều được ông giao cho Thương Vụ Ấn Thư Quán vào năm 1931 và rất được hoan nghênh. Thương Vụ Ấn Thư Quán dự định xuất bản cuốn "Nhân loại sinh hoạt luận" đầu tiên, đây cũng là tác phẩm mà chính ông nội coi trọng nhất, kết tinh những suy tư sâu sắc bắt nguồn từ trải nghiệm cuộc đời cá nhân và nỗi ưu hoạn của dân tộc. Đáng lẽ ra, những tác phẩm này sẽ lấy cuốn "Nhân loại sinh hoạt luận" mở đầu, lần lượt được Thương Vụ Ấn Thư Quán ấn hành vào năm 1932. Tin chắc rằng một khi các tác phẩm này ra mắt, ít nhất cũng sẽ có một phần lưu lại dấu ấn trong lịch sử tư tưởng văn hóa hoặc lịch sử xuất bản của Trung Quốc. Hơn nữa, trường "Thượng Hải Công Học" do người ủng hộ là Triệu Thiết Kiều bị ám sát nên đành phải giải thể, bản thân ông nội lại bị trúng phong liệt nửa người, kinh tế cũng lâm vào cảnh khốn đốn, đang trông chờ vào việc Thương Vụ Ấn Thư Quán xuất bản sách để có chi phí sinh hoạt và chạy chữa thuốc men. Vạn lần không ngờ, thứ mà ông nội chờ đợi trên giường bệnh không phải là cuốn sách mẫu của riêng mình còn thơm mùi mực in, mà lại là những quả bom trút xuống từ máy bay ném bom của giặc Nhật!

Bệnh viện nơi ông nội nằm bị đánh sập thành bình địa, giặc Nhật đã hủy diệt thân xác ông. Càng khiến hậu nhân chúng tôi nghĩ tới mà đau đớn căm hờn hơn nữa là toàn bộ bản thảo các trước tác và dịch phẩm của ông gửi gắm cho Thương Vụ Ấn Thư Quán chưa kịp in ấn cũng đã hóa thành tro bụi dưới làn bom đạn của giặc Nhật!

Khi ông nội và các trước tác của ông bị giặc Nhật hủy diệt, cha tôi đang là một nhân viên hải quan, nỗi bi phẫn của cha cùng cô tôi mãi không thể nguôi ngoai. Trong những năm tháng tiếp sau, họ đều không hề do dự mà hòa mình vào làn sóng kháng Nhật. Năm 1934, mẹ sinh ra chị gái tôi là Lưu Tâm Liên, bởi trước chị đã có ba người con trai nên bất kể về số lượng hay thành phần, cha mẹ đều cảm thấy không cần sinh thêm con nữa. Nhưng sau khi cuộc toàn dân kháng chiến bùng nổ năm 1937, nơi cha tôi làm việc là Trùng Khánh thường xuyên bị máy bay Nhật oanh tạc, để đảm bảo an toàn, cha một mình ở lại Trùng Khánh, để mẹ đưa các con đi lánh nạn, trước là ở ngoại ô Thành Đô, sau đó lại chuyển hẳn về quê nhà An Nhạc. Trong khoảng thời gian này, cha dĩ nhiên cũng thỉnh thoảng về thăm mẹ con tôi. Thời ấy không có nhiều biện pháp tránh thai, cuối năm 1941, mẹ nhận thấy mình lại mang thai, khi cha biết chuyện đã kiên quyết muốn mẹ tìm cách bỏ đứa bé. Khi ấy cha mẹ đều đã gần bốn mươi tuổi, đứa con út (con gái) cũng đã gần tám tuổi, lại đúng vào thời buổi quốc nạn, kinh tế eo hẹp, tinh thần âu lo, việc không muốn có thêm con là điều hoàn toàn dễ hiểu. Để bỏ giọt máu trong bụng, mẹ đã tìm đủ mọi phương thuốc dân gian và tích cực uống, nhưng chẳng hiểu làm sao, hễ cứ uống thứ thuốc phá thai đó vào là chẳng bao lâu sau lại cảm thấy như có một đôi bàn tay nhỏ đang cào cấu ruột gan, chỉ khi nôn thốc nôn tháo ra hết mới thấy nhẹ nhõm. Trong lúc quẫn bách, bà thậm chí từng nghĩ đến cách phá thai liều lĩnh là nhảy từ trên bàn tủ xuống. Sau này, mẹ cảm thấy quả thực không thể nào ngăn được một sinh linh mới chào đời, bà liền chuyển sang thường xuyên xoa lên bụng bầu nhô cao, nảy sinh một thứ tình cảm yêu thương tha thiết lạ kỳ. Bà bèn đem ý định quyết giữ lại đứa bé nói với cha, nghe nói chính giữa tiếng gầm rú của máy bay Nhật, cha cũng đã tỏ rõ thái độ: "Chúng nó ném bom nặn ra một đứa! Một chiến sĩ kháng Nhật tí hon!" Cứ như thế, vào rạng sáng ngày 4 tháng 6 năm 1942, tôi đã cất tiếng khóc chào đời tại phố Dục Anh Đường, Thành Đô, người đỡ đẻ chính là mợ tôi. Sau khi tôi ra đời, cha đặt tên cho tôi là Tâm Vũ, "Tâm" là tên đệm theo vai vế, còn "Vũ" là biểu thị quyết tâm dùng vũ lực đánh đuổi cuộc xâm lược của giặc Nhật.

Từ lúc tôi bắt đầu biết nhận thức thuở ấu thơ, cha đã thường xuyên kể cho tôi nghe chuyện về ông nội. Cha hy vọng trong số các con sẽ có người làm bác sĩ, bởi trước hết ông nội từng là một bác sĩ, lại từng có thời gian làm quân y của quân cách mạng; thứ nữa là khuyến khích chúng tôi viết lách, có thể xuất bản tác phẩm của riêng mình. Với riêng bản thân tôi, dù không thể trở thành một bác sĩ nhưng rốt cuộc tôi đã trở thành một nhà văn, đã có nhiều nhà xuất bản danh tiếng trong nước xuất bản tác phẩm của tôi, song việc Thương Vụ Ấn Thư Quán mời tôi viết bài thì đây là lần đầu tiên. Dẫu bài viết này chỉ nằm trong tạp chí "Đông Phương Ngày Nay", nhưng đối với cá nhân tôi, ý nghĩa của nó lại vô cùng đặc biệt. Điều đó chứng minh rằng có những mắt xích sinh mệnh bom đạn không thể nào chặt đứt, và sự kế thừa tinh thần của một dân tộc lại càng không thể bị cắt rời chỉ bằng việc biến trước tác của thế hệ đi trước thành tàn tro.

Sau khi đất nước thực hiện cải cách mở cửa, vào các năm 1981 và 1997, tôi đã hai lần nhận lời mời sang thăm Nhật Bản. Khoảnh khắc đặt chân lên mảnh đất Nhật Bản, tâm trạng tôi có lẽ phức tạp hơn nhiều so với những vị khách thông thường. Ông nội tôi, cùng biết bao người cùng thời với ông, từng xem Nhật Bản là một miền đất lý tưởng, ngỡ rằng có thể học hỏi từ nơi đó năng lực giúp dân tộc mình giàu mạnh. Theo ký ức của cha, sau khi từ Nhật Bản về nước, ông nội từng thường xuyên mặc kimono của Nhật ở nhà. Nhưng sau đó Nhật Bản lại từng bước, từng bước lấn tới ức hiếp Trung Quốc, cho đến "Sự kiện 28 tháng 1" năm 1932, trút bom giết chết ông nội tôi cùng toàn bộ các dịch phẩm và trước tác chưa kịp in ấn của ông, khiến ông không thể để lại những dấu ấn tư tưởng văn hóa vốn dĩ có thể tạo ra những ảnh hưởng to lớn trong giai đoạn phát triển ấy của Trung Quốc. Còn sinh mệnh của tôi đây lại chính là được sinh ra trong tiếng gầm rú và ánh lửa bom đạn không ngớt của máy bay Nhật dội xuống Trùng Khánh và Thành Đô —— như lời cha nói, là bị bom đạn ép mà ra —— ấy vậy mà rốt cuộc tôi cũng đã đặt chân lên mảnh đất Nhật Bản, thực hiện chuyến thăm viếng gọi là giao lưu văn học. Càng khó giải thích rõ ràng hơn là kể từ khi tôi bước lên văn đàn vào năm 1977, tuy một số tác phẩm đã được dịch sang các thứ tiếng như Anh, Pháp, Đức, Ý, Nga, Thụy Điển..., nhưng nếu so sánh thì bản dịch tiếng Nhật lại là nhiều nhất.

Tại Nhật Bản, tâm hồn tôi đặc biệt nhạy cảm ở một điểm, đó là tôi có lẽ khó lòng dung thứ cho chủ nghĩa quân phiệt hơn người bình thường, dẫu chỉ là một chút xíu "mùi vị" ấy. Bất luận là kẻ mưu toan ngụy biện khéo léo cho chủ nghĩa quân phiệt từng tồn tại, hay mưu toan cổ vũ tiếp tay cho chủ nghĩa quân phiệt đang nhen nhóm hồi sinh ngày nay, đều khơi dậy trong tôi nỗi phẫn nộ ngút trời. Tôi cũng từng đọc "Kim Các Tự" của Mishima Yukio, văn bản ấy có lẽ thực sự không có liên hệ trực tiếp nào với chủ nghĩa quân phiệt, nhưng tôi không thể bình tâm "xét việc dựa trên tác phẩm" để thưởng thức "văn bản mỹ lệ" ấy được, bởi vì tôi không thể không nhớ ra ông ta là một phần tử quân phiệt cuồng tín, điều đó lại không thể không khiến tôi đau xót nhớ về người ông nội có cả thể xác lẫn trước tác bị chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản nổ tan thành tro cám trong cùng một ngày. Khi tôi ở Tokyo, có người từ đằng xa chỉ cho tôi đền Yasukuni, tôi không chỉ nghiến răng kèn kẹt mà còn buồn nôn muốn mửa. Thế nhưng qua hai lần thăm Nhật Bản, tôi cũng đã tiếp xúc với rất nhiều văn nhân Nhật Bản cũng căm ghét chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản như tôi, cùng những thị dân và nông dân Nhật Bản bình dị từ Tokyo đến Hiroshima rồi đến Sapporo ở Hokkaido. Tôi từng kể cho họ nghe về "Sự kiện 28 tháng 1", kể về sự tiêu biến của ông nội tôi cùng những trước tác của ông, kể về nguồn gốc sinh mệnh và cái tên của chính mình. Từ ánh sáng ngấn lệ lấp lánh trong đôi mắt những người lắng nghe, điều tôi nhận được không chỉ là niềm an ủi, mà hơn thế nữa còn là một lời thề kiên định:

Tuyệt đối không thể để tội ác từng xảy ra lặp lại một lần nữa!