Tôi chưa trở lại Quantico từ sau lần huấn luyện đặc vụ mới gần năm năm trước và nơi này đã thay đổi theo nhiều cách. Một trong những thay đổi là đến mùa xuân năm 1975, Học viện FBI đã trở thành một cơ sở hoàn chỉnh và đầy đủ, được xây dựng từ một phần của căn cứ Hải quân Mỹ trong những vạt rừng thưa xinh đẹp, bạt ngàn ở Virginia, cách Washinton khoảng nửa giờ về phía nam.
Nhưng một số điều vẫn như trước đây. Các đơn vị chiến thuật vẫn chiếm ưu thế và địa vị, trong đó, Đơn vị Súng là ngôi sao sáng chói. Chỉ huy đơn vị này là George Zeiss, đặc vụ được cử sang Anh để dẫn độ James Earl Ray về Hoa Kỳ chịu tội sau vụ ám sát tiến sĩ Martin Luther King Con năm 1968. Zeiss là một người cao lớn, lực lưỡng như gấu, có thể bẻ còng tay bằng tay không như một trò đùa. Có một lần, vài người ở học viện lấy một cái còng tay và hàn phần dây xích lại, rồi đưa cho Zeiss để anh ta bẻ. Anh ta xoắn mạnh đến nỗi gãy cổ tay và phải bó bột mấy tuần.
Thương thuyết giải cứu con tin do Đơn vị Khoa học hành vi[1] giảng dạy, một nhóm từ bảy đến chín giảng viên từng là đặc vụ. Tâm lý học và những môn “khoa học mềm” chưa bao giờ được Hoover và những người ủng hộ ông kính trọng, nên trước khi ông qua đời, đây giống như một nỗ lực ở “hậu trường”
Trên thực tế, phần lớn đặc vụ FBI ở thời điểm đó, cũng như toàn bộ giới thực thi pháp luật nói chung, đều xem tâm lý học và khoa học nghiên cứu hành vi được áp dụng vào ngành nghiên cứu tội phạm học chỉ là thứ vớ vẩn vô dụng. Tuy rõ ràng tôi chưa từng cảm thấy như vậy, nhưng tôi phải công nhận rất nhiều thứ được biết và được dạy trong lĩnh vực này không thật sự liên quan đến việc hiểu và bắt tội phạm, một tình huống mà vài năm sau, một số người trong chúng tôi bắt đầu cố gắng thay đổi. Khi tôi nhận chức chỉ huy bộ phận tác chiến của Đơn vị Khoa học hành vi, tôi đổi tên bộ phận thành Đơn vị Hỗ trợ điều tra. Và khi mọi người hỏi tôi tại sao, tôi trả lời khá thẳng thắn rằng tôi muốn loại bỏ phần KH ra khỏi những gì chúng tôi đang làm.
Đơn vị Khoa học hành vi, dưới quyền chỉ huy của Jack Pfaff vào thời điểm tôi đến học về thương thuyết giải cứu con tin, có hai nhân vật rất giỏi và sâu sắc là Howard Teten và Patrick Mullany. Teten cao khoảng 1m93 với cặp mắt sắc sảo sau tròng kính. Tuy là một cựu binh Hải quân nhưng ông ấy là kiểu người hay trầm ngâm, luôn luôn đáng tôn kính, hình mẫu của một giáo sư hiểu sâu biết rộng. Ông ấy gia nhập Cục năm 1962 sau khi phục vụ trong Sở Cảnh sát San Leandro ở bang California, gần San Francisco. Năm 1969, ông ấy bắt đầu giảng dạy một khóa học mang tính bước ngoặt gọi là Tội phạm học ứng dụng, sau này (tôi nghi là sau sự ra đi của Hoover) trở thành Tâm lý học tội phạm ứng dụng. Đến năm 1972, Teten đến New York để hỏi ý kiến tiến sĩ James Brussel, nhà tâm thần học đã giúp phá vụ án Kẻ đánh bom điên rồ, vị tiến sĩ đồng ý đích thân dạy Teten kỹ thuật mô tả nhân dạng của mình.
Được trang bị kiến thức về lĩnh vực này, thành tựu lớn từ cách tiếp cận của Teten là ta có thể hiểu bao nhiêu về hành vi và động cơ của tội phạm bằng cách tập trung vào những chứng cứ tại hiện trường vụ án. Theo nhiều cách, mọi thứ chúng tôi làm trong ngành khoa học hành vi và phân tích điều tra tội phạm kể từ đó đều dựa trên cách tiếp cận này.
Pat Mullany luôn làm tôi nghĩ đến một yêu tinh giấu vàng. Với chiều cao 1m77, ông ấy có vóc dáng tròn trịa, hóm hỉnh và giàu năng lượng. Ông đến Quantico năm 1972 từ văn phòng thực địa ở New York với tấm bằng cử nhân ngành tâm lý học. Gần cuối nhiệm kỳ ở Quantico, ông trở nên nổi bật nhờ việc kiểm soát thành công những tình huống bắt giữ con tin công khai: ở thủ đô Washington, khi giáo phái Hồi giáo Hanafi chiếm trụ sở chính của tổ chức B’nai Brith và ở Warrensville Heights, bang Ohio, khi Cory Moore, một cựu binh trong Chiến tranh Việt Nam bắt đội trưởng đội cảnh sát và thư ký làm con tin ngay trong văn phòng ngài đội trưởng. Teten và Mullany cùng đại diện cho làn sóng đầu tiên của khoa học hành vi hiện đại và tạo thành một cặp bài trùng đặc biệt, khiến mọi người nhớ mãi không quên.
Các giảng viên khác trong Đơn vị cũng tham gia khóa học thương thuyết giải cứu con tin. Trong đó có Dick Ault và Robert Ressler, họ đến Quantico cách đây không lâu. Nếu Teten và Mullany là làn sóng đầu tiên thì Ault và Ressler tạo thành làn sóng thứ hai, đưa ngành học này phát triển hơn, trở nên thực sự có giá trị với các Sở Cảnh sát trên toàn nước Mỹ và thế giới. Tuy lúc đó chúng tôi chỉ biết nhau với tư cách giáo viên và học sinh, nhưng không lâu sau, Bob Ressler và tôi hợp tác trong nghiên cứu về những kẻ sát nhân hàng loạt, cuối cùng đưa đến phiên bản hiện đại của công việc chúng tôi đang làm.
Có khoảng năm mươi người trong lớp thương thuyết giải cứu con tin. Theo nhiều cách, lớp học này mang tính giải trí hơn là giáo dục, nhưng là hai tuần vô cùng thú vị để tạm xa công việc ngoài thực địa. Trong lớp, chúng tôi học về ba loại người bắt giữ con tin cơ bản: tội phạm chuyên nghiệp, bệnh nhân tâm thần và kẻ cuồng tín. Chúng tôi nghiên cứu những hiện tượng quan trọng nảy sinh từ tình huống bắt cóc, chẳng hạn như Hội chứng Stockholm. Hai năm trước, năm 1973, một vụ cướp ngân hàng bất thành ở Stockholm, Thụy Điển đã biến thành một vụ bắt giữ khách hàng và nhân viên làm con tin đầy kịch tính. Cuối cùng, các con tin lại đồng cảm với kẻ bắt giữ mình và còn hỗ trợ họ chống lại cảnh sát.
Chúng tôi cũng xem phim Buổi chiều xui xẻo của Sidney Lumet vừa ra mắt gần đây, trong đó Al Pacino đóng vai một kẻ cướp nhà băng để lấy tiền cho người yêu của hắn làm phẫu thuật chuyển giới. Bộ phim dựa trên một vụ bắt giữ con tin đã xảy ra ở New York. Chính vụ án này, và những cuộc thương thuyết kéo dài diễn ra sau đó, là lý do FBI mời Đội trưởng Frank Bolz và Thanh tra Harvey Schlossberg của Sở Cảnh sát New York truyền đạt những kiến thức và thông tin mới nhất về thương thuyết giải cứu con tin cho Học viện, đây là lĩnh vực mà các cảnh sát ở New York được mọi người công nhận là dẫn đầu cả nước.
Chúng tôi học về các nguyên tắc thương thuyết. Một số nguyên tắc, như cố gắng giảm tối đa tỷ lệ tử vong, là hiển nhiên. Chúng tôi có nhận được lợi ích từ các đoạn ghi âm tình huống bắt giữ con tin nhưng phải đến nhiều năm sau, khi thế hệ giảng viên tiếp theo đến Học viện, trước khi các học viên tham gia những bài tập nhập vai - đó là cơ hội thực tế nhất để học viên có thể thực hành thương thuyết trong lớp học. Cách này cũng hơi rối rắm vì rất nhiều tài liệu được tái chế từ các lớp tâm lý tội phạm nên không thực sự phù hợp. Ví dụ, họ cho chúng tôi xem ảnh chụp và hồ sơ của những kẻ sàm sỡ trẻ em hoặc sát nhân cuồng dâm và thảo luận xem một đối tượng như vậy sẽ phản ứng ra sao trong một tình huống bắt giữ con tin. Rồi còn có thêm lớp huấn luyện bắn súng, vốn vẫn là chuyện lớn ở Quantico.
Phần lớn những gì chúng tôi dạy về thương thuyết giải cứu con tin sau này không đến từ các đặc vụ khác trong lớp học mà ở ngoài thực địa đầy thử thách. Như đã nói ở trên, một trong những vụ án làm nên tên tuổi của Pat Mullany là vụ Cory Moore. Moore, được chẩn đoán tâm thần phân liệt dạng hoang tưởng, đưa ra một số yêu cầu công khai sau khi bắt giữ đội trưởng Sở Cảnh sát Warrensville Heights, bang Ohio và thư ký của ông làm con tin ngay tại văn phòng của ông. Trong số các yêu cầu của hắn, có một yêu cầu là tất cả người da trắng lập tức biến khỏi Trái đất.
Vấn đề là thế này, trong chiến lược thương thuyết, ta không muốn thuận theo các yêu cầu nếu có thể tránh. Nhưng có một số yêu cầu không thực sự khả thi trong bất kỳ điều kiện nào. Yêu cầu này của hắn chắc chắn nằm trong số đó. Vụ án được cả nước chú ý, đến mức Tổng thống Mỹ Jimmy Carter đề nghị nói chuyện với Moore để hỗ trợ giải quyết tình huống. Dù ngài tổng thống có ý tốt và điều đó chứng tỏ thiện chí nỗ lực giải quyết những mâu thuẫn khó khăn trên thế giới của ngài sau đó nhưng không phải chiến lược thương thuyết hay và tôi không muốn nó xảy ra trong một tình huống mà tôi xử lý. Pat Mullany cũng không muốn. Rắc rối khi để người đứng đầu lộ diện, ngoài việc khuyến khích những kẻ nhỏ bé tuyệt vọng khác thử làm điều tương tự, là ta mất quyền kiểm soát. Ta luôn muốn thương thuyết thông qua trung gian để có thêm thời gian và tránh đưa ra những lời hứa mà mình không muốn thực hiện. Khi cho kẻ bắt giữ con tin liên lạc trực tiếp với người mà hắn cho là có quyền quyết định thì mọi người sẽ bị dồn vào chân tường, và nếu ta không thuận theo yêu cầu của hắn, mọi chuyện có thể tuột dốc không phanh. Giữ cho chúng nói chuyện càng lâu càng tốt.
Đến lúc tôi dạy môn thương thuyết giải cứu con tin ở Quantico vào đầu thập niên 1980, chúng tôi sử dụng một đoạn băng video gây sốc được làm ở St. Louis vài năm trước. Sau đó chúng tôi không chiếu đoạn băng đó nữa vì Sở Cảnh sát St. Louis rất không hài lòng về nó. Trong đoạn băng, một thanh niên da màu đang uy hiếp một quán rượu. Vụ cướp thất bại, hắn bị kẹt lại bên trong, cảnh sát bao vây quán, thế là hắn có một đám con tin.
Cảnh sát tổ chức một đội gồm các sĩ quan da trắng và da màu để nói chuyện với hắn. Nhưng như đoạn băng cho thấy, thay vì cố gắng dàn xếp với hắn ở cấp độ khách quan, họ bắt đầu lừa hắn và cố hạ mình xuống cấp độ của hắn. Tất cả họ nói cùng một lúc, liên tục ngắt lời hắn, không nghe xem hắn nói gì, không cố gắng tìm hiểu xem hắn muốn gì để thoát khỏi tình huống đó.
Máy quay phim lia đi khi cảnh sát trưởng đến nơi - một lần nữa, tôi sẽ không để chuyện này xảy ra. Sau khi đến, cảnh sát trưởng “chính thức” ngó lơ mọi yêu cầu của hắn. Vì thế, gã tội phạm chĩa súng vào đầu mình và bắn tung sọ mình cho mọi người xem.
Hãy so sánh vụ đó với cách Pat Mullany xử lý vụ Cory Moore. Rõ ràng Moore đã bị điên, và rõ ràng tất cả người da trắng sẽ không rời khỏi Trái đất. Nhưng bằng cách lắng nghe đối tượng, Mullany có thể biết Moore thực sự muốn gì và điều gì sẽ làm hắn thỏa mãn. Mullany đề nghị mở một cuộc họp báo để phát sóng về các quan điểm của hắn và Moore đã thả các con tin mà không một giọt máu nào phải đổ.
Trong khóa học ở Quantico, tên tôi nổi như cồn khắp Đơn vị Khoa học hành vi, Pat Mullany, Dick Ault và Bob Ressler giới thiệu tối với Jack Pfaff. Trước khi tôi đi, vị trưởng đơn vị gọi tôi xuống văn phòng ông ấy dưới hầm để phỏng vấn. Pfaff là một người ưa nhìn và thân thiện. Da ngăm đen, hút thuốc như ống khói tàu, trông ông ấy giống Victor Mature[2]. Ông ấy nói các giảng viên có ấn tượng tốt với tôi và bảo tôi cân nhắc việc trở lại Quantico làm cố vấn cho chương trình Học viện Quốc gia của FBI. Tôi cảm thấy rất vinh dự vì lời đề nghị này và đáp rằng tôi rất muốn làm công việc đó.
Trở về Milwaukee, tôi vẫn tham gia đội phản ứng và nhóm SWAT ở Milwaukee, nhưng dành nhiều thời gian đi khắp bang đào tạo cho thành viên ban lãnh đạo các doanh nghiệp về cách xử lý những hành vi đe dọa bắt cóc và tống tiền, đào tạo đội ngũ nhân viên ở các ngân hàng về cách xử lý những vụ cướp một người và băng cướp có vũ trang đang nhắm đến các ngân hàng vùng nông thôn.
Thật bất ngờ khi những ông chủ lớn sành đời này lại quá ngây thơ trong vấn đề an ninh cá nhân, cho phép lịch trình, thậm chí là kế hoạch nghỉ ngơi của mình được đăng trên các tờ báo địa phương cũng như bản tin của công ty. Trong nhiều trường hợp, họ là con mồi cho những kẻ bắt cóc và tống tiền. Tôi cố gắng chỉ dẫn họ và thư ký, cấp dưới của họ cách đánh giá những cuộc gọi và yêu cầu cung cấp thông tin, cũng như xác định xem một cuộc gọi tống tiền là thật hay giả. Ví dụ, không hiếm lạ gì khi một lãnh đạo nhận được cuộc gọi rằng vợ hoặc con ông ấy đã bị bắt cóc và ông ấy phải mang một số tiền đến một nơi nào đó. Trên thực tế, người vợ hoặc con vẫn an toàn tuyệt đối, không gặp nguy hiểm gì trong suốt quãng thời gian này, nhưng kẻ lừa đảo biết ông ấy không thể liên lạc với họ vì lý do nào đó, và nếu hắn biết một hay hai sự thật nghe có vẻ hợp lý, hắn có thể thuyết phục vị lãnh đạo đang hoảng loạn đồng ý với yêu cầu của hắn.
Tương tự, chúng ta có thể giảm tỷ lệ thành công của các vụ cướp ngân hàng bằng cách yêu cầu ban lãnh đạo thiết lập những quy trình đơn giản. Một trong những kỹ thuật cướp ngân hàng đơn giản là chờ bên ngoài vào sáng sớm, khi người quản lý chi nhánh đến mở cửa. Đối tượng sẽ bắt người này, rồi khi những nhân viên khác, không nghi ngờ gì, đến nơi làm việc, họ cũng sẽ bị bắt. Thế là bạn có cả một chi nhánh ngân hàng toàn là con tin và một vụ việc rối rắm phải xử lý.
Tôi đã yêu cầu các chi nhánh thiết lập một hệ thống mật mã cơ bản. Khi người đầu tiên đến vào buổi sáng và thấy không có ai khả nghi, người này có thể làm một việc - chỉnh rèm cửa, di chuyển một cái cây, bật một cái đèn nào đó, bất cứ việc gì - để ra hiệu cho mọi người biết mọi thứ vẫn ổn. Nếu không có dấu hiệu đó khi người thứ hai đến, người này không được vào mà phải lập tức gọi cảnh sát.
Tương tự, chúng tôi cũng đào tạo cho các giao dịch viên, mấu chốt trong quy trình an ninh của bất kỳ ngân hàng nào, biết phải làm gì trong những tình huống hoảng loạn để không trở thành anh hùng chết tức tưởi. Chúng tôi giải thích cách xử lý đúng những cọc tiền phát nổ, sau đó được ứng dụng rộng rãi. Và căn cứ vào những cuộc thẩm vấn với nhiều kẻ cướp nhà băng thành công, tôi hướng dẫn các giao dịch viên hãy giả vờ lo lắng thả tờ giấy thông báo mà tên cướp đưa cho họ xuống sàn dưới chân họ sau quầy giao dịch thay vì trả cho tên cướp, nhờ đó mà giữ lại được một bằng chứng giá trị.
Từ những cuộc thẩm vấn, tôi biết bọn cướp không thích bất ngờ tấn công ngân hàng nên việc lưu ý những người vào ngân hàng mà bạn chưa từng nhìn thấy trước đó rất có giá trị, đặc biệt là vào với một yêu cầu đơn giản hoặc theo thường lệ, như đổi tiền giấy lấy một cọc tiền xu. Nếu nhân viên giao dịch có thể ghi lại biển số xe hay bất kỳ thông tin nhận dạng nào, vụ cướp diễn ra sau đó thường có thể được giải quyết nhanh chóng.
Tôi bắt đầu lân la trò chuyện với các thanh tra chuyên điều tra các vụ giết người và tham quan văn phòng của chuyên viên pháp y. Bất cứ bác sĩ pháp y hay thanh tra giỏi nào đều sẽ nói rằng chứng cứ quan trọng nhất trong bất kỳ cuộc điều tra giết người nào chính là thi thể nạn nhân, và tôi muốn học hỏi càng nhiều càng tốt. Tôi chắc chắn một phần đam mê này xuất phát từ ngày bé tôi muốn làm bác sĩ thú y và am hiểu cấu tạo cũng như các chức năng cơ thể liên quan đến sự sống. Nhưng dù thích làm việc cùng đội điều tra án giết người và nhân viên phòng pháp y, điều mà tôi thực sự có hứng thú là khía cạnh tâm lý: Cái gì thôi thúc kẻ giết người hành động như vậy? Điều gì khiến hắn thực hiện việc giết người dưới những tình huống cụ thể khi đó?
Trong những tuần ở Quantico, tôi biết đến một số vụ án giết người kỳ lạ, một trong những vụ kỳ lạ nhất hóa ra lại xảy ra ngay trong khu nhà tôi - thực ra là cách nhà tôi 225km. Nhưng thế cũng là gần rồi.
Vào thập niên 1950, Edward Gein là một kẻ cô độc sống ở cộng đồng nông nghiệp Plainfield, Wisconsin - dân số là 642 người. Hắn âm thầm bắt đầu con đường phạm tội với hành vi trộm mộ. Thứ hắn đặc biệt quan tâm là da của thi thể, hắn lột ra, phơi nắng rồi quấn quanh mình, bên cạnh việc trang trí cho con ma nơ canh của thợ may và nhiều đồ dùng trong nhà. Có thời điểm, hắn cân nhắc phẫu thuật chuyển giới - một việc vẫn mang tính cách mạng ở khu vực Trung Tây trong thập niên 1950 - và khi việc đó có vẻ không khả thi, hắn quyết định làm điều tốt nhất có thể, may cho mình một bộ com-plê nữ từ những người phụ nữ thật. Nếu quý vị thấy vụ này có vẻ quen thì nhiều chi tiết của nó đã được Robert Bloch sử dụng trong cuốn tiểu thuyết Kẻ tâm thần (được chuyển thể thành bộ phim kinh điển của Hitchcock[3]), và trong Sự im lặng của bầy cừu - Thomas Harris. Harris bắt đầu viết câu chuyện khi tham dự các lớp của chúng tôi ở Quantico.
Gein có lẽ sẽ tiếp tục cuộc sống vô danh trong bóng tối nếu nhu cầu của hắn không mở rộng thành “tạo ra” thêm nhiều xác chết để thu thập da. Khi bắt đầu nghiên cứu về những kẻ sát nhân hàng loạt, chúng tôi nhận ra sự leo thang này ở hầu hết mọi vụ án. Gein bị truy tố tội giết hai phụ nữ trung niên, nhưng khả năng còn nhiều nạn nhân khác nữa. Tháng Một năm 1958, hắn được xác nhận bị tâm thần và sống cả đời trong Bệnh viện Trung ương của bang ở Waupun và Viện Sức khỏe tâm thần Mendota, nơi hắn luôn là một tù nhân kiểu mẫu. Năm 1984, hắn ra đi thanh thản ở tuổi bảy mươi bảy trong khu lão khoa của viện Mendota.
Không cần phải nói, khi làm thanh tra địa phương hoặc đặc vụ thực địa, mọi người không có cơ hội thường xuyên thấy những việc như vậy. Trở lại Milwaukee, tôi muốn tìm hiểu càng nhiều về vụ án này càng tốt. Nhưng khi kiểm tra thông tin ở văn phòng tư pháp của bang, tôi thấy hồ sơ bị niêm phong vì khía cạnh tâm thần.
Nói rằng mình là đặc vụ FBI có hứng thú với các vụ án để phục vụ cho giáo dục, tôi thuyết phục văn phòng mở hồ sơ cho mình xem. Tôi sẽ không bao giờ quên lần đi cùng viên thư ký và lấy mấy chiếc hộp từ hằng hà sa số kệ, và phải gỡ một dấu niêm phong bằng sáp để xem. Nhưng bên trong, tôi nhìn thấy những tấm ảnh và chúng lập tức in sâu vào tâm trí tôi: những thi thể phụ nữ khỏa thân, không đầu, bị treo ngược lên bằng dây thừng và ròng rọc, bị mổ toang phía trước từ ngực đến bộ phận sinh dục, nhưng phần kín đã bị cắt ra. Những ảnh khác lại chụp những cái đầu bị cắt nằm trên bàn, những cặp mắt vô hồn, nhìn vào hư không. Tuy những bức ảnh này rất khủng khiếp, nhưng tôi bắt đầu suy luận xem chúng nói lên điều gì về chủ nhân của chúng và điều đó có ích gì trong việc bắt giữ hắn. Sự thật là tôi suy tư về việc đó kể từ lúc ấy.
Cuối tháng Chín năm 1976, tôi rời Milwaukee để thực hiện đợt nhiệm vụ tạm thời, còn gọi là TDY[4], làm cố vấn cho niên khóa 107 của Học viện Quốc gia ở Quantico. Pam phải ở lại Milwaukee một mình, chăm sóc nhà cửa và cô con gái một tuổi Erika, trong khi vẫn đi dạy. Đây là lần đầu tôi vắng nhà vì công việc, và tôi e rằng quá nhiều người trong chúng tôi ở Cục, trong quân đội và Bộ Ngoại giao thờ ơ với những gánh nặng khủng khiếp mà người vợ hoặc chồng ở nhà phải chịu.
Chương trình của Học viện Quốc gia FBI là một khóa học khó nhằn, kéo dài mười một tuần cho các quan chức thực thi pháp luật cấp cao và tài giỏi trên cả nước và quốc tế. Trong nhiều trường hợp, các học viên được đào tạo chung với đặc vụ FBI. Cách phân biệt các học viên khác nhau là dựa vào màu áo. Đặc vụ FBI mặc áo xanh dương còn học viên của học viện mặc áo đỏ. Còn một điểm khác biệt nữa: học viên của học viện thường lớn tuổi và giàu kinh nghiệm hơn. Để vào học, học viên phải được chỉ huy ở cơ sở địa phương giới thiệu và các nhân viên ở Quantico chấp thuận. Học viện Quốc gia không chỉ cung cấp khóa đào tạo chuyên môn về kiến thức và kỹ thuật thực thi pháp luật mới nhất, mà còn là môi trường rộng mở và thân thiện để FBI tạo dựng mối quan hệ cá nhân với sĩ quan cảnh sát địa phương, hết lần này đến lần khác điều này được chứng minh là một nguồn lực vô giá. Quản lý chương trình Học viện Quốc gia là Jim Cotter, một chuyên viên thực thi pháp luật kỳ cựu được mọi người kính mến.
Với tư cách cố vấn, tôi chịu trách nhiệm về một nhóm học viên - Nhóm B - gồm năm mươi người đàn ông. Tuy chính sách của Giám đốc Cục Patrick Gray, sau đó là Clarence Kelley, đang nới lỏng những hạn chế từ thời Hoover còn điều hành, nhưng vẫn chưa có phụ nữ nào được mời đến Học viện Quốc gia. Ngoài Mỹ, học viên của tôi còn đến từ Anh, Canada và Ai Cập. Mọi người sống chung trong các ký túc xá và làm đủ mọi nghề từ giảng viên đến giám đốc truyền thông, bác sĩ trị liệu đến chủ tịch hội hướng đạo sinh. Đó là cách để nhân viên Đơn vị Khoa học hành vi xem các học viên tương tác với cảnh sát như thế nào, họ có thích không khí ở Quantico không và ứng phó với căng thẳng ra sao.
Căng thẳng thì nhiều lắm. Xa gia đình và sống ở ký túc xá lần đầu trong quãng đời trưởng thành, không được uống rượu bia trong phòng, dùng chung phòng tắm với những người chưa từng gặp gỡ, bị buộc trải qua thử thách thể chất mà đa số họ chưa từng gặp lại kể từ đợt huấn luyện người mới. Các học viên được giáo dục rất tốt nhưng phải trả một cái giá xứng đáng. Đến khoảng tuần thứ sáu, nhiều cảnh sát đã phát rồ, trở nên tăng động cực kỳ.
Dĩ nhiên chuyện này cũng gây khó khăn cho các cố vấn. Mỗi người có cách phản ứng khác nhau với nhiệm vụ. Trước mọi diễn biến trong cuộc đời, tôi quyết định nếu muốn sống sót qua đợt này, tốt nhất nên có một chút năng khiếu hài hước. Những cố vấn khác phản ứng theo cách khác. Có người nghiêm khắc và dữ dội đến mức mắng mỏ học viên trong những trò chơi nội bộ. Đến tuần thứ ba, nhóm của anh ta tức quá, họ cho anh ta một bộ túi xách với thông điệp “Biến khỏi đây đi”.
Một cố vấn khác là một đặc vụ, tôi sẽ gọi là Fred. Trước khi đến Quantico, anh chưa từng nghiện rượu, nhưng khi đến đó lại nghiện.
Các cố vấn có trách nhiệm quan sát dấu hiệu cho thấy học viên bắt đầu chán nản. Thực ra, Fred đã bắt đầu tự nhốt mình trong phòng, hút thuốc và uống rượu đến bất tỉnh nhân sự. Khi đối phó với những cảnh sát gan lì nhờ cọ sát ngoài thực tế, đó là cuộc chiến của kẻ sống sót phù hợp nhất. Để lộ ra bất cứ điểm yếu nào là bạn xong đời ngay. Là một người rất tử tế, Fred vô cùng nhạy cảm, thấu hiểu và cả tin, anh không thể sống sót với nhóm này.
Có một quy định bất di bất dịch: không có phụ nữ trong ký túc xá. Một buổi tối nọ, một viên cảnh sát đến tìm Fred và nói anh ta “không thể chịu nổi nữa. Làm cố vấn, không ai muốn nghe câu này. Bạn cùng phòng của anh ta mỗi đêm đưa một phụ nữ khác nhau lên giường và anh ta không ngủ được. Thế là Fred cùng anh ta đến phòng và thấy nửa tá đàn ông đứng ngoài cửa, đang chờ đến lượt, tiền nắm chặt trong hai bàn tay đầy mồ hôi. Fred sợ quá, xông vào anh chàng đang nằm trên một phụ nữ tóc dài màu vàng, chộp lấy gã và kéo khỏi người phụ nữ, nhưng hóa ra đó chỉ là một con búp bê hơi.
Một tuần sau, một viên cảnh sát khác đến phòng Fred vào giữa đêm và nói rằng bạn cùng phòng Harry, quá tuyệt vọng, vừa mở cửa sổ nhảy ra ngoài. Trước hết, phải nói là cửa sổ trong ký túc xá không được mở ra. Thế là Fred ba chân bốn cẳng chạy xuống hành lang, vào phòng, nhìn ra ngoài cửa sổ và thấy Harry người đầy máu, đang nằm trên cỏ. Fred phóng xuống cầu thang, chạy đến hiện trường vụ tự sát. Ở đó, Harry nhảy lên hù anh thất kinh hồn vía. Hóa ra có một chai tương cà ở căng-tin đã bị trộm vào tối hôm đó. Đến lúc tốt nghiệp, tóc của Fred rụng gần hết, anh không cạo râu, chân tê rần, bước đi khập khiễng. Bác sĩ thần kinh không phát hiện anh có điều gì bất thường về mặt lâm sàng. Một năm sau, khi đã trở lại văn phòng thực địa của mình, anh được cho xuất ngũ do tàn tật. Tôi thấy tiếc cho anh, nhưng ở một khía cạnh nào đó, ít nhất cảnh sát rất giống tội phạm: bạn phải chứng minh mình gan lì cỡ nào với mỗi trường hợp.
Bất chấp sự dễ tính và hài hước của mình, tôi cũng không thoát, nhưng may là đa số những trò đùa chỉ vặt vãnh thôi. Có lần, nhóm của tôi dỡ hết đồ nội thất trong phòng tôi; một lần khác, họ phá tấm trải giường của tôi; lần khác nữa, họ căng giấy bóng kính trên bồn cầu của tôi. Bạn phải tìm cách nào đó để giải tỏa căng thẳng.
Rồi cũng đến lúc họ làm tôi phát điên. Tôi rất muốn rời khỏi đó vài ngày và họ đúng là những cảnh sát giỏi giang, họ đánh hơi được thời điểm đó một cách chuẩn xác. Họ lấy mấy viên gạch bê tông siêu nhẹ chống chiếc xe MGB màu xanh lá của tôi lên, vừa đủ cao để bốn bánh xe không chạm đất một chút thôi. Tôi vào xe, khởi động, gạt cần số, nổ máy và đạp ga, không thể hiểu tại sao xe không nhúc nhích. Tôi bước ra, nguyền rủa công nghệ của dân Anh; tôi mở cốp xe, đá bánh xe, cúi xuống và nhìn gầm xe. Bỗng nhiên, cả bãi đậu xe sáng rực lên. Tất cả bọn họ đều ở trong xe của mình, đồng loạt rọi đèn pha vào tôi. Vì họ tuyên bố là họ thích tôi nên họ hạ xe xuống đất cho tôi sau khi trò đùa kết thúc.
Các học viên nước ngoài cũng tham gia. Rất nhiều người mang theo mấy cái va li rỗng, đến cửa hàng và mua như điên. Tôi đặc biệt nhớ rõ một thượng tá người Ai Cập. Ông ta hỏi một cảnh sát đến từ Detroit chết tiệt nghĩa là gì. (Sai lầm lớn.) Tay cảnh sát nói với ông ta, cũng khá chính xác, rằng đây là một từ đa nghĩa, có thể dùng theo nhiều cách khác nhau tùy tình huống, nhưng hầu như lúc nào cũng phù hợp. Một trong các nghĩa của nó là “đẹp” hay “sang trọng”
Thế là anh ta vào cửa hàng, đến quầy máy ảnh, chỉ tay và nói “Tôi muốn mua cái máy quay phim chết tiệt đó.”
Cô gái bán hàng hoảng quá nói “Xin lỗi anh nói gì cơ?”
“Tôi muốn mua cái máy quay phim chết tiệt đó”
Vài người khác nhanh chóng đến chỗ ông ta và giải thích rằng dù từ đó đúng là có nhiều cách dùng, nhưng không được dùng với phụ nữ và trẻ em.
Lại có một viên cảnh sát người Nhật nghiêm túc hỏi một viên cảnh sát khác quy trình chào hỏi với những giảng viên mà mình kính trọng. Thế là mỗi lần tôi thấy anh ta trên hành lang, anh ta liền mỉm cười, cúi đầu đầy tôn kính và chào tôi bằng câu “Mẹ kiếp, ngài Douglas”. Thay vì làm lớn chuyện, tôi chỉ chào lại, mỉm cười và nói “Mẹ kiếp anh”.
Nhìn chung, khi người Nhật cử ai đó đến Học viện, họ sẽ khăng khăng cử hai học viên. Sau một khoảng thời gian, mọi người bắt đầu hiểu ra một người sẽ là sĩ quan cấp cao còn người kia là cấp dưới có nhiệm vụ đánh giày, dọn giường, quét phòng, nói chung là làm người hầu. Có một lần, vài học viên khác đến tìm Jim Cotter để than phiền rằng viên sĩ quan cấp cao thường luyện karate trong phòng bằng cách đánh người kia nhừ tử. Cotter đến gặp riêng viên sĩ quan cấp cao, giải thích mọi học viên đều bình đẳng tại Học viện và tuyên bố rõ ràng rằng lối hành xử này không được chấp nhận. Nhưng điều đó chỉ cho thấy một kiểu rào cản văn hóa phải vượt qua.
Tôi đã dự nhiều lớp ở Học viện và hình dung cách họ được dạy. Đến cuối khóa vào tháng Mười hai, cả hai Đơn vị Khoa học hành vi và Giáo dục đều đề nghị tôi sang làm việc cho họ. Giám đốc Đơn vị Giáo dục đề nghị tài trợ thêm chương trình cao học nhưng tôi nghĩ mình có hứng thú với lĩnh vực Khoa học hành vi hơn.
Tôi trở về Milwaukee một tuần trước ngày Giáng sinh, rất tự tin rằng mình sẽ được bổ nhiệm đến Quantico nên Pam và tôi đã mua một khu đất rộng hai héc-ta ở một khu vực phía nam Học viện FBI ở Quantico. Tháng Một năm 1977, Cục thông báo một cuộc điều tra nhân lực, trong thời gian đó không thực hiện thuyên chuyển nhân sự. Công việc mới của tôi vậy là đi tong; tôi gặp khó khăn với khu đất ở Virginia, phải vay bố tôi để trả tiền đặt cọc và vẫn không biết tương lai mình trong Cục sẽ đi về đâu.
Nhưng vài tuần sau đó, lúc tôi đang ra ngoài điều tra một vụ án với một đặc vụ tên Henry McCaslin thì nhận được cuộc gọi từ tổng bộ rằng tôi sẽ được thuyên chuyển đến Quantico vào tháng Sáu và vào Đơn vị Khoa học hành vi.
Ở tuổi ba mươi hai, tôi sẽ thay thế vị trí của Pat Mullany, ông ấy sẽ lên làm cán bộ giám sát ở tổng bộ. Quả là một vị trí lớn lao và tôi rất mong chờ thử thách đó. Điều duy nhất mà tôi lo lắng là những người tôi sẽ dạy. Tôi biết họ có thể chơi xỏ các cố vấn như thế nào, kể cả với người họ thích. Tôi không biết liệu họ sẽ mạnh tay ra sao với giảng viên, những người muốn dạy họ về chính công việc của họ. Tôi biết phải dạy cái gì nhưng tôi không chắc lắm về phương pháp truyền đạt. Nếu tôi dạy họ về khoa học hành vi, tốt nhất tôi nên tìm ra cách nào loại bỏ càng nhiều phần KH càng tốt. Và nếu tôi sẽ nói điều gì đó có giá trị với một cảnh sát trưởng lớn hơn tôi mười lăm, hai mươi tuổi, tôi biết tốt nhất mình nên có kiến thức củng cố lời nói của mình.
Và chính nỗi sợ đó đã đưa tôi đến giai đoạn tiếp theo của hành trình.
❀ ❀ ❀
[1] Nguyên văn: Behavioral Science Unit.
[2] Victor Mature (1913-1999): diễn viên người Mỹ.
[3] Đạo diễn, nhà sản xuất phim người Anh có ảnh hưởng trong lịch sử điện ảnh.
[4] Nguyên văn: Temporary Duty Assignment.
