Họ coi thường thiên tài, bởi họ cho rằng ai ai cũng có ít nhiều thiên tài trong mình. Chẳng có ai khỏe mạnh đến mức không có lấy một bộ phận dẫu chỉ hơi ốm yếu, và cũng chẳng có ai bệnh tật đến mức không còn một phần nào lành lặn — cũng như vậy, không có con người nào minh mẫn và đạo đức trọn vẹn mà lại không có lúc điên rồ và tồi tệ; và chẳng có kẻ nào điên rồ, tồi tệ đến mức hoàn toàn mất đi sự khôn ngoan và lòng tự trọng. Tương tự thế, chẳng có thiên tài nào mà lại không có nét khờ khạo, và chẳng có kẻ khờ nào mà không ẩn chứa một chút thiên tài.
Khi tôi bàn về sự độc đáo và thiên tài với một số quý ông trong bữa tiệc tối do ông Thims tổ chức để khoản đãi tôi, và nói rằng những tư tưởng độc đáo cần phải được khích lệ, tôi đã phải vội vội vàng vàng rút lại lời nói của mình. Quan điểm của họ rõ ràng là thiên tài cũng giống như tội lỗi — chuyện nó xuất hiện là điều tất yếu, nhưng khốn thay cho kẻ nào mang nó đến thế gian này. Họ cho rằng nhiệm vụ của một con người là phải suy nghĩ giống như những kẻ láng giềng của mình, bởi trời Phật sẽ chẳng cứu nổi ai dám nghĩ điều tốt về những gì người ta coi là xấu. Và thực tình, thật khó để nhận ra lý thuyết của người Erewhon khác gì với chúng ta, bởi từ “gã đần” kỳ thực chỉ dùng để chỉ một người tự mình hình thành quan điểm riêng.
Vị Giáo sư đáng kính môn Thế sự Khôn ngoan, một cụ ông đã xấp xỉ tuổi tám mươi nhưng vẫn tráng kiện, đã nói chuyện với tôi rất nghiêm túc về vấn đề này, hậu quả từ những lời lẽ thiếu thận trọng mà tôi vừa lỡ thốt ra để bênh vực cho thiên tài. Cụ là một trong những người có sức nặng lớn nhất trong trường đại học, và nổi tiếng vì đã góp công — có lẽ là nhiều hơn bất kỳ ai còn sống — trong việc dập tắt mọi mầm mống của sự độc đáo.
Cụ bảo: “Nhiệm vụ của chúng ta không phải là giúp sinh viên tự tư duy. Chắc chắn đây là điều cuối cùng mà một người có lòng tốt với họ nên khuyến khích. Bổn phận của chúng ta là bảo đảm rằng họ phải suy nghĩ giống như chúng ta, hoặc ít ra là theo cách mà chúng ta thấy thuận tiện để tuyên bố rằng mình đang nghĩ.” Tuy nhiên, ở một vài phương diện, cụ vẫn bị xem là có tư tưởng hơi cấp tiến, bởi cụ đang giữ chức Chủ tịch Hội Xoá bỏ Tri thức Vô ích và Xóa sạch Quá khứ Triệt để.
Về các kỳ thi mà một thanh niên phải vượt qua trước khi nhận bằng cấp, tôi nhận thấy họ không hề lập danh sách xếp hạng sinh viên, đồng thời ngăn chặn mọi hình thức cạnh tranh giữa người học với nhau; quả thực, họ coi đó là thói vụ lợi và thiếu tình làng nghĩa xóm. Các kỳ thi được tiến hành qua những bài luận do thí sinh tự viết về các chủ đề được định sẵn, trong đó có một số chủ đề đã được thí sinh biết trước, trong khi số khác được thiết kế nhằm kiểm tra năng lực chung và sự tháo vát (*savoir faire*) của họ.
Người bạn của tôi, vị Giáo sư môn Thế sự Khôn ngoan, chính là nỗi khiếp sợ của phần lớn sinh viên; và xét theo những gì tôi có thể nhận định, điều đó hoàn toàn dễ hiểu, bởi cụ coi trọng chức vụ Giáo sư của mình hơn bất kỳ vị giáo sư nào khác. Tôi từng nghe chuyện cụ đánh rớt một anh chàng tội nghiệp vì bài luận về các điều khoản bảo lưu thiếu đi sự mơ hồ cần thiết. Một người khác bị buộc thôi học vì viết một bài báo về khoa học mà không dùng đủ mức các từ như “thận trọng,” “kiên nhẫn,” và “thành tâm.” Một người bị từ chối cấp bằng chỉ vì quá nhiều lần và quá nghiêm túc đứng về phía lẽ phải, trong khi chỉ vài ngày trước khi tôi đến, cả một loạt sinh viên đã trượt môn vì không tỏ ra hoài nghi đầy đủ đối với tài liệu in ấn.
Chuyện này khi ấy đang gây ra một sự xôn xao không nhỏ, bởi có tin đồn rằng vị Giáo sư đã viết một bài báo đăng trên tạp chí hàng đầu của trường đại học — ai nấy đều biết chắc chắn là của cụ — chứa đầy những lỗi ngớ ngẩn nhưng lại có vẻ rất xuôi tai. Sau đó, cụ ra một đề thi tạo cơ hội cho các thí sinh lặp lại những lỗi lầm ấy — và vì tin rằng bài báo đó là của chính vị giám khảo của mình, họ đã làm thế là cái chắc. Vị Giáo sư đánh rớt toàn bộ những ai mắc bẫy, nhưng hành động đó của cụ bị cho là không đẹp đẽ cho lắm.
Tôi có kể cho họ nghe câu thơ cao cả của Homer rằng một người phải luôn phấn đấu để đứng đầu và vượt qua tất cả các bạn đồng môn; nhưng họ đáp lại rằng thảo nào những quốc gia tôn sùng một châm ngôn đáng ghét như vậy lúc nào cũng lao vào cấu xé lẫn nhau.
Một vị Giáo sư hỏi: “Tại sao một con người lại muốn trở nên giỏi giang hơn những người láng giềng của mình chứ? Hãy cứ biết ơn nếu mình không tệ hơn họ là được rồi.”
Tôi rụt rè dám thưa rằng tôi không hiểu làm thế nào mà người ta có thể tiến bộ trong bất kỳ nghệ thuật hay khoa học nào, hoặc thực ra là bất cứ điều gì trên đời, nếu thiếu đi ít nhiều sự vụ lợi, và do đó là sự thiếu nhã nhặn.
Vị Giáo sư liền phán: “Tất nhiên là không thể rồi, và đó là lý do vì sao chúng tôi phản đối sự tiến bộ.”
Sau câu nói đó thì chẳng còn gì để bàn thêm nữa. Tuy nhiên, lát sau, một vị Giáo sư trẻ tuổi kéo riêng tôi ra và bảo rằng dường như tôi chưa thực sự hiểu rõ quan điểm của họ về sự tiến bộ.
Cụ nói: “Chúng tôi thích sự tiến bộ, nhưng nó phải phù hợp với lẽ thường của quần chúng. Nếu một người hiểu biết nhiều hơn những kẻ láng giềng, anh ta nên giữ kín kiến thức ấy cho đến khi thăm dò ý họ xem họ có đồng tình, hoặc có khả năng đồng tình với mình hay không.” Cụ bảo rằng việc đi quá xa trước thời đại của mình cũng là một hành động vô đạo đức chẳng kém gì việc bỏ lại phía sau quá xa. Nếu một người có thể kéo những kẻ láng giềng đi theo mình, anh ta muốn nói gì cũng được; nhưng nếu không, còn sự sỉ nhục nào vô cớ hơn việc đi kể cho người ta nghe những điều họ chẳng hề muốn biết? Một người nên nhớ rằng sự sa đà vào trí tuệ chính là một trong những hình thức quá trớn âm thầm và đáng hổ thẹn nhất. Cứ cho là ai cũng nên vượt quá giới hạn ít nhiều, bởi sự minh mẫn tuyệt đối sẽ khiến bất kỳ ai phát điên ngay khi đạt tới ngưỡng đó, nhưng mà... ”
Lúc này cụ đang say sưa giảng giải và tôi bắt đầu tự hỏi làm thế nào để chuồn khỏi ông tướng này, thì bữa tiệc tan, và mặc dù tôi đã hứa sẽ ghé thăm cụ trước khi rời đi, ngặt một nỗi tôi lại không thể thực hiện được.
Đến đây, tôi đã kể đủ để bạn đọc người Anh hình dung phần nào về những quan điểm kỳ lạ mà người Erewhon nắm giữ xung quanh sự phi lý, môn giả thuyết, và nền giáo dục nói chung. Ở nhiều phương diện, họ tỏ ra khá khôn ngoan, thế nhưng tôi không tài nào nuốt trôi nổi môn giả thuyết, nhất là việc họ đem những vần thơ hay của chính mình ra dịch thành thứ ngôn ngữ giả thuyết ấy. Trong thời gian lưu lại đây, tôi từng gặp một thanh niên kể rằng suốt mười bốn năm trời, thứ ngôn ngữ giả thuyết gần như là môn duy nhất cậu được dạy dỗ, dẫu cho cậu chưa từng (thật đáng khen ngợi trong mắt tôi) biểu lộ chút xíu năng khiếu nào với nó, trong khi lại được trời phú cho năng lực không tồi ở nhiều lĩnh vực học thuật khác của nhân loại. Cậu quả quyết với tôi rằng ngay sau khi lấy bằng, cậu sẽ không bao giờ thèm mở một cuốn sách giả thuyết nào nữa, mà sẽ đi theo đúng tiếng gọi của sở thích bản thân. Thế thì cũng tạm ổn đấy, nhưng ai có thể trả lại cho cậu mười bốn năm cuộc đời đã mất?
Đôi khi tôi tự hỏi tại sao những tổn hại gây ra lại không lộ rõ hơn, và tại sao những nam thanh nữ tú ấy vẫn lớn lên khôn ngoan và tốt đẹp đến vậy, bất chấp những nỗ lực có vẻ như cố tình nhằm bóp méo và kìm hãm sự phát triển của họ. Chắc chắn là một số người đã chịu tổn thương, để lại di chứng suốt cả quãng đời còn lại; nhưng phần lớn dường như chẳng hề hấn gì hoặc chịu ít tổn hại, thậm chí vài người còn có vẻ khôn hơn. Lý do có lẽ là vì bản năng tự nhiên của lũ trẻ trong phần lớn các trường hợp đã nổi loạn một cách triệt để chống lại sự giáo dưỡng ấy, khiến cho dẫu các thầy cô có xoay sở thế nào đi nữa, họ cũng không bao giờ buộc chúng phải bận tâm một cách nghiêm túc. Hệ quả là đám con trai chỉ mất thời gian mà thôi, và cũng không mất nhiều như người ta tưởng, bởi trong những giờ phút rảnh rỗi, chúng tích cực tham gia vào các bài tập thể chất và trò chơi vận động giúp phát triển cơ thể, nhờ đó ít ra vẫn giữ được sự tráng kiện và khỏe mạnh.
Hơn nữa, những ai có sở thích đặc biệt thì không tài nào bị kìm hãm khỏi việc phát triển chúng: họ sẽ tự học những gì mình muốn và yêu thích, bất chấp những chướng ngại vật thoạt trông có vẻ như càng thúc đẩy họ tiến lên hơn là làm họ nhụt chí; còn đối với những kẻ chẳng có năng lực đặc biệt nào, việc mất thời gian cũng chẳng phải điều gì quá lớn lao; thế nhưng dẫu có những yếu tố làm dịu bớt tác hại đó, tôi vẫn đoan chắc rằng rất nhiều tổn hại đã giáng lên đầu con cái của tầng lớp cận thượng lưu thông qua hệ thống được người Erewhon ngầm công nhận là giáo dục. Những đứa trẻ nghèo khổ nhất là những kẻ chịu ít thiệt hại nhất — nếu như sự hủy diệt và cái chết từng nghe thấy tiếng nói của sự khôn ngoan, thì ở một mức độ nào đó, sự nghèo khó cũng vậy.
