Vào khoảng thời gian này hồi đầu những năm 1980, tôi đang xử lý đến 150 vụ án mỗi năm và số ngày tôi di chuyển trên đường cũng bằng từng đó. Tôi bắt đầu cảm thấy mình như Lucille Ball đang cố gắng làm nhanh hơn cái băng chuyển trong bộ phim công ty kẹo Tôi yêu Lucy - công việc đến chỗ tôi càng nhiều, tôi càng cuống cuồng làm để tránh bị rớt lại phía sau. Việc thực sự giải quyết mọi chuyện để có thể có chút thời gian mà thở là bất khả thi.
Khi công việc và thành quả của chúng tôi được nhiều người biết đến, yêu cầu hỗ trợ đổ về từ khắp nơi trên đất Mỹ và nhiều nước khác. Giống như nhân viên phân loại bệnh nhân trong phòng cấp cứu, tôi phải bắt đầu phân loại vụ án. Các vụ cưỡng hiếp - giết người với nguy cơ có thêm người bị giết lập tức được tôi chú ý.
Với những vụ án chưa phá được hay có Đối tượng vô danh dường như không hoạt động, tôi sẽ hỏi cảnh sát xem tại sao họ lại gọi chúng tôi tham gia. Đôi khi, gia đình nạn nhân gây áp lực để họ tìm ra giải pháp. Điều đó là hoàn toàn dễ hiểu và trái tim tôi luôn nghĩ đến họ, nhưng tôi không thể dành thời gian quý báu cho một bài phân tích mà rồi sẽ bị cảnh sát địa phương đưa lên kệ mà không có hành động gì.
Với những vụ án đang xảy ra, lưu ý xem chúng đến từ đâu là một điều thú vị. Vào những ngày đầu khởi xướng chương trình, bất cứ vụ nào từ những cơ quan quan trọng nhất - ví dụ như Phòng Cảnh sát New York hay Los Angles - sẽ khiến tôi hoài nghi tại sao họ lại tìm đến đơn vị chúng tôi ở Quantico. Đôi khi đó là một sự xung đột về quyền hạn với FBI, chẳng hạn như bên nào giữ những đoạn phim an ninh, bên nào sẽ tiến hành thẩm vấn, và bên nào sẽ khởi tố một loạt vụ trộm ngân hàng. Hoặc đó có thể là một vụ gây tranh cãi liên quan đến chính trị và cảnh sát địa phương chỉ muốn ai đó khác đứng ra làm bia đỡ đạn. Mọi sự cân nhắc này đều góp phần vào quyết định phản ứng của tôi với một yêu cầu hỗ trợ, vì chúng tôi sẽ giúp xác định xem một vụ án cụ thể nào đó có được giải quyết hay không.
Ban đầu, tôi gửi cho họ các văn bản phân tích. Nhưng khi số lượng vụ án tăng theo cấp lũy thừa, tôi không có thời gian cho việc đó nữa. Tôi sẽ ghi chú khi xem xét một hồ sơ. Sau đó, khi nói chuyện với điều tra viên địa phương. trực tiếp hoặc qua điện thoại - tôi sẽ nhìn lại những ghi chú của mình và hồi tưởng vụ án. Thường thì cảnh sát sẽ có ghi chú riêng về những gì tôi nói với họ. Có những trường hợp hiếm hoi, cảnh sát không ghi chú gì cả, tôi sẽ nhanh chóng mất kiên nhẫn, bảo anh ta đó là vụ án của anh ta, không phải của tôi. Nếu muốn chúng tôi giúp, anh ta phải nhanh nhạy lên và cố gắng nhiều như tôi.
Tôi đã xử lý nhiều trường hợp như vậy đủ để biết, như một bác sĩ, mỗi lần “viếng thăm văn phòng” kéo dài bao lâu. Đến lúc xem xét lại vụ án, tôi biết mình có thể giúp hay không nên tôi muốn tập trung vào phân tích hiện trường và nạn nhân ngay. Tại sao hắn lại chọn nạn nhân này trong số những người có khả năng trở thành nạn nhân? Côanh ấy bị giết như thế nào? Từ hai câu hỏi này, tôi có thể bắt đầu trả lời câu hỏi sau cùng: Ai là thủ phạm?
Giống như Sherlock Holmes, tôi nhanh chóng nhận ra vụ án càng bình thường và quen thuộc, chứng cứ về hành vi để tôi nghiên cứu càng ít. Tôi không giúp được gì trong những vụ cướp giật trên đường. Chúng quá phổ biến, hành vi quá bình thường, vì vậy số lượng nghi phạm là muôn vàn. Tương tự, một phát súng hay một vết đâm duy nhất khó xử lý hơn tình trạng nhiều vết thương, một vụ án xảy ra ngoài trời sẽ thách thức hơn trong nhà, một nạn nhân nguy cơ cao như gái làng chơi không cho chúng tôi nhiều thông tin như một loạt nạn nhân.
Thứ đầu tiên tôi xem là báo cáo của chuyên viên pháp y, để biết tính chất và loại vết thương, nguyên nhân tử vong, nạn nhân có bị tấn công tình dục không và nếu có thì tấn công kiểu gì. Chất lượng giám định pháp y ở hàng ngàn khu vực quản lý khắp cả nước có sự khác biệt lớn. Một số chuyên viên là những nhà nghiên cứu bệnh học pháp y thực thụ và công việc của họ luôn đứng hạng nhất. Ví dụ, khi tiến sĩ James Luke là chuyên viên pháp y của Washington, chúng tôi có thể tin tưởng vào những báo cáo hoàn chỉnh, chi tiết và chính xác. Kể từ lúc nghỉ hưu, tiến sĩ Luke vẫn luôn là một cố vấn có giá trị với đơn vị của tôi ở Quantico. Mặc khác, tôi cũng đã thấy những trường hợp, ở những thị trấn nhỏ phía nam, người giám định nguyên nhân tử vong chính là giám đốc công ty mai táng ở địa phương. Theo ông ta, việc khám nghiệm tử thi là xuất hiện tại hiện trường, đá đá thi thể và nói “Ừ, thằng nhóc chết chắc rồi”.
Sau khi xem qua những phát hiện liên quan đến thi thể, tôi sẽ đọc báo cáo sơ bộ của cảnh sát. Khi viên cảnh sát đầu tiên đến nơi, anh ta thấy những gì? Từ thời điểm đó trở đi, có khả năng hiện trường đã bị thay đổi, do anh ta hoặc ai đó trong đội điều tra. Tôi thấy việc quan trọng là có thể hình dung hiện trường càng giống với lúc thủ phạm rời đi càng tốt. Nếu hiện trường không còn nguyên vẹn, tôi muốn biết. Ví dụ, có cái gối nào trên mặt nạn nhân không, ai đặt nó ở đó? Nó có ở đó khi viên cảnh sát đến không? Có phải một người thân, phát hiện thi thể, đã đặt cái gối lên để bảo vệ chút danh dự còn lại? Hay còn lời giải thích nào khác? Cuối cùng, tôi sẽ xem các ảnh chụp hiện trường và cố gắng hoàn thiện bức tranh trong tâm trí mình.
Ảnh chụp không phải lúc nào cũng có chất lượng tốt nhất, đặc biệt khi đa số cơ quan cảnh sát vẫn chụp ảnh trắng đen. Vì vậy, tôi cũng sẽ yêu cầu cung cấp một bản sơ đồ hiện trường gây án có ghi chú mọi hướng đi và dấu chân. Nếu các thanh tra có điều gì đó cụ thể muốn tôi xem xét, tôi yêu cầu họ ghi vào sau tấm hình, để tôi không bị ảnh hưởng bởi quan sát của người khác trong lần xem xét đầu tiên. Tương tự, nếu họ cho rằng kẻ nào đó đứng đầu danh sách nghi phạm, tôi không muốn biết hoặc tôi đề nghị họ cho thông tin này vào một chiếc phong bì dán kín rồi gửi đến tôi để tôi có thể khách quan trong bản phân tích của mình.
Một việc quan trọng khác là cố gắng đoán xem có thứ gì bị lấy khỏi người nạn nhân hoặc di chuyển khỏi hiện trường không. Nhìn chung, dễ nhận thấy động nếu tiền, vật giá trị hoặc trang sức nổi bật bị lấy đi, mỗi món sẽ giúp chỉ ra cơ của hung thủ. Những món đồ khác không phải lúc nào cũng dễ truy vết.
Khi một cảnh sát hay thanh tra báo cáo rằng không có gì bị lấy đi, tôi sẽ hỏi “Làm sao anh biết được? Ý anh là nếu tôi lấy một cái áo lót hay quần lót từ tủ đồ của vợ hoặc bạn gái anh thì anh sẽ biết được sao? Vì nếu anh biết được thật thì anh đúng là đồ bệnh hoạn. Nhưng thứ khó phát hiện như một cái áo lót, một mái tóc giả có thể biến mất, và sẽ rất khó để tìm chúng. Thực tế không có gì có vẻ đã biến mất không bao giờ là phát hiện cuối cùng trong đầu tôi. Và khi rốt cục chúng tôi cũng bắt được thủ phạm và lục soát quanh chỗ ở của hắn, chúng tôi thường tìm thấy những món đồ lưu niệm bất ngờ.
Từ lúc đầu, rõ ràng rất nhiều đồng liêu, cả trong và ngoài Cục, không thực sự hiểu chúng tôi. Tôi thấy điều này rõ hơn trong chuyến đào tạo ngắn hạn hai tuần về tội phạm giết người mà Bob Ressler và tôi thực hiện ở New York năm 1981. Có khoảng 100 thanh tra, chủ yếu từ Phòng Cảnh sát New York, nhưng cũng có người từ những địa hạt khác khắp khu vực trung tâm New York.
Một buổi sáng nọ, trước khi lớp học về mô tả nhân dạng bắt đầu, tôi đang ở đầu phòng lắp đặt một đầu máy video hiệu Sony 19mm lớn mà ngày đó chúng tôi sử dụng. Có một viên thanh tra, trông rõ là đã làm việc quá sức và hoàn toàn mệt nhoài, với đôi mắt đỏ ngầu lại gần tôi và hỏi “Anh thích công việc mô tả nhân dạng này à?”
“Phải”, tôi trả lời, xoay sang phía cái đầu máy. “Thực ra đây là cái máy mô tả nhân dạng”
Anh ta nhìn tôi đầy nghi ngờ, như viên thanh tra kỳ cựu đối diện với nghi phạm, nhưng anh ta vẫn ở lại với tôi.
“Đưa tay anh đây”, tôi nói. “Tôi sẽ cho anh xem nó hoạt động như thế nào”
Anh ta chần chừ đưa tay ra. Trên một đầu máy 19mm, cái cửa đút băng đúng là khá to. Tôi cầm lấy tay anh ta, đưa nó vào trong cửa đút băng, rồi vặn vài cái nút. Khi đó, Ressler đang ở một vị trí khác trong phòng, chuẩn bị tài liệu dạy học. Anh ấy nghe tôi nói và sẵn sàng đến chỗ tôi vì nghĩ rằng tôi sắp bị đấm cho một phát.
Nhưng viên thanh tra chỉ hỏi: “Vậy bản mô tả dành cho tôi như thế nào?”
Tôi đáp: “Đợi đến khi vào lớp, anh sẽ thấy nó hoạt động ra sao.”
May cho tôi là trong lúc lớp học diễn ra, viên thanh tra nọ hẳn đã đoán được chuyện gì đang xảy ra khi tôi giải thích quá trình mô tả nhân dạng và sử dụng đầu máy cho mục đích thực thụ của nó: minh họa! Và anh ta không đợi tôi vào cuối giờ. Nhưng ý nghĩa của câu chuyện này là tôi luôn mong việc đưa ra một bản mô tả hữu dụng luôn dễ dàng như vậy. Anh không thể chỉ đút một bàn tay (hay bất kỳ bộ phận cơ thể nào) vào một cái máy và cho ra một bản mô tả, vì các chuyên gia máy tính đã làm việc với các quan chức thi hành luật suốt nhiều năm ròng để phát triển những chương trình thay thế quá trình tư duy mà chúng tôi thực hiện. Cho đến nay, họ vẫn chưa đưa ra kết quả gì.
Vấn đề thực tế là mô tả nhân dạng và phân tích hiện trường vụ án cần nhiều thứ chứ không chỉ đơn giản là nhập và xử lý dữ liệu. Để trở thành một chuyên viên miêu tả nhân dạng giỏi, bạn phải có khả năng đánh giá các loại bằng chứng và dữ liệu đa dạng. Đồng thời, bạn phải có khả năng đặt mình vào vị trí của cả hung thủ và nạn nhân.
Bạn phải tái tạo được hiện trường trong óc mình. Bạn cần biết càng nhiều càng tốt về nạn nhân để có thể hình dung cách cô ấy sẽ phản ứng. Bạn phải có khả năng đặt bản thân vào vị trí của cô ấy khi kẻ tấn công đe dọa cô ấy bằng một khẩu súng, một con dao, một hòn đá, nắm đấm của hắn hay bất cứ thứ gì. Bạn phải cảm nhận được nỗi sợ của nạn nhân khi hắn tiếp cận cô ấy. Bạn phải thấu hiểu cơn đau của cô ấy khi hắn cưỡng bức, đánh đập hoặc tổn thương cô ấy. Bạn phải cố gắng hình dung ra điều nạn nhân đang trải qua khi hắn hành hạ cô ấy để thỏa mãn dục vọng. Bạn phải hiểu cảm giác gào thét trong kinh hoàng và đau đớn, nhận ra việc đó vô ích vì không khiến cho hắn dừng lại. Bạn phải biết cảm giác đó như thế nào. Và đó là gánh nặng mà bạn phải mang, đặc biệt khi nạn nhân là trẻ em hoặc người già.
Khi giám đốc sản xuất và dàn diễn viên phim Sự im lặng của bầy cừu đến Quantico để chuẩn bị quay phim, tôi đưa Scott Glenn, diễn viên đóng vai Jack Crawford - viên đặc vụ mà có người nói dựa trên hình mẫu là tôi - vào văn phòng tôi. Glenn là một người khá thoải mái, ủng hộ việc cải tạo, chuộc tội và thiên tính tốt đẹp của con người. Tôi cho anh ấy xem một số ảnh chụp hiện trường tàn bạo mà chúng tôi nghiên cứu mỗi ngày. Tôi để anh ấy trải nghiệm những đoạn băng do bọn sát nhân ghi lại khi hành hạ các nạn nhân. Tôi cho anh ấy nghe một trong hai cô bé tuổi vị thành niên ở Los Angeles bị hành hạ tới chết trong thùng xe tải bởi hai kẻ sát nhân tìm kiếm cảm giác giật gân vừa được phóng thích khỏi tù cách đây không lâu.
Glenn khóc khi nghe những đoạn băng này. Anh ấy nói với tôi: “Tôi không biết ngoài kia lại có kẻ có thể làm ra những việc như vậy”. Là một người cha thông minh, đầy lòng trắc ẩn của của hai cô con gái, Glenn nói rằng sau khi xem và nghe những thứ này ở văn phòng tôi, anh ấy không thể tiếp tục phản đối án tử hình nữa. “Trải nghiệm ở Quantico đã thay đổi suy nghĩ của tôi về việc đó mãi mãi”
Nhưng một việc khó khăn không kém là tôi phải đặt mình vào vị trí của kẻ tấn công, để suy nghĩ giống hắn, lên kế hoạch cùng hắn, hiểu và cảm nhận sự thỏa mãn của hắn vào khoảnh khắc những ảo tưởng dồn nén lâu ngày trở thành sự thật và cuối cùng hắn đã nắm quyền kiểm soát, hoàn toàn có thể thao túng và thống trị một con người khác. Tôi cũng phải đặt mình vào vị trí của kẻ sát nhân đó.
Hai gã đã hành hạ và sát hại hai cô bé trong chiếc xe tải tên là Lawrence Bittaker và Roy Norris. Chúng thậm chí còn đặt biệt danh cho chiếc xe của mình: Mac Sát nhân. Chúng gặp nhau khi đang bị giam trong nhà tù California Men’s Colony tại San Luis Obispo. Bittaker bị giam vì tội tấn công bằng vũ khí chết người. Norris là một tên cưỡng hiếp phụ nữ bị kết án. Khi chúng phát hiện sở thích chung trong việc kiểm soát và gây đau đớn cho những phụ nữ trẻ, chúng nhận ra chúng là bạn chí cốt. Và khi cùng được phóng thích sau khi cam kết sẽ cải tạo tốt vào năm 1979, chúng gặp nhau tại một khách sạn ở Los Angles và đưa ra những kế hoạch bắt cóc, cưỡng hiếp, hành hạ và giết mỗi cô gái cho một độ tuổi, từ mười ba đến mười chín tuổi. Chúng đã thực hiện thành công kế hoạch của mình với năm cô gái, đến khi một người chạy thoát sau khi bị cưỡng hiếp và trình báo cảnh sát.
Norris, kẻ dưới cơ tên còn lại, cuối cùng đã đầu hàng trước quá trình thẩm vấn cảnh sát, nhận tội. Để được miễn án tử hình, hắn đồng ý chỉ chứng kẻ tàn bạo và hung hăng hơn là Bittaker. Hắn dẫn cảnh sát đến những nơi vứt xác khác nhau. Có một thi thể đã phân rã chỉ còn xương dưới ánh mặt trời California, một cái que nhọn đập đá vẫn còn thò ra từ lỗ tai.
Điều đáng chú ý ở vụ án này, ngoại trừ bi kịch đáng thương của những sinh mệnh đầy hứa hẹn bị tước đoạt và sự đồi bại tận cùng của việc hành hạ những cô gái trẻ, mà theo lời Norris là để “cho vui”, chính là hành vi khác nhau của hai tên tội phạm khi cùng thực hiện một tội ác. Nhìn chung, điều chúng ta nhìn thấy là một tên có tư duy trật tự hơn tên kia. Những kẻ sát nhân hàng loạt thuộc kiểu người ngay từ đầu đã tự ti và kẻ cần có đồng bọn để thực hiện tội ác của mình là tự ti nhất.
Tuy những tội ác của chúng khủng khiếp là thế (Lawrence Bittaker là một trong những kẻ đáng hận và đáng kinh tởm nhất tôi từng gặp), nhưng đáng tiếc chúng không độc đáo.
Cũng như Bittaker và Norris, James Russell Odom và James Clayton Lawson Con cũng gặp nhau trong tù. Thời điểm đó là giữa những năm 1970, và chúng đều đang thụ án vì tội cưỡng hiếp ở Bệnh viện Tâm thần tiểu bang Atascadero ở California. Nhìn lại hồ sơ phạm tội của chúng, tôi xem Russell Odom là một kẻ điên và Clay Lawson giống một kẻ bị tâm thần phân liệt hơn. Trong lúc thụ án ở Atascadero, Clay miêu tả cho Russel về những kế hoạch mà hắn muốn thực hiện khi được thả. Những kế hoạch này bao gồm việc bắt cóc phụ nữ, cắt hai bên ngực, cắt bỏ buồng trứng và cắm dao vào bộ phận sinh dục của họ. Hắn nói hắn lấy cảm hứng từ Charles Manson và các tín đồ của hắn. Lawson nói rõ rằng việc quan hệ tình dục không nằm trong kế hoạch của hắn. Hắn không xem đây là một phần trong “sở thích riêng” của hắn.
Mặt khác, Odom lại xem việc quan hệ là sở thích của mình và ngay khi được thả ra, hắn đã lái chiếc Volkswagen Bọ rùa màu xanh nhạt sản xuất năm 1974 đến tận Columbia, Nam Carolina, nơi Lawson đang làm thợ lắp ống và sống với bố mẹ hắn sau khi được phóng thích vì cam kết sẽ cải tạo tốt. (Như tôi từng nói, VW Bọ rùa dường như là phương tiện mà những tên sát nhân hàng loạt - và cả những đặc vụ FBI không có tiền tiết kiệm - lựa chọn sử dụng vào thời điểm đó.) Odom nghĩ với sở thích riêng có mối tương đồng của chúng, chúng có thể trở thành một đội ăn ý và mỗi tên làm theo sở thích của mình.
Vài ngày sau khi Odom đến, hai tên này ra ngoài tìm kiếm nạn nhân trong chiếc Ford Comet năm 1974 của bố Lawson. Chúng dừng lại ở một cửa hàng 7-Eleven trên Quốc lộ 1 Hoa Kỳ và nhắm được một cô gái trẻ làm việc sau quầy. Nhưng ở đó có quá nhiều người nên chúng bỏ đi xem một bộ phim khiêu dâm.
Tôi nghĩ cần nhấn mạnh ở điểm này, khi bọn chúng nhận ra không thể thành công thực hiện vụ bắt cóc mà không bị phản kháng hay ít nhất là không bị nhìn thấy, chúng bỏ đi mà không thực hiện tội ác đã dự định. Cả hai đều bị bệnh tâm thần, trong trường hợp của Lawson thì có thể khẳng định hắn bị điên theo xu hướng phạm tội. Nhưng khi tình hình không thuận lợi, chúng kiềm lại, không thực hiện tội ác. Chúng không ở trong tình trạng bắt buộc phải hành động. Vì vậy, tôi sẽ nói lại một lần nữa: Theo kinh nghiệm của tôi, chỉ dựa vào chứng rối loạn tâm thần không thể giúp kẻ phạm pháp thoát tội. Trừ phi hắn hoàn toàn bị hoang tưởng và không nhận thức được hành động của mình trong thế giới thực, nếu không hắn hoàn toàn chủ động trong việc lựa chọn có gây tổn thương cho người khác hay không. Những kẻ điên thực sự rất dễ bắt. Sát nhân hàng loạt thì không.
Đêm tiếp theo sau chuyến đi săn đầu tiên, Odom và Lawson đến một rạp chiếu phim ngoài trời. Khoảng nửa đêm, khi bộ phim kết thúc, chúng trở lại cửa hàng 7-Eleven. Chúng mua vài món lặt vặt - một hộp sữa sô cô la, một túi đậu phộng, một hũ dưa muối. Lần này, chúng là những người duy nhất có mặt trong cửa hàng nên chúng dùng khẩu súng ngắn 22 ly của Odom để uy hiếp, bắt cô gái ở quầy thu ngân đi. Lawson có một khẩu súng lục 32 ly trong túi. Sau đó, khi cảnh sát đến vì nhận được cuộc gọi của một khách hàng phát hiện cửa hàng không có ai trông coi, hộc tiền không bị động đến, túi xách của cô gái còn ở phía sau quầy và không có thứ gì đáng giá bị lấy đi.
Hai gã đàn ông lái xe đến một nơi vắng vẻ. Odom ra lệnh cho cô gái cởi hết quần áo, rồi cưỡng bức cô trên ghế sau của xe. Trong khi đó, Lawson đứng bên ngoài gần cửa phía tài xế, bảo Odom nhanh lên để đến lượt hắn. Sau khoảng năm phút, Odom xuất tinh, gài lại nút quần rồi ra khỏi xe để Lawson thế chỗ hắn.
Odom nói rằng lúc đó hắn đi xa khỏi chiếc xe để nôn. Sau này, Lawson khai Odom bảo hắn rằng “Chúng ta phải xử cô ta thôi” dù Lawson đã ép được cô gái hứa sẽ không tố cáo nếu chúng thả cô đi. Cụ thể là khoảng năm phút sau, Odom nghe tiếng cô gái gào lên trong xe “Cổ họng của tôi!” Khi hắn trở lại, Lawson đã cắt cổ cô ấy và đang xẻo cơ thể khỏa thân của cô ấy bằng con dao hắn mua từ cửa hàng 7-Eleven đêm trước.
Hôm sau, khi hai tên đang ở trong chiếc VW của Odom, vứt bỏ quần áo nạn nhân mà chúng đã quấn thành hai cục, Lawson nói với tên kia là hắn đã thử ăn cơ quan sinh dục của cô gái sau vụ tấn công nhưng việc đó làm hắn buồn nôn.
Thi thể bị cắt xẻo man rợ được phát hiện ở nơi đông người và hai kẻ sát nhân bị bắt sau đó vài ngày. Russell Odom sợ chết nên sẵn sàng nhận tội cưỡng bức nhưng chối việc hắn đã tham gia giết nạn nhân.
Trong lời khai với cảnh sát, Clay Lawson nói rõ hắn không giao hợp với nạn nhân. “Tôi không cưỡng hiếp cô ta. Tôi chỉ muốn hủy hoại cô ta. Hắn cũng chính là kẻ đã nhai viên phấn trong phiên tòa xử mình.
Hai tên này được xử tội riêng. Odom nhận án tù chung thân và thêm bốn mươi năm vì tội cưỡng hiếp, sở hữu vũ khí trái phép, đồng lõa trước và sau việc giết người. Lawson bị buộc tội giết người cấp độ I và bị xử tử trên ghế điện vào ngày 18 tháng Năm năm 1976.
Giống như Bittaker và Norris, đặc điểm của vụ án này là sự pha trộn hành vi - từ đó để lại chứng cứ hành vi - vì có sự tham gia của hai người khác nhau. Việc cắt xẻo thi thể là dấu hiệu của kiểu tội phạm tư duy vô tổ chức, trong khi việc tìm thấy tinh dịch trong âm đạo nạn nhân cho thấy rõ một kẻ tư duy có tổ chức. Chúng tôi mang vụ án Odom và Lawson ra giảng dạy tại Quantico, và tôi nghĩ đến vụ này khi nhận được cuộc gọi từ cảnh sát trưởng John Reeder của Phòng Cảnh sát thành phố Logan Township, Pennsylvania. Khi đó tôi mới bắt đầu sự nghiệp mô tả nhân dạng chưa lâu. Reeder là học viên tốt nghiệp từ Học viện Quốc gia, và thông qua đặc vụ Dale Frye ở cơ sở vệ tinh của FBI tại Johnstown, anh ấy và ủy viên công tổ quận Blair Oliver E. Mattas Con yêu cầu được hỗ trợ giải quyết vụ cưỡng hiếp, sát hại và phân xác một cô gái trẻ tên là Betty Jane Shade.
Những chi tiết tôi được biết là:
Khoảng một năm trước, vào ngày 29 tháng Năm năm 1979, cô gái hai mươi hai tuổi này đang đi bộ về nhà từ nơi cô làm công việc giữ trẻ, vào khoảng 10:15 tối. Bốn ngày sau đó, một người đàn ông cho biết ông ta đang đi dạo thì trông thấy thi thể đã bị cắt xẻo man rợ nhưng lại được bảo quản tốt của cô gái ở một điểm đổ rác trái phép trên núi Wopsononock, gần thành phố Altoona. Mái tóc dài màu vàng của cô bị cắt ra và treo trên một cái cây gần đó. Điều tra viên về các vụ tử vong bất thường của quận, Charles R. Burkey, trả lời báo chí địa phương đó là cái chết “khủng khiếp nhất” anh ta từng thấy. Anh ta phát hiện Betty Jane Shade đã bị tấn công tình dục, hàm cô ấy bị nứt, mắt bầm đen, cơ thể có nhiều vết đâm. Nguyên nhân tử vong là một cú đánh mạnh vào đầu, và việc cắt xẻo thi thể sau khi chết gồm nhiều vết đâm, hai bên ngực bị cắt và một vết cắt từ cửa mình tới trực tràng.
Tuy phần thức ăn chưa tiêu hóa hết trong dạ dày cho thấy nạn nhân bị giết không lâu sau khi biến mất, nhưng xác được bảo quản quá tốt nên không thể nào đã ở điểm đổ rác bốn ngày. Không có giòi hay tổn thương do động vật như thường gặp ở những thi thể khác. Cảnh sát cũng đang điều tra giải quyết những lời phàn nàn về việc đổ rác trái phép trên núi nên họ sẽ phát hiện nếu thi thể bị vứt trước đó.
Tôi xem xét tất cả hồ sơ vụ án mà Reeder gửi và đưa ra một bản mô tả, tôi trình bày trong một cuộc hội ý dài hơi qua điện thoại. Trong lần hội ý này, tôi cố gắng hướng dẫn cảnh sát những nguyên tắc khi mô tả nhân dạng và những điều mà chúng tôi tìm kiếm. Tôi nghĩ họ nên tìm một người đàn ông da trắng, độ tuổi 17-25, tuy tôi có lưu ý là nếu hắn sống ở khu vực ngoại thành, hắn có thể lớn tuổi hơn vì sự phát triển xã hội của hắn sẽ chậm hơn. Hắn có thể gầy hoặc gầy nhưng khỏe, thích một mình, không hẳn là học sinh giỏi ở trường, sống nội tâm, có thể thích sách báo và phim khiêu dâm. Tuổi thơ của hắn cũng rất điển hình - một gia đình không hạnh phúc, tan vỡ, không sống với cha, chỉ có người mẹ độc đoán, bảo vệ con thái quá. Có thể bà ấy tạo cho hắn ấn tượng rằng tất cả phụ nữ đều xấu xa, chỉ có bà ấy là tốt. Đối tượng vô danh này vì vậy mà sợ phụ nữ và không thể đối phó với họ nên hắn đã phải nhanh chóng làm cô ấy bất tỉnh hoặc bất lực.
Hắn biết rõ nạn nhân. Điểm này thể hiện rõ ở tổn thương nghiêm trọng trên mặt. Hắn vô cùng giận dữ và muốn xóa bỏ danh tính của cô ấy, thông qua việc gây tổn thương mặt, ngực và bộ phận sinh dục. Việc cắt tóc lại khiến tôi có suy nghĩ khác. Tuy có thể xem đây là một nỗ lực xóa bỏ danh tính của nạn nhân, nhưng từ việc điều tra nạn nhân, tôi biết Shade là một người gọn gàng, tỉ mỉ và tự hào về mái tóc được cắt tỉa và chăm sóc cẩn thận. Vì vậy, cắt tóc là một sự lăng mạ, một hành động sỉ nhục. Điều này cũng cho thấy hắn biết rõ cô ấy. Nhưng lại không có dấu hiệu nào của việc bạo hành ác dâm hoặc hành hạ trước khi chết như trong vụ án của Bittaker và Norris. Đây không phải kẻ thỏa mãn dục vọng bằng việc gây đau đớn cho người khác.
Tôi nói cảnh sát đừng tìm một “nhân viên kinh doanh xe hơi cũ đi lại trên phố với tính cách cởi mở”. Nếu gã này có công việc thật thì cũng chỉ là công việc bình thường; nhân viên an ninh hoặc công nhân. Bất cứ ai vứt thi thể ở nơi đổ rác như vậy phải có một công việc bình thường hoặc công việc gì đó liên quan đến những thứ dơ bẩn. Thời điểm bắt cóc, phần ngực bị cắt đi, việc di dời thi thể rõ ràng và quay lại địa điểm vứt xác cuối cùng, tất cả cho tôi biết hắn chủ yếu sống về đêm. Tôi tin hắn sẽ đến nghĩa trang, có thể dự đám tang của nạn nhân, để thay đổi mọi thứ trong đầu hắn cho đến khi hắn tin mình có mối quan hệ “bình thường” với Betty Jane. Vì lý do đó, tôi nghĩ kiểm tra phát hiện nói dối gần như vô dụng kể cả sau khi họ đã có nghi phạm. Khả năng cao là hắn sống ở đâu đó trên đoạn đường từ nhà nạn nhân tới nơi cô ấy được nhìn thấy ra về sau công việc trông trẻ.
Tuy không có chứng cứ chắc chắn để tiến hành bắt giữ, nhưng cảnh sát nói với tôi có hai nghi phạm mà họ rất cân nhắc. Một người là bạn trai đang sống chung và tự nhận là hôn phu của nạn nhân, Charles F. Soult Con, còn gọi là Butch. Chắc chắn phải đặc biệt chú ý đến anh ta. Nhưng cảnh sát rất bận tâm người còn lại: người đã tìm thấy thi thể nạn nhân và lời khai của hắn không hợp lý lắm. Hắn là thợ máy vận hành đường ray, nghỉ việc do khuyết tật. Hắn nói mình ra ngoài để đi dạo nhưng lại phát hiện thi thể ở một nơi rành rành là bãi rác. Một ông cụ dắt chó đi dạo nói đã thấy tên này tiểu tiện ở hiện trường. Hắn mặc trang phục không thích hợp để đi bộ đường dài và tuy trời đang mưa, nhưng người hắn hoàn toàn khô ráo. Hắn sống cách nhà Betty Jane Shade bốn khối nhà và đã nhiều lần tán tỉnh cô ấy nhưng không thành. Hắn rất lo lắng khi tiếp xúc với cảnh sát và nói hắn sợ báo cáo chuyện phát hiện thi thể vì không muốn bị đổ tội là hung thủ. Đây là lý do điển hình của một đối tượng chủ động đưa mình vào cuộc điều tra và cố gắng hướng sự nghi ngờ ra khỏi mình. Hắn uống bia và nghiện thuốc nặng, chắc chắn đủ khỏe để giết người và tự mình vứt thi thể. Hắn từng có hành vi chống đối xã hội. Vào cái đêm xảy ra án mạng, hắn và vợ hắn khai đang ở nhà xem ti vi, đây không phải một chứng cứ ngoại phạm vững chắc. Tôi nói với cảnh sát rằng một người như vậy sẽ tìm đến luật sư và kể từ lúc đó không hợp tác với cảnh sát nữa. Họ xác nhận chuyện đó. Hắn đã mời luật sư và từ chối thực hiện kiểm tra phát hiện nói dối.
Tất cả những điểm này nghe rất hứa hẹn. Nhưng điều khiến tôi băn khoăn nhất là hắn đã kết hôn, có hai con và đang sống với vợ. Đây đáng ra không phải phong cách của hắn. Nếu một gã đã kết hôn thực hiện vụ giết người thì hắn sẽ rất hận phụ nữ. Hắn sẽ kéo dài quá trình giết người, hành hạ cô ấy nhiều hơn trước khi chết, nhưng sau đó sẽ không cắt xẻo thi thể cô ấy. Một điểm nữa là hắn ba mươi tuổi, tôi cảm thấy số tuổi này quá lớn.
Với tôi, Soult khả nghi hơn. Hắn gần như khớp với mọi yếu tố trong bản mô tả. Bố mẹ hắn chia tay khi hắn còn nhỏ. Mẹ hắn là người độc đoán, can thiệp cuộc sống của con trai mình quá nhiều. Ở tuổi hai mươi sáu, hắn không giỏi ứng phó với phụ nữ. Hắn trả lời cảnh sát rằng mình mới quan hệ hai lần trong đời, cả hai đều là với một phụ nữ lớn tuổi đã chế nhạo hắn vì không cương được. Hắn nói hắn và Betty Jane rất yêu nhau và đã đính hôn, chuẩn bị cưới, tuy cô ấy hẹn hò và quan hệ với nhiều đàn ông khác. Tôi cảm thấy chắc chắn nếu cô ấy còn sống, câu chuyện từ phía cô ấy sẽ hoàn toàn khác. Ở đám tang nạn nhân, hắn nói muốn đào quan tài lên và leo vào trong với cô ấy. Khi cảnh sát thẩm vấn, hắn cứ khóc lóc vì đã mất Betty Jane.
Cảnh sát nói Butch Soult và Mike, anh trai hắn làm công việc vận chuyển rác.
“Lạy Chúa, chuyện này nghe khá hợp lý”, tôi đáp.
Họ có thể tới nơi đổ rác đó một cách hợp lý và có phương tiện để vận chuyển thi thể.
Dù tôi rất muốn Butch là một nghi phạm, nhưng có hai điều làm tôi phiền não. Thứ nhất, như tôi đoán, hắn hơi ngốc nghếch, lại không to con hơn Shade bao nhiêu. Tôi không nghĩ hắn có thể di chuyển hoặc đặt thi thể vào tư thế lúc được tìm thấy: giống con ếch với hai chân dạng ra, đầu gối gập lại. Thứ hai, trong âm đạo của nạn nhân tìm thấy tinh dịch, chứng tỏ đây là một vụ cưỡng hiếp thông thường. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu tìm thấy tinh dịch trên cơ thể, quần lót hay trang phục khác của nạn nhân, nhưng không phải như thế này. Giống David Berkowitz, gã này thủ dâm, chứ không cưỡng hiếp. Hắn phải thỏa mãn dục vọng của mình một cách gián tiếp. Chuyện này không hợp lý.
Đây là một trường hợp pha trộn giữa tư duy có tổ chức và tư duy vô tổ chức, rất giống vụ sát hại Francine Elveson ở New York, cũng với cú tấn công chớp nhoáng, làm biến dạng gương mặt và cắt xẻo bộ phận sinh dục. Khác với Elveson chỉ bị cắt hai nhũ hoa, toàn bộ phần ngực của Shade đã bị xẻo mất.
Nhưng trong vụ án ở New York, tên Carmine Calabro to con đã mang nạn nhân nhỏ bé lên vài lượt cầu thang rồi để lại đó. Và việc xuất tinh hoàn toàn là do thủ dâm.
Ghi nhớ những bài học từ Odom và Lawson, tôi nghĩ chỉ có một khả năng duy nhất là hợp lý. Tôi tin có thể Butch Soult đã gặp Betty Jane trên đường sau khi cô tan ca, họ cãi nhau, hắn đánh cô ấy và có thể đã làm cô ấy bất tỉnh, rồi đưa cô ấy đến một địa điểm vắng vẻ. Tôi cũng tin hắn có thể thực hiện cú đánh lấy đi mạng sống của cô ấy, cắt tóc cô ấy, xẻo cơ thể cô ấy, và giữ phần ngực làm đồ lưu niệm. Nhưng từ lúc cô ấy bị tấn công lần đầu đến lúc bị giết, cô ấy đã bị cưỡng hiếp và tôi không nghĩ một gã trai trẻ tư duy vô tổ chức, tự ti về khả năng tình dục, có người mẹ độc đoán như Soult có thể làm việc đó. Và tôi không nghĩ hắn đã tự mình di chuyển thi thể.
Anh trai của Butch, Mike, là nghi phạm hợp lý thứ hai. Hắn có xuất thân và công việc giống Butch. Hắn từng vào viện tâm thần một thời gian, và có tiền sử về bạo lực, vấn đề về hành vi và khả năng kiểm soát cơn giận kém. Điểm khác biệt chính là hắn đã kết hôn, tuy mẹ của cả hai rất độc đoán đối với cuộc đời của hắn. Cái đêm Betty Jane Shade bị bắt, vợ Mike đang ở bệnh viện sinh con. Việc cô ấy mang thai là một tác nhân gây căng thẳng lớn đối với hắn, khiến hắn không thể giải tỏa mong muốn thể xác. Hoàn toàn hợp lý khi đoán rằng sau cú tấn công, Butch sợ hãi gọi cho anh trai hắn, người đã cưỡng bức cô gái trong khi Butch đứng nhìn và giúp hắn vứt thi thể nạn nhân.
Tôi bảo cảnh sát rằng tiếp cận gián tiếp, không đe dọa hắn là cách tốt nhất. Nhưng không may là họ đã thẩm vấn hắn vài lần và làm kiểm tra phát hiện nói dối với hắn. Như tôi đã dự đoán, kết quả kiểm tra không phát hiện hắn nói dối nhưng có những phản ứng cảm xúc không thích hợp. Tôi nghĩ cách tiếp cận tốt nhất lúc này là tập trung vào Mike, liên tục nói rằng mọi điều hắn làm chỉ là quan hệ với Shade và giúp vứt xác cô ấy, nhưng nếu hắn không hợp tác vào lúc này, hắn sẽ gặp rắc rối như em trai hắn.
Chiến thuật này hiệu quả. Cả hai tên - và em gái của chúng, Cathy Wiesinger, người tự nhận là bạn thân của Betty Jane - đều bị bắt. Theo lời Mike, Cathy cũng tham gia vứt thi thể.
Vậy rốt cuộc chuyện gì đã xảy ra? Tôi tin Butch đã cố gắng để quan hệ với người phụ nữ hấp dẫn, nhiều kinh nghiệm này nhưng không thể. Sự căm ghét của hắn dồn nén mãi đến khi chỉ một kích thích nhỏ cũng đủ để hắn nổi điên. Sau khi tấn công Shade, hắn hoảng sợ và gọi cho anh trai mình. Nhưng cơn giận của hắn càng tăng khi Mike có thể quan hệ với cô ấy còn hắn thì không. Cơn giận cứ thế kéo dài và bốn ngày sau, hắn cắt xẻo thi thể, cho hắn “quyền quyết định.
Cảnh sát tìm được một trong hai bên ngực của nạn nhân. Mike nói Butch giữ bên còn lại, điều này không làm tôi ngạc nhiên. Dù hắn giấu nó ở đâu thì cảnh sát không bao giờ tìm thấy.
Charles “Butch” Soult bị buộc tội giết người cấp độ I và Mike, sau khi điều đình nhận tội, bị đưa đến viện tâm thần. Cảnh sát trưởng Reeder công khai nhận xét rằng chúng tôi đã đóng vai trò quan trọng trực tiếp trong việc thúc đẩy cuộc điều tra và lấy lời khai từ các hung thủ. Về phần mình, chúng tôi may mắn khi có một cộng sự ở địa phương như anh ấy, người được đào tạo theo phương pháp của chúng tôi và hiểu quá trình hợp tác giữa cảnh sát và Quantico.
Nhờ lần hợp tác này, chúng tôi có thể bắt một tên sát nhân và đồng phạm trước khi chúng có cơ hội sát hại thêm người khác. Cảnh sát trưởng Reeder và cộng sự trở lại với công việc giữ bình yên cho Logan Township, Pennsylvania. Còn tôi trở lại với hơn 150 vụ án đang diễn ra, hy vọng đã học hỏi được vài điều có ích cho ít nhất một trong số đó để đặt mình vào vị trí của kẻ thủ ác và nạn nhân.
