Ở Trung Quốc, thời kỳ sau Hội nghị toàn thể lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XI họp vào tháng 12 năm 1978 thường được coi là thời đại cải cách hoặc thời đại Đặng Tiểu Bình. Tuy nhiên, trong giai đoạn này, Đặng Tiểu Bình không giữ chức Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc, cũng không phải là Chủ tịch nước hay Thủ tướng Quốc vụ viện. Mặc dù trước "Cách mạng Văn hóa", ông từng đảm nhiệm chức vụ Tổng Bí thư Ban Bí thư và hai lần giữ chức Quyền Thủ tướng Quốc vụ viện, nhưng sang thập niên 70 và 80, ông không còn nắm giữ những chức vụ này nữa. Tháng 11 năm 1989, sau khi yêu cầu nghỉ hưu của Đặng Tiểu Bình được Hội nghị toàn thể lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII chính thức phê chuẩn, ông không còn đảm nhiệm bất kỳ chức vụ chính thức nào nữa. Mọi người cho rằng sau khi Hoa Phùng Quốc Phong từ chức Chủ tịch Đảng Cộng sản vào năm 1980, Đặng Tiểu Bình với tư cách là nhà lãnh đạo tối cao của Trung Quốc đã bắt đầu lãnh đạo công cuộc cải cách mở cửa của Đảng Cộng sản Trung Quốc và nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Tuy nhiên, trên thực tế, điều đó diễn ra sau Hội nghị toàn thể lần thứ ba khóa XI. ①

Cả trong nước lẫn quốc tế, Đặng Tiểu Bình có sức ảnh hưởng lớn hơn rất nhiều so với những người từng chính thức đảm nhiệm các chức vụ cao cấp. Hầu như ai cũng cho rằng trong suốt cuối thập niên 70, thập niên 80 đến thập niên 90, Đặng Tiểu Bình là nhân vật quan trọng nhất và có sức ảnh hưởng lớn nhất duy nhất của Trung Quốc, sánh ngang với Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai. Đặng Tiểu Bình hoàn toàn có lý do để được coi là một trong những nhân vật chủ chốt trong lịch sử phát triển của chủ nghĩa cộng sản Trung Quốc. Đặng Tiểu Bình đã đạt được những thành tựu to lớn hơn bất kỳ ai khác, thể hiện chủ yếu ở việc ông lãnh đạo công cuộc "bác loạn phản chính" (chỉnh đốn lại những sai lầm) đối với những sai lầm về chính trị và kinh tế mà Mao Trạch Đông mắc phải trong những năm cuối đời; lãnh đạo tiến trình hiện đại hóa đưa Trung Quốc bước vào thế kỷ 21.

Ở phương Tây, trong tâm trí mọi người, Đặng Tiểu Bình có hai hình ảnh hoàn toàn khác biệt. Hình ảnh thứ nhất là một người theo đường lối đổi mới của chủ nghĩa cộng sản mà thế giới tư bản hoàn toàn có thể chấp nhận được.

Hình ảnh này lần đầu tiên xuất hiện trong mắt người phương Tây vào cuối thập niên 70 và đầu thập niên 80. Trong những năm trước Gorbachev, Yeltsin, sự sụp đổ của Liên Xô và sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản Đông Âu, Đảng Cộng sản Trung Quốc dưới sự lãnh đạo của Đặng Tiểu Bình đã vứt bỏ thứ xiềng xích chính trị mà Mao Trạch Đông áp đặt lên đầu người dân Trung Quốc trong "Cách mạng Văn hóa", đồng thời vạch ra bản thiết kế hiện đại hóa và phương hướng cải cách chính trị. Trung Quốc đang rất cần thay đổi hình ảnh của mình ở nước ngoài và trong quan hệ đối ngoại. Đặng Tiểu Bình đóng vai trò chủ chốt trong nỗ lực này. Ông đọc diễn văn tại Liên Hợp Quốc, với tư cách là trưởng đoàn đại biểu chính phủ đi thăm Hoa Kỳ, Nhật Bản, các nước Tây Âu và Đông Nam Á. Tại Houston, Đặng Tiểu Bình xuất hiện trên truyền hình với chiếc mũ cao bồi vành rộng, khiến mọi người cảm thấy Trung Quốc của ông không còn nguy hiểm nữa. Đặng Tiểu Bình, một người mặt tròn, vóc dáng thấp lùn, được mọi người yêu mến như một người bác thân thiện, dễ gần. Đối với chính phủ Mỹ, trong chiến lược đối phó với Liên Xô, Trung Quốc dưới thời Đặng Tiểu Bình là một đồng minh rất tốt, chính phủ Mỹ có thể đánh "quân bài Trung Quốc" bất cứ lúc nào. Năm 1979, Đặng thậm chí còn được đề cử làm Nhân vật của năm của tạp chí Time (Mỹ), đánh dấu lần đầu tiên một người theo chủ nghĩa cộng sản vinh dự nhận được danh hiệu này ②. Hình ảnh thứ hai của Đặng - thứ mà một số người phương Tây không mấy thích thú - chính là ấn tượng phức tạp mà sự kiện ngày 4 tháng 6 năm 1989 để lại cho họ.

Cuốn tiểu sử này đưa ra một lời giải thích về mối quan hệ giữa hai hình ảnh này của Đặng Tiểu Bình. So với thực tế, hai hình ảnh này có lẽ đã bị đơn giản hóa quá mức. Trên thực tế, bất kỳ hiện tượng bề ngoài mâu thuẫn nào cũng phần lớn vượt qua tính chân thực của nó. Ở phương Tây, có một xu hướng cho rằng phong trào hiện đại hóa kinh tế thường đi liền với sự xuất hiện của nền chính trị dân chủ. Tình huống này cuối cùng có thể xảy ra ở Trung Quốc, nhưng không có nghĩa là những người chủ trương hiện đại hóa kinh tế trong thời kỳ hậu Mao chắc chắn là những nhân vật có tư tưởng cởi mở về chính trị, mà chỉ là những người này sẵn sàng làm phát triển kinh tế hơn là đấu tranh giai cấp.

Thời thanh niên và trung niên của Đặng Tiểu Bình là một người cộng sản có tinh thần cống hiến. Việc theo đuổi lý tưởng này cũng có thể đồng thời là một hình thức hoạt động tổ chức và trách nhiệm xã hội của ông. Khi ở Pháp năm 16 tuổi, ông đã thiết lập mối liên hệ với những người sau này trở thành lãnh đạo của Đảng và các đoàn thể cộng sản Trung Quốc. Một số người trong số họ chẳng bao lâu sau đã tạo ra sức ảnh hưởng to lớn trong bộ máy lãnh đạo của đảng. Kể từ đó, đảng không chỉ chi phối cuộc đời Đặng, mà còn là một phần quan trọng trong cuộc sống của ông. Đảng Cộng sản Trung Quốc đã cử ông tới Moskva, đào tạo ông thành một nhà tổ chức chính trị, rồi sau đó phái trở về Trung Quốc. Dưới sự lãnh đạo của đảng, trước khi giành được chính quyền vào năm 1949, dấu chân chiến đấu vì sự nghiệp cộng sản của Đặng đã trải khắp Trung Quốc. Mặc dù đảng có lẽ không chính thức quyết định việc ông nên kết hôn với ai, nhưng chắc chắn có liên quan đến việc lựa chọn kết hôn và ly hôn của ông. Cuốn sách "Người cha Đặng Tiểu Bình của tôi" do con gái ông viết đã khẳng định: Cả ba cuộc hôn nhân của Đặng đều do các đồng chí trong đảng mai mối, đó là chứng cứ rõ ràng. ③

Sau năm 1949, Đặng không chỉ có tư thế thăng tiến làm quan chức cao cấp — đặc biệt là trở thành Ủy viên Bộ Chính trị và đảm nhiệm chức vụ Tổng Bí thư Đảng vào giữa thập niên 50 — mà còn có cả tư thế từng chịu sự bức hại và phỉ báng. Khi "Cách mạng Văn hóa" bắt đầu vào năm 1966, Đặng bị cách chức, chịu sự phê phán nghiêm khắc với tư cách là nhân vật số hai đi theo con đường tư bản chủ nghĩa của Trung Quốc (chỉ đứng sau Lưu Thiếu Kỳ). Vào những ngày cuối đời của Mao vào năm 1976, Đặng lại một lần nữa bị "Bè lũ bốn tên" bức hại, lại một lần nữa bị phê phán và cách chức. Nhờ sự che chở và ủng hộ ngầm của Diệp Kiếm Anh và Quân khu Quảng Châu, lần mất chức này của Đặng không vấp phải tai họa quá lớn, nhưng vào giai đoạn đầu của "Cách mạng Văn hóa" thì ông không gặp may mắn như vậy. Tuy nhiên, giống như những gì đã thể hiện khi chịu kỷ luật vào năm 1933, trong cả hai lần của thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", Đặng đều chấp nhận kỷ luật của đảng thông qua hình thức phê bình và tự phê bình — mặc dù hình thức phê bình này tuyệt đối chẳng mang lại kết quả gì — ông tiếp nhận hình thức kỷ luật ấy với thái độ gần như một người tu khổ hạnh, chờ đợi cơ hội để khiếu nại lại vụ án của mình.

Sau khi Mao qua đời và sau khi đập tan "Bè lũ bốn tên", nói một cách chính xác, nếu không có sự giải thích của Đặng đối với nhận thức về tư tưởng Mao Trạch Đông, thì tư tưởng Mao Trạch Đông sẽ trở thành vật cản chính cho việc phục chức của Đặng. Bởi vì Hoa Quốc Phong — người kế nhiệm do chính Mao Trạch Đông lựa chọn — trong một khoảng thời gian từng phát động một đợt tấn công với khẩu hiệu "Hai phàm miếu" (Hai phàm là). "Hai phàm" đó là: "Phàm là quyết định do Chủ tịch Mao đưa ra, chúng ta đều kiên quyết duy trì; phàm là chỉ thị của Chủ tịch Mao, chúng ta đều trước sau như một tuân thủ không lùi bước". Trong thời gian bị lưu đày chính trị, Đặng đã nhấn mạnh rằng luận điệu này quá cứng nhắc. Đây là một sự giải thích sai lầm về tư tưởng Mao Trạch Đông. Vào tháng 7 năm 1977, không lâu sau khi phục chức, trong bài phát biểu đọc tại Hội nghị toàn thể lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X, Đặng đã trình bày sự giải thích đúng đắn về tư tưởng Mao Trạch Đông bằng quan điểm của chính mình. ⑤

Trên thực tế, trong các bài phát biểu và tác phẩm của mình, Đặng cũng nhiều lần nhấn mạnh rằng thời gian cụ thể, tình hình cụ thể thì phải đối xử một cách cụ thể. Đặng có một câu ví von vang danh thiên hạ: "Mặc kệ mèo trắng mèo đen, bắt được chuột đều là mèo tốt". Mặc dù câu nói này thẳng thắn, ngắn gọn dễ hiểu, nhưng mọi người không hiểu rõ lắm về ý nghĩa sâu xa hơn của nó. Một số người còn choว่า câu nói này là sự thể hiện cụ thể cho tính thực dụng của Đặng, thậm chí ở Trung Quốc có người còn lấy câu nói này làm đề tài nghiên cứu. Thế nhưng, khi nhà lãnh đạo kỳ cựu của Đảng là Bạc Nhất Bả hỏi Đặng rằng hiện tại nghĩ thế nào về câu nói "mèo vàng mèo đen", Đặng trả lời: Thứ nhất, bây giờ tôi không rút lại; thứ hai, tôi nói là nhắm vào tình hình lúc đó (năm 1962). ⑥ Sau đó, một số nhà bình luận nói rằng Đặng chưa từng có nguyên tắc và kiến giải chính trị nào cả. Theo suy luận đó, Đặng trước "Cách mạng Văn hóa" là một "nhân viên tuân thủ kỷ luật chăm chỉ", ông chỉ coi trách nhiệm của mình là phục vụ đảng và sự lãnh đạo của đảng, đồng thời quán triệt chấp hành các chỉ thị của Trung ương. ⑦ Tuy nhiên, sự thật không phải như vậy. Đặng chắc chắn có một kiến giải độc đáo về cách thức tiến hành hiện đại hóa Trung Quốc và vai trò mà Đảng Cộng sản nên đóng trong quá trình thực hiện hiện đại hóa, chính vì thế đã tạo ra cơ hội và cớ để những đối thủ trong đảng phế chức của ông. Nhận thức của Đặng về sự phát triển của chủ nghĩa xã hội bắt nguồn từ những ngày đầu thập niên 30 ở Giang Tây khi ông lần đầu làm việc chung với Mao. Sau đó chính là những chính sách được hoạch định và thực thi ở Diên An. Trong thời kỳ Chiến tranh chống Nhật, Đặng đã vận dụng thành công kinh nghiệm Diên An kết hợp với tình hình thực tế vào khu Thái Hành do ông lãnh đạo, nhận thức của ông về sự phát triển chủ nghĩa xã hội lần đầu tiên có được sự thể hiện toàn diện cụ thể.

Vào thập niên 30 ở Giang Tây, Mao đã phát động một cuộc cách mạng nông thôn bao vây thành thị từ tầng lớp thấp nhất của Trung Quốc. Mao lúc đó đối với sự nghiệp cách mạng không phải là người giáo điều tuân theo quy tắc cũ, cũng không phải là kẻ nóng vội muốn thành công ngay. Ông biết rằng cải tạo Trung Quốc cần có thời gian, thứ mà mỗi giai đoạn của cuộc cách mạng này cần chính là sự tham gia và ủng hộ của quần chúng nhân dân, đồng thời cũng cần một nền tảng kinh tế hợp lý và vững chắc. Ví dụ, trong quá trình cải cách ruộng đất, không phải toàn bộ ruộng đất của tất cả nông dân đều bị tước đoạt, mục tiêu của cải cách ruộng đất chỉ đơn giản là tước đoạt ruộng đất của những đại phú ông, thế nhưng vào lúc đó thậm chí những đại phú ông này cũng được phép thu được một chút lợi ích nào đó từ cuộc cải cách ruộng đất. Đại đa số mọi người, trong đó có cả những trung nông tương đối giàu có, tuyệt đối không hề cảm thấy bị phong trào của Đảng Cộng sản đe dọa. Bằng cách thức này, Mao và sau này là Đặng đều hy vọng vừa có thể đạt được sự ủng hộ của quần chúng ở mức độ tối đa, vừa có thể nâng cao tối đa mức độ tăng trưởng kinh tế. Những nguyên tắc có thể dẫn đến sự phát triển chậm rãi mà ổn định này chính là phôi thai của chính sách cách mạng dân chủ mới do Mao khởi xướng vào thập niên 40 và chính sách tiếp quản chính quyền toàn quốc của Đảng Cộng sản trong điều kiện chiến tranh. Trên thực tế, những nguyên tắc này trong một khoảng thời gian sau năm 1949 vẫn tiếp tục phát huy tác dụng, cho đến khi uy quyền cá nhân của Mao đạt đến địa vị chí cao vô thượng trong đời sống chính trị Trung Quốc mới chấm dứt.

Tóm lại, Đặng là một người coi trọng hiệu quả thực tế chứ không phải là một người theo chủ nghĩa thực dụng. Trong suốt sự nghiệp chính trị của mình, ông là một nhà cách mạng kiên định, luôn nỗ lực không ngừng nghỉ để bảo đảm Đảng Cộng sản giành lấy chính quyền và sự nghiệp hiện đại hóa của Trung Quốc. Trong mắt Đặng Tiểu Bình, chủ nghĩa cộng sản không chỉ là một lực lượng xã hội có tổ chức, mà còn là phương thức khôn ngoan nhất để giải quyết các vấn đề mà Trung Quốc phải đối mặt trong thế kỷ XXI. Điều cần thiết hiện nay là một Trung Quốc thống nhất, sự lãnh đạo mạnh mẽ và sức mạnh của nhân dân. Đặng cho rằng tất cả những điều này chỉ có thể dựa vào Đảng Cộng sản mới có được. Quan điểm này tuy chưa chắc đã đúng, nhưng đây chính là quan điểm của Đặng Tiểu Bình.

Phương thức truyền thống viết tiểu sử nhân vật của Trung Quốc khác với phương thức vốn đã trở nên phổ biến ở phương Tây. Mục đích của nó không phải là tiến hành đánh giá khách quan có mực thước mà là tiến hành thuyết giáo đại trà. Những cuốn tiểu sử nhân vật được viết ra theo cách này thường mang tính thần thánh hóa, đồng thời thiếu đi phương pháp phân tích mang tính khoa học vốn là tinh hoa của tiểu sử phương Tây. Chuyện kỳ thú, giai thoại, thậm chí cả tin đồn vỉa hè theo truyền thống vẫn luôn là chủ đề của tiểu sử Trung Quốc. Tiểu sử phương Tây dựa vào hồi ký cá nhân, dựa vào phỏng vấn người thân, bạn bè và những người có liên quan; dựa vào tài liệu cá nhân hoặc tài liệu công khai. Phương pháp thông dụng thường là đợi đến khi nhân vật được viết qua đời rồi mới viết.

Giống như những gì danh mục tài liệu tham khảo của cuốn sách này đã cho thấy, các tài liệu và văn kiện được xuất bản ở Trung Quốc vào nửa cuối thập niên 80 và thập niên 90 đã tạo sự thuận tiện vô cùng lớn cho việc viết tiểu sử. Rất nhiều hồi ký cá nhân liên quan đến Đặng Tiểu Bình đã được xuất bản (mặc dù những hồi ký này không hoàn toàn đáng tin cậy), thậm chí còn có thể phỏng vấn những người liên quan, mặc dù không thể phỏng vấn trực tiếp bản thân Đặng Tiểu Bình. Con gái của Đặng Tiểu Bình là Đặng Dung cũng đã cho xuất bản tập một cuốn "Người cha Đặng Tiểu Bình của tôi" vào tháng 8 năm 1993. Thực ra, sau khi Đặng Tiểu Bình nghỉ hưu vào năm 1989, công việc xuất bản các sách vở liên quan đến Đặng Tiểu Bình đã được triển khai toàn diện. Những người quen thuộc với các chính khách phương Tây thường liên tưởng tình hình này với một phong trào tranh giành quyền lực chính trị chứ không phải là việc Đặng nghỉ hưu. Thế nhưng, giống như những gì Pye và những người khác đã nói, cách giải thích này là một sự hiểu lầm về sự khác biệt văn hóa: trong văn hóa chính trị truyền thống của Trung Quốc, quyền lực thực sự thường nằm ở hậu trường, còn quyền lực có vị trí hiển hách thường chỉ hữu danh vô thực.⑧

Từ góc độ thực tế và học thuật, đây là một cuốn tiểu sử chính trị. Mặc dù các nghiên cứu về Đặng đã được triển khai cả trong và ngoài nước Trung Quốc, nhưng hiện tại số tài liệu có được liên quan đến hoàn cảnh cá nhân của Đặng vẫn còn rất ít. Đặc biệt là sự thiếu hụt các tài liệu liên quan đến trải nghiệm chính trị và bối cảnh lịch sử của nhân vật chính, đây là một trở ngại lớn trong việc viết một cuốn tiểu sử đánh giá chính trị. Ví dụ như:

Rất khó để làm rõ rốt cuộc Đặng đã đóng vai trò gì trong quá trình tham gia một hoạt động chính trị hoặc hoạch định một chính sách nào đó. Tình hình này trở thành một vấn đề nổi cộm hơn trong thời kỳ cải cách, bởi vì lúc bấy giờ trong nước Trung Quốc có một xu hướng là mọi công lao đều nên quy về cho Đặng Tiểu Bình. Người ta cho rằng từng có nỗ lực làm rõ rốt cuộc Đặng đã trực tiếp tham gia những việc gì và đóng vai trò gì trong những việc đó, nhưng nếu không có đầy đủ tài liệu thì không thể đưa ra những suy luận hợp lý. Về các tài liệu liên quan đến tính cách của Đặng, những gì do các văn kiện và bản tin báo chí cung cấp là vô cùng hạn chế; những gì được cung cấp đều là hoạt động chính trị và các bài phát biểu của Đặng, còn về mặt tình cảm và thái độ của ông thì hầu như không có. Do đó, phần lớn tài liệu về tính cách của Đặng chỉ có thể suy luận từ các hoạt động được công khai trên báo chí của ông. Ngay cả con gái của Đặng cũng nói trong sách của mình rằng bản thân Đặng từng bày tỏ rõ ràng không đồng ý viết tiểu sử về ông... dù là chính thức hay phi chính thức. Do đó, cuốn sách của con gái ông không nghi ngờ gì đã trở thành một nguồn quan trọng để thu thập các giai thoại cá nhân về Đặng Tiểu Bình hiện nay.

Tuy nhiên, cuốn sách này cũng là một cuốn tiểu sử chính trị, bởi vì sự quan tâm của mọi người đối với cuộc đời Đặng xuất phát từ việc cuộc đời ông có thể hé lộ sự phát triển và biến đổi của chính trị Trung Quốc, đặc biệt là chính trị nội bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc. Mặc dù đến thập niên 40 Đặng mới trở thành một nhân vật chủ chốt trong tầng lớp lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc, nhưng ông đã tham gia các hoạt động trong giai đoạn đầu mới thành lập đảng. Trải nghiệm cuộc sống của ông sau năm 1949 thực chất cũng là một hình ảnh thu nhỏ của chính trị Trung Quốc. Ngoài ra, sự thăng trầm đầy kịch tính trong vận mệnh chính trị của Đặng Tiểu Bình không chỉ cần được giải thích, mà hiển nhiên còn có ý nghĩa gợi mở phổ quát hơn đối với tiến trình chính trị của Trung Quốc. Hầu như không có một chế độ chính trị nào — đặc biệt là chế độ chính trị do đảng cộng sản thống trị — lại dung túng cho một kẻ bị buộc tội phạm "tội" chính trị trong ba thời kỳ khác nhau, không chỉ có thể sống sót, mà còn có thể liên tiếp tái nắm quyền, cuối cùng lại trở thành "nhà lãnh đạo chí cao vô thượng."

Sở dĩ cuốn sách này là một cuốn tiểu sử chính trị là bởi vì cuốn sách này dùng phần lớn dung lượng để ghi chép cuộc đời của Đặng sau năm 1937, tức là giai đoạn ông trở thành một nhân vật quan trọng có ảnh hưởng trong giới chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc và Trung Quốc. Cuốn sách hầu như không đề cập đến cuộc đời thời niên thiếu của Đặng trước năm 16 tuổi. Trước 16 tuổi, ông đã trải qua thời thơ ấu và thời học sinh ở Tứ Xuyên, nhưng cuốn sách lại ghi chép giai đoạn từ khi Đặng đến Pháp năm 1920 cho đến năm 1937, giai đoạn này đã đặt nền móng cho sự nghiệp chính trị sau này của ông. Trong những năm tháng đó, ông là một quan chức và nhà tổ chức chính trị của đảng. Cùng với sự thăng trầm của lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đặng cũng có những thăng trầm trong những năm tháng này, sự thất sủng của ông bao gồm việc bị giáng chức vào năm 1933. Chính trong những năm tháng ấy, Đặng đã thiết lập mối quan hệ cá nhân mật thiết với hai nhân vật then chốt quyết định vận mệnh sau này của ông, thực tế mối quan hệ này đã bảo đảm vận mệnh chính trị sau này của ông: Đầu tiên, Đặng kết quen với Chu Ân Lai ở Pháp, sau đó là kết quen với Mao Trạch Đông vào năm 1931.

Còn có một mối quan hệ quan trọng nữa, nói chính xác hơn có lẽ là một lưới quan hệ, mối quan hệ này được hình thành sau khi Đặng đảm nhiệm chức vụ lãnh đạo chính trị quân sự chủ chốt của căn cứ địa Thái Hành vào năm 1937. Tại căn cứ địa Thái Hành, ông cùng với một người Tứ Xuyên khác là Lưu Bá Thừa hợp tác lãnh đạo Sư đoàn 129 của Bát Lộ quân. Sư đoàn này là một trong ba lực lượng quân sự chủ lực của Đảng Cộng sản trong Chiến tranh chống Nhật. Sư đoàn 129 do Lưu lãnh đạo ban đầu mở ra căn cứ địa ở vùng núi Thái Hành, sau đó tiếp tục phát triển mở rộng phạm vi của căn cứ địa, cuối cùng thiết lập nên khu vực biên giới Sơn Tây - Hà Bắc - Sơn Đông - Hà Nam (tức Tấn, Ký, Lỗ, Dự). Khu vực biên giới này trong cuộc Nội chiến giải phóng sau đó đã trở thành một khu hành chính của chính phủ Đảng Cộng sản. Đồng thời, Đặng và Lưu còn cùng nhau xây dựng nên một trong những quân đội hùng mạnh nhất của Quân Giải phóng Nhân dân — Quân đoàn 2 Quân Giải phóng. Với tư cách là Chính ủy, Đặng Tiểu Bình đã phát huy vai trò vô cùng quan trọng, cần phải làm công tác tuyên truyền cổ động số lượng lớn, bởi vì đây là một vùng nghèo khó, thể chất tân binh rất yếu ớt, trang bị của quân đội lúc bấy giờ cũng rất lạc hậu.

Trong khoảng thời gian từ năm 1937 đến năm 1952, Đặng có mối quan hệ vô cùng mật thiết với sự phát triển của quân đội Đảng Cộng sản. Trong sự nghiệp sau này của ông, đặc biệt là trong thời gian diễn ra "Cách mạng Văn hóa" và sau "Cách mạng Văn hóa", mối quan hệ này đã phát huy vai trò mang tính quyết định. Trong cuộc nội chiến Quốc - Cộng cuối thập niên 40, Đặng đã phát huy vai trò chủ chốt trong hai chiến dịch lớn, hai chiến dịch này dẫn trực tiếp đến việc Đảng Cộng sản giành được chính quyền toàn quốc vào năm 1949. Chiến dịch thứ nhất là việc đại quân Lưu - Đặng phá vỡ tuyến phong tỏa Hoàng Hà của Tưởng Giới Thạch, tiến thẳng vào Trung Nguyên, mở màn cho cuộc tổng tấn công chiến lược; chiến dịch thứ hai là Chiến dịch Hoài Hải mang tính quyết định. Trong chiến dịch này, lực lượng Đảng Cộng sản cuối cùng đã đánh bại quân đội Quốc dân đảng rút lui cố thủ bờ nam sông Dương Tử và thủ đô Nam Kinh của Quốc dân đảng. Đại quân Lưu - Đặng tiếp tục tiến đánh chiếm lấy khu vực Tây Nam. Thế nhưng, trải nghiệm của Đặng tại căn cứ địa Thái Hành và sau đó trong quân đội không chỉ biến ông thành một nhân vật có uy tín cao trọng trong quân đội, mà những năm tháng trải nghiệm ấy còn mang lại cho ông kinh nghiệm phong phú thủ đao đầu tiên để giải quyết các vấn đề khác nhau. Những vấn đề này bao gồm việc động viên quần chúng, giới thiệu một loạt cán bộ vào các vị trí nhân sự quan trọng của chính phủ. Nhóm cán bộ này sau thập niên 90 đã trở thành những cán bộ đóng vai trò chủ chốt trong công tác của chính phủ Đảng Cộng sản.

Phần còn lại của chương này là bối cảnh cơ bản của cuốn tiểu sử chính trị Đặng Tiểu Bình này, nó phác quát lịch sử của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Phần đầu tiên của nó bàn về con đường mà Đảng Cộng sản đã đi qua trước khi giành chính quyền vào năm 1949; phần thứ hai bàn về đời sống chính trị Trung Quốc thời kỳ Mao Trạch Đông; phần thứ ba bàn về đặc điểm chủ yếu của các cuộc đấu tranh trong nội bộ đảng và hậu quả mà những cuộc đấu tranh này mang lại cho chính trị Trung Quốc; phần cuối cùng tập trung thảo luận về việc đặc điểm của những cuộc đấu tranh này đã giúp Đặng xác định địa vị của ông trong lịch sử Đảng Cộng sản và đời sống chính trị như thế nào.

Đảng Cộng sản Trung Quốc và con đường giành chính quyền

Năm 1920, khi Đặng rời Trung Quốc sang châu Âu, Trung Quốc đang ấp ủ việc thành lập đảng cộng sản. Sự sụp đổ của chế độ đế chế phong kiến Trung Quốc đã nhanh chóng dẫn đến sự sụp đổ của chính quyền trung ương Trung Quốc, từ đó ngày càng có nhiều quyền lực tập trung vào tay các phiệt quân phiệt địa phương. Trung Quốc đã ủng hộ phe Hiệp ước trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, nhưng khi ký kết "Hiệp ước Versailles", hiệp ước này quy định chuyển nhượng thuộc tính trước đây của Đức ở Sơn Đông không phải trả lại cho Trung Quốc mà giao lại cho Nhật Bản. Do đó, vào ngày 4 tháng 5 năm 1919, một phong trào biểu tình tuần hành mang tính dân tộc chủ nghĩa phản đối "Hiệp ước Versailles" do sinh viên Bắc Kinh tổ chức đã bùng nổ, sau này phong trào này được gọi là "Phong trào Ngũ Tứ". Chính trong phong trào này, một số người Trung Quốc không thể tránh khỏi việc tìm kiếm con đường cứu nước từ quốc gia cộng sản mới thành lập là Liên Xô. Ngoài ra, nguyên nhân quan trọng hơn là sau khi những người Bolshevik Nga giành được chính quyền, họ ngay lập tức bắt đầu cổ vũ các "dân tộc bị áp bức phương Đông" đoàn kết lại chống lại sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thực nhân. Người Nga hứa trả lại toàn bộ lãnh thổ trước đây bị Sa hoàng cắt xô cho Trung Quốc, cùng hưởng quyền sử dụng tuyến đường sắt xuyên Xiberi với Trung Quốc, tuyến đường sắt này có một nhánh đi qua Mông Cổ thẳng tới Bắc Kinh. Họ cũng thông qua Quốc tế Cộng sản cung cấp sự giúp đỡ về mặt tổ chức, kinh tế và tư tưởng cho nhân dân Trung Quốc. (Quốc tế Cộng sản do Lenin sáng lập nhằm thiết lập chính quyền cộng sản trên toàn thế giới.)

Các nhóm thảo luận chủ nghĩa Mác khác nhau lần lượt xuất hiện ở Trung Quốc, trong đó nhóm Đại học Bắc Kinh là nhóm quan trọng nhất. Đại học Bắc Kinh từng là nơi phát nguyên của phong trào "Ngũ Tứ". Trên nền tảng của các tổ chức như hội cứu quốc, hội tự cứu, hội nghiên cứu, v.v., dưới sự giúp đỡ của các nhà tổ chức thuộc Quốc tế Cộng sản, Đảng Cộng sản Trung Quốc được thành lập vào tháng 7 năm 1921. Ban đầu, Đảng Cộng sản và Quốc dân đảng hùng mạnh do Tôn Trung Sơn lãnh đạo đã tiến hành hợp tác mật thiết. Cả hai đảng này thực tế đều là các đảng phái mang tính dân tộc chủ nghĩa được khơi nguồn bởi các sự kiện mới phát sinh vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, mục đích của cả hai đảng đều là khôi phục chủ quyền và tôn nghiêm của quốc gia. Do đó, nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu của cả hai đảng đều là tái thống nhất toàn quốc và chấm dứt tình trạng chia cắt của các quân phiệt. Ngoài ra, theo lời mời của Tôn Trung Sơn vào đầu thập niên 20, Quốc tế Cộng sản cũng gánh vác trọng trách tái tổ chức Quốc dân đảng thành một chính đảng cách mạng.

Mối quan hệ giữa Quốc dân đảng và Đảng Cộng sản có lúc từng có phần căng thẳng, sau đó, mối quan hệ giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc tế Cộng sản cũng trở nên căng thẳng. Nguyên nhân dẫn đến xung đột giữa hai đảng Quốc - Cộng là sự khác biệt về mặt ý thức hệ. Khi Tôn Trung Sơn còn sống, ông đã xoay xở để duy trì liên minh giữa hai đảng, nhưng sau khi ông qua đời vào năm 1925, người kế nhiệm ông là Tưởng Giới Thạch ngày càng cho rằng Đảng Cộng sản là một mối đe dọa, đồng thời ông ta còn tìm cách hòa giải với các quân phiệt lớn. Hóa ra hai đảng Quốc - Cộng không hề thành lập liên minh giữa hai đảng, mà các đảng viên Đảng Cộng sản tham gia Quốc dân đảng với tư cách cá nhân. Sự sắp xếp này không chỉ giúp Đảng Cộng sản có thể khuếch trương ảnh hưởng và tổ chức của mình dưới chiếc ô bảo hộ của Quốc dân đảng, mà còn có thể hiệu quả làm tan rã Quốc dân đảng từ bên trong. Chuyến trở về nước năm 1927 của Đặng Tiểu Bình là một phần của chiến lược này, bởi vì ông đã đến Tây An làm việc cho quân phiệt Phùng Ngọc Tường ở phương bắc. Quốc dân đảng ngày càng trở nên cực đoan hơn trong vấn đề hợp tác với Đảng Cộng sản. Năm 1927, Tưởng và các nhân vật hữu khuynh trong Quốc dân đảng đã bắt đầu tuyên chiến công khai với Đảng Cộng sản.

Nguyên nhân dẫn đến xung đột giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc tế Cộng sản là do Quốc tế Cộng sản dưới sự lãnh đạo của Stalin coi vai trò của họ và Đảng Cộng sản Trung Quốc như một phần kéo dài của chính sách đối ngoại Liên Xô, đây là một khía cạnh gây ra xung đột; mặt khác là vì Stalin trong cuộc đấu tranh giành lãnh đạo Đảng Cộng sản Liên Xô với Trotsky muốn tỏ cho Trotsky thấy rằng Quốc tế Cộng sản do ông ta lãnh đạo đã chỉ thị Đảng Cộng sản Trung Quốc phải bằng mọi giá duy trì liên minh với Quốc dân đảng. Khi các đảng viên Đảng Cộng sản ở Thượng Hải bị vây bắt, họ nên giấu vũ khí rồi trốn chạy chứ không được kháng cự. Ra lệnh cho tổ chức nông dân của Đảng Cộng sản tiến hành cách mạng ruộng đất không được xâm phạm đảng viên Quốc dân đảng và gia đình họ. Ở Tây An, dưới cái tên Đặng Hi Hiền làm việc trong quân đội của Phùng Ngọc Tường (Quốc dân đảng) một thời gian, sau đó ông rời Tây An chuyển đến Hán Khẩu — nơi đặt trụ sở Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, ở lại làm việc trong cơ quan Trung ương Đảng, sau đó đến Thượng Hải làm công tác bí mật. Trong hoàn cảnh đó, việc Đặng Hi Hiền đổi tên thành Đặng Tiểu Bình là điều vô cùng cần thiết. ⑨ Năm 1927, bắt đầu từ phái hữu trong Quốc dân đảng rồi đến phái tả Quốc dân đảng đều chĩa mũi nhọn vào Đảng Cộng sản, điều này đã chứng minh sự thất bại trong chính sách của Stalin.

Vì sốt sắng muốn Đảng Cộng sản Trung Quốc đạt được thành công ở Trung Quốc, Stalin đã chỉ thị Đảng Cộng sản lúc bấy giờ đã cắt đứt quan hệ với Quốc dân đảng tiến hành một loạt cuộc khởi nghĩa vũ trang tại các thành phố ở Trung Quốc. Mục đích của các cuộc khởi nghĩa là đánh chiếm thành phố lật đổ chính quyền Quốc dân đảng. Thế nhưng phần lớn quân đội của Đảng Cộng sản lúc bấy giờ được xây dựng trên nền tảng các hiệp hội nông dân và là những nông dân chưa từng chịu bất kỳ huấn luyện quân sự nào. Trong số các cuộc khởi nghĩa này, thành công nhất là cuộc khởi nghĩa chiếm thủ phủ Nam Xương tỉnh Giang Tây vào đầu tháng 8, nhưng nghĩa quân chỉ chiếm giữ Nam Xương được 4 ngày, các cuộc khởi nghĩa ở những nơi khác đều chuốc lấy thất bại. Thế nhưng Quốc tế Cộng sản vẫn kiên trì quan điểm của mình, ép Đảng Cộng sản tổ chức một cuộc khởi nghĩa ở Quảng Châu, kết quả lại tiếp tục thất bại. Cuộc khởi nghĩa này đã đe dọa đến lực lượng của Đảng Cộng sản ở thành phố. Lúc bấy giờ Trung ương Đảng Cộng sản đặt trụ sở ở Thượng Hải, Đặng cũng ở đó, tất cả họ đều hoạt động ngầm. Đến cuối năm 1927, lực lượng của Đảng Cộng sản hoặc có thể nói là phần lực lượng còn sót lại của nó, dần dần tụ tập về các khu vực du kích ở nông thôn, tức là những khu vực được gọi là "Xô Viết".

Đảng Cộng sản rất khó gượng dậy sau thất bại năm 1927. Từ năm 1927 đến năm 1935, trong nội bộ đảng diễn ra một loạt cuộc đấu tranh tranh giành quyền lực, cộng thêm những cuộc "tiễu trừ" lặp đi lặp lại của Tưởng Giới Thạch thuộc Quốc dân đảng, Mao đã rút ra bài học kinh nghiệm từ quá khứ, cho rằng việc dựa vào cách mạng nông dân, chiến tranh du kích và chiến tranh cơ động, dùng các thủ pháp cải cách xã hội và kinh tế để nâng cao giác ngộ chính trị của nông dân là điều vô cùng quan trọng. Là một phần trong chính sách phát động khởi nghĩa nông dân mà Đảng Cộng sản áp dụng lúc bấy giờ, Đặng được phái đến Quảng Tây để ủng hộ các Xô Viết nông thôn đó, nhưng công việc không diễn ra thuận buồm xuôi gió. Những người khác trong đảng tiếp tục kiên trì quan điểm cách mạng vô sản của đảng, và vào năm 1930 lại tiến hành một lần thử nghiệm khởi nghĩa thành phố. Ngoài ra, Đặng cũng nhận lệnh rời khỏi căn cứ địa nông thôn ở Quảng Tây của mình, đi đến nhiều thành phố bao gồm cả Quảng Châu để tiến hành đấu tranh vũ trang. Đây là một nước đi hoàn toàn phi thực tế, thế nên không đạt được mục tiêu dự kiến, vì vậy nước đi này đã nhanh chóng bị từ bỏ. Một số địa phương khác cũng thử nghiệm tiến hành đấu tranh giành các thành phố, kết quả đều vấp phải thất bại bi thảm giống như năm 1927.

Lãnh đạo quyền của Đảng Cộng sản lúc này đã chuyển vào tay "Ba mươi tám người rưỡi Bolshevik" hoặc "Tập đoàn lưu học sinh Nga". Những học sinh Trung Quốc này sau khi thụ giáo ở Moskva đã được phái về lãnh đạo cuộc cách mạng Trung Quốc theo chỉ thị của Quốc tế Cộng sản. Họ thừa nhận trọng tâm công tác của Đảng Cộng sản bắt buộc phải chuyển từ thành phố sang nông thôn, thế nhưng họ không sẵn sàng nhường quyền lãnh đạo Đảng Cộng sản cho Mao và những người ủng hộ Mao — những người đã xây dựng và phát triển các căn cứ địa Xô Viết nông thôn ở Giang Tây. Năm 1931, họ chuyển cơ quan Trung ương Đảng Cộng sản từ Thượng Hải đến thủ phủ Xô Viết Giang Tây — Thụy Kim, Đặng cũng đến Thụy Kim. Trong suốt những năm tháng này, những kẻ phản đối Mao đã không tiếc công kích quan điểm xuất phát từ thực tế của Mao hết lần này đến lần khác, nhưng do những thành tựu và uy danh của Mao, họ không thể triệt để quét sạch ảnh hưởng của Mao, tuy nhiên họ cố gắng đạt được mục đích của mình thông qua việc công kích những người ủng hộ Mao và những người có cùng quan điểm với Mao. Năm 1933, trong một phong trào chủ yếu nhắm vào Mao nhưng vì một số nguyên nhân chính trị nên không thể trực tiếp công kích Mao, Đặng Tiểu Bình đã trở thành một trong những nạn nhân, bị cách chức và chịu hình thức kỷ luật của đảng.

Đồng thời, Tưởng Giới Thạch cũng gây ra mối đe dọa cực lớn cho Đảng Cộng sản. Ông ta gác lại các quân phiệt cứng đầu và vấn đề Nhật Bản xâm lược Trung Quốc ngày càng nghiêm trọng sang một bên, muốn tập trung lực lượng phát động một loạt chiến dịch quân sự "vây tiễu" nhắm vào chính quyền Xô Viết nông thôn của Đảng Cộng sản. Trước năm 1934, Đảng Cộng sản có thể dựa vào chiến thuật du kích để đập tan các cuộc "vây tiễu" của Tưởng, ngoài ra cũng nhờ một số vấn đề khác của Tưởng mà Đảng Cộng sản có thể giữ vững căn cứ địa Xô Viết Giang Tây. Nhưng vào năm 1935, quân đội Quốc dân đảng đã áp dụng một chiến thuật phong tỏa mới hiệu quả hơn mang tên "từng bước củng cố, tiến quân bằng pháo đài". Đồng thời, dưới sự chỉ huy của cố vấn Quốc tế Cộng sản, Đảng Cộng sản đã từ bỏ chiến thuật du kích để chuyển sang chiến thuật trận địa, hậu quả là gây ra tổn thất vô cùng thảm trọng. Do đối mặt với một thất bại thảm trọng khác, Đảng Cộng sản đã lựa chọn rút lui chiến lược, cuối cùng chính thức bắt đầu cuộc Vạn lý Trường chinh.

Trường chinh nổi tiếng khắp thế giới bởi tinh thần anh hùng không thể chối cãi. Dùng lời của Edgar Snow để nói, nó là một trong những chiến thắng vĩ đại nhất của "con người chiến thắng sự khác biệt, con người chiến thắng thiên nhiên". ⑩ Hồng quân trung ương lúc xuất phát có khoảng 9 vạn người, họ cũng không biết tìm nơi trú ẩn ở đâu. Trải qua hơn một năm hành trình vạn dặm, tiến hành quãng đường hơn 1 vạn km, đánh lui quân đội Quốc dân đảng, vượt qua núi non, sa mạc, đầm lầy và những vùng hoang vu nhất thế giới, cuối cùng còn lại khoảng 5.000 người, cuối cùng đã đến được phía bắc Thiểm Tây — nơi trở thành điểm dừng chân cuối cùng của họ.

Đối với Đảng Cộng sản, Trường chinh đã thu được ba kết quả chính trị quan trọng. Đầu tiên là cơ bản chấm dứt các cuộc xung đột và đấu tranh bên trong nội bộ Đảng Cộng sản. Dưới sự chỉ dẫn của các chính sách do Mao và những người ủng hộ ông đề ra, đảng đoàn kết hơn trước rất nhiều. Điểm bước ngoặt của Trường chinh thực ra là Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị họp tại Tuân Nghĩa vào tháng 1 năm 1935. Mọi người không còn tín nhiệm các cố vấn của Quốc tế Cộng sản nữa, rất nhiều người từng phản đối Mao nay đều thay đổi quan điểm, những người cùng với Đặng ủng hộ Mao đều được thăng chức. Kết quả thứ hai của Trường chinh là điểm đến của nó — phía bắc Thiểm Tây — đã cung cấp cho Đảng Cộng sản một căn cứ địa an toàn hơn. Ban đầu là ở Bảo An, sau đó lại chuyển đến Diên An nổi tiếng hơn, từ đây tỏa ra khắp toàn quốc. Đến năm 1935, Tưởng Giới Thạch lại một lần nữa bận rộn đối phó với các quân phiệt và giải quyết các vấn đề khác nhau do Nhật Bản xâm lược gây ra. Kết quả thứ ba là Hồng quân sống sót sau cuộc Trường chinh không chỉ tạo nên tinh thần chủ nghĩa tập thể đoàn kết tương trợ kinh ngạc, mà còn tạo ra thần thoại rằng Đảng Cộng sản Trung Quốc và Hồng quân là bách chiến bách thắng.

Trên con đường giành chính quyền của Đảng Cộng sản, một bước ngoặt mang tính quyết định nữa chính là sự kiện Nhật Bản xâm lược Trung Quốc năm 1937. Năm 1936, đối mặt với mối đe dọa từ sự xâm lược của người Nhật, các tướng lĩnh dưới quyền Tưởng Giới Thạch đã ép ông ta một lần nữa hợp tác với Đảng Cộng sản. Khi quân Nhật cuối cùng đánh vào, ông ta rút lui về Trùng Khánh ở phía tây, để lại Đảng Cộng sản ở hoa bắc kháng chiến chống quân Nhật. Cứ như vậy, không chỉ củng cố địa vị của Đảng Cộng sản, mà còn mở rộng căn cứ địa kháng chiến chống Nhật ở nông thôn phía sau lưng quân Nhật của Đảng Cộng sản, đồng thời được đại đa số quần chúng nhân dân nhìn nhận là một lực lượng kháng chiến dân tộc hiệu quả. Song song với chính sách động viên quần chúng nông dân, Đảng Cộng sản đã dốc hết sức mình thiết lập rất nhiều căn cứ địa và chính quyền khu vực biên giới. Ví dụ như phần lớn thời gian trong Chiến tranh chống Nhật, Đặng không ở Diên An, mà trải qua ở khu vực biên giới giáp ranh giữa ba tỉnh Sơn Tây, Hà Nam và Hà Bắc lấy núi Thái Hành làm trung tâm. Tính đến khi Chiến tranh chống Nhật kết thúc, dân số do Đảng Cộng sản kiểm soát đã vượt quá một phần tư dân số toàn quốc.

Sau khi Chiến tranh chống Nhật kết thúc, hai đảng Quốc - Cộng từng cố gắng tránh xảy ra đối kháng. Nhưng những nỗ lực này nhanh chóng thất bại. Trong cuộc nội chiến diễn ra sau đó, thành công của Đảng Cộng sản không chỉ bởi vì họ đã phát triển hình thành nên một căn cứ địa vững chắc trong thời gian Chiến tranh chống Nhật, giành được danh tiếng cực tốt và sự tín nhiệm của quảng đại quần chúng nhân dân, mà còn bởi vì rất nhiều điểm yếu của Quốc dân đảng: sĩ khí quân đội ngày càng sa sút, lạm phát nghiêm trọng và hiện tượng tham nhũng ngày càng trầm trọng. Cuối năm 1948, quân đội Đảng Cộng sản giành được hai chiến thắng mang tính quyết định: Một là ở Đông Bắc, chiến thắng này gây ra mối đe dọa to lớn cho sự cai trị của Quốc dân đảng ở hoa bắc, đồng thời dẫn đến việc lực lượng thủ thành Quốc dân đảng ở Bắc Kinh đầu hàng. Chiến thắng thứ hai — tức Chiến dịch Hoài Hải, trong đó Đặng Tiểu Bình phát huy vai trò chủ chốt — chiến dịch này khiến cho Đảng Cộng sản kiểm soát được khu vực Hoa Đông và Hoa Trung phía bắc sông Dương Tử. Đến tháng 4 năm 1949, thắng lợi của Đảng Cộng sản đã là ván đã đóng thuyền.

Chính trị Trung Quốc thời kỳ Mao Trạch Đông

Ngày 1 tháng 10 năm 1949, Mao Trạch Đông bước lên lầu thành Thiên An Môn, nhìn xuống Quảng trường Thiên An Môn ở trung tâm Bắc Kinh, trang trọng tuyên bố nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã ra đời. Đặng Tiểu Bình với tư cách là một thành viên trong tập đoàn lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc lúc bấy giờ đã đứng ngay bên cạnh Mao. Trải qua 28 năm đấu tranh gian khổ anh dũng, Đảng Cộng sản cuối cùng đã giành được chính quyền quốc gia, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với vô vàn vấn đề. Cấp bách nhất là khôi phục sự thống nhất toàn quốc, kiểm soát lạm phát, bảo đảm sự thống trị chính trị của Đảng Cộng sản, đặc biệt là ở những khu vực chưa được giải phóng hoàn toàn. Khi quân đội Đảng Cộng sản giành được quyền kiểm soát toàn bộ Trung Quốc, để giải quyết một số vấn đề cấp bách lúc bấy giờ, các biện pháp mà Đảng Cộng sản áp dụng là thành lập Ủy ban Quân chính — cơ quan này không chỉ thực thi quản lý quân sự mang tính tạm thời ở các khu vực thuộc quyền quản lý, mà các thành phần cấu thành của nó phần lớn đều là cán bộ Đảng Cộng sản đã làm việc trong quân đội thời gian rất dài giống như Đặng. Sáu đại quân khu của Giải phóng quân lần lượt kiểm soát mỗi khu vực của Trung Quốc, đồng thời thiết lập sáu ủy ban quân chính. Đặng được bổ nhiệm làm Bí thư thứ nhất Cục Tây Nam Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, khu vực Tây Nam trước năm 1949 có lực lượng Đảng Cộng sản tương đối yếu.

Ngay từ khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thành lập đã kết thành liên minh với Liên Xô, nguyên nhân chính không phải do mối quan hệ lịch sử không mấy êm thấm giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc tế Cộng sản trước năm 1949. Để tạo ra một mô hình nhà nước theo chủ nghĩa Stalin giống như các nước Đông Âu, Liên Xô đã cung cấp viện trợ và gợi ý cho Trung Quốc. Cấu trúc kinh tế, chính trị và các chính sách được Trung Quốc áp dụng đều do Liên Xô thiết kế. Đến năm 1954, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã củng cố sự thống trị của mình, cấu trúc kinh tế và chính trị mới cơ bản đã đi vào quỹ đạo. Kinh tế Trung Quốc, đặc biệt là cơ sở hạ tầng của nó, đều do các kế hoạch 5 năm quyết định; một bộ khung hiến pháp mới và chế độ chính trị mới đã được hoạch định.

Thế nhưng, mô hình phát triển của Liên Xô, vì những nguyên nhân về mặt tư tưởng ý thức, kinh tế và chính trị, rất khó thích ứng với tình hình thực tế của Trung Quốc và các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc. Mô hình phát triển của Liên Xô là sự tập trung cao độ, đề cao cao độ sự phát triển công nghiệp nặng, nhấn mạnh nhu cầu của thành phố thay vì nông thôn. Các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc không phải là những nhân vật tinh hoa theo đuổi học thuyết trị quốc bằng chuyên gia ở thành phố đó; đến giữa thập niên 50, nền kinh tế kế hoạch kiểu này bắt đầu dẫn đến tình trạng thiếu hụt các loại vật tư trong phạm vi toàn quốc và sự trì trệ của sản xuất. Ngoài ra, mô hình của Liên Xô sinh ra một chiến lược phát triển mất cân đối, làm nới rộng khoảng cách kinh tế giữa các khu vực khác nhau của Trung Quốc. Sau khi Stalin qua đời, có lẽ điều quan trọng nhất là do Đảng Cộng sản Trung Quốc ngày càng không muốn thừa nhận sự ưu việt của kinh nghiệm và phương thức lãnh đạo của Liên Xô. Cho nên đến năm 1955, khiến các cố vấn Liên Xô cảm thấy vô cùng bất mãn là Đảng Cộng sản Trung Quốc bắt đầu tìm kiếm một "con đường tiến lên chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc" khác có thể thay thế. Sự rạn nứt trong quan hệ Trung - Xô vốn có thể tránh khỏi, thế nhưng lúc đó muốn cứu vãn thì đã quá muộn.

Vào giữa thập niên 50, trong quá trình thảo luận trong nội bộ đảng về việc nên áp dụng mô hình nào để thay thế mô hình Liên Xô, mọi người đã đưa ra rất nhiều quan điểm khác nhau về phát triển kinh tế. Những quan điểm được hình thành trên cơ sở thảo luận trong nội bộ đảng này đã kéo dài cho đến khi Mao qua đời vào năm 1976. Một quan điểm là quan điểm của Mao Trạch Đông, ông ngày càng cho rằng phát triển kinh tế nên dựa vào việc phát động quần chúng và tính tích cực của quần chúng tiến hành với tốc độ nhanh nhất có thể trên mọi mặt trận. Một quan điểm mang tính tiệm tiến hơn do Trần Vân đề xuất — Trần Vân từ năm 1949 cho đến tận thập niên 80 vẫn luôn làm công tác kinh tế kế hoạch, đồng thời cũng là một trong những nhà thiết kế chính cho quy hoạch cải cách năm 1978 — ông cho rằng phát triển kinh tế Trung Quốc buộc phải chậm lại một chút, nên được xây dựng trên cơ sở nguyên tắc kinh tế hợp lý, lấy phát triển nông nghiệp làm tiên phong. Đồng thời, những biện pháp mà Mao sử dụng để chứng minh cho quan điểm của mình và cuối cùng hành động theo quan điểm của chính ông đã tạo ra ảnh hưởng to lớn trong đời sống chính trị Trung Quốc. Kể từ khoảng giữa năm 1955, tính cách của Mao dần dần chi phối đời sống chính trị Trung Quốc. ⑾

Ảnh hưởng từ quyền lực và địa vị trung tâm của Mao trong quá trình ra quyết định đã được thể hiện đầy đủ trong quá trình hình thành chính sách hợp tác hóa vào năm 1955. Thoạt đầu, tầng lớp lãnh đạo trung ương bao gồm cả Mao đều đặc biệt cẩn trọng, bước đi rất chậm. Đến cuối tháng 4, Mao không chỉ thay đổi chủ trương, thực hiện phương án hợp tác hóa với tốc độ nhanh hơn nhiều so với ban đầu, mà còn bắt đầu lạm dụng quyền uy. Chỉ có duy nhất một người là Đặng Tử Khôi dám bày tỏ ý kiến trái chiều với quan điểm của ông. Mao nổi trận lôi đình chỉ trích Đặng Tử Khôi, đồng thời khích lệ các nhà lãnh đạo cấp tỉnh hoàn thành giai đoạn thứ nhất của phương án hợp tác hóa trước khi kết thúc năm 1955, làm như vậy sẽ sớm hơn rất nhiều so với chính sách theo kế hoạch ban đầu của Trung ương Đảng. Chẳng bao lâu sau, Mao lại đưa ra ý kiến rằng kế hoạch 5 năm thứ nhất có thể hoàn thành trong vòng 4 năm, sớm hơn một năm, Đảng Cộng sản nên táo bạo hơn nữa trong việc hoạch định các kế hoạch tương lai. Thế nhưng, vào tháng 1 đến tháng 3 năm 1956, kết quả kinh tế quá nóng của Mao đã thể hiện rõ ràng rằng chiến lược kinh tế của ông đã bị vứt bỏ. ⑿ Khi vài năm sau đó bình luận về những chuyện cũ này, Mao đã chỉ trích nghiêm khắc những người từng đưa ra quyết định này năm đó. Đặng đã được điều động từ Tây Nam về làm Phó thủ tướng vào năm 1952, đến lúc đó ông đã trở thành Ủy viên Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII Đảng Cộng sản Trung Quốc triệu tập vào tháng 9 năm 1956, đảng đã bầu ra một ban lãnh đạo mới. Đặng được bầu làm Tổng Bí thư, chứ không phải chức vụ Tổng thư ký Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc mà ông từng đảm nhiệm trước Đại hội VIII. Đại hội lần này, rất có thể đã được sự đồng ý của Mao, đã tái xác định nguyên tắc lãnh đạo tập thể. Tư tưởng Mao Trạch Đông từng được coi là nguyên tắc chỉ đạo rõ ràng của Đảng Cộng sản đã chính thức bị xóa bỏ khỏi điều lệ đảng. Tư tưởng phát triển kinh tế của Trần Vân trở thành nền tảng cho kế hoạch 5 năm thứ hai bắt đầu hoạch định vào năm 1958.

Đại hội đại biểu đảng lần này đã đồng thời nhất trí tiến hành một phong trào chỉnh đốn tác phong trong đảng, đợt chỉnh đốn này chủ yếu nhắm vào những nhân vật chủ trương biến đổi. Mao xoay xở đẩy nhanh lịch trình chỉnh đốn tác phong, thông qua việc luận chứng rằng phong trào này nên tăng tốc nhịp độ phát triển kinh tế dựa trên tư tưởng phát động quần chúng của ông chứ không nên theo phương thức chính thống hơn. Ông muốn thực hiện cái gọi là "dân chủ mở rộng", đó chính là bất cứ ai cũng có thể tiến hành phê bình thẳng thắn và công khai đối với cán bộ Đảng Cộng sản bất kể chức vụ của họ cao đến đâu, dùng lời của Mao để nói chính là: "Bách hoa tề phóng, bách gia tranh minh" (trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng). Theo quan điểm của Mao, làm như vậy sẽ có lợi cho Đảng Cộng sản, sẽ đoàn kết Đảng Cộng sản và những nhà phê bình trí thức tiềm năng lại với nhau chặt chẽ hơn. Mao cho rằng lúc bấy giờ Đảng Cộng sản đã đặt được nền tảng xã hội rất tốt, do đó trong quá trình thực thi quyền lực của Đảng Cộng sản nếu vấp phải sự phê bình thì sự thống trị của đảng cũng sẽ không bị đe dọa. Mặc dù vấp phải nhiều sự phản đối trong nội bộ đảng, nhưng vào tháng 5 năm 1957, một phong trào chỉnh đốn tác phong được gọi là "Phong trào Song Bách" vẫn được phát động. Phong trào này là một thảm họa, bởi vì hầu như tất cả mọi mặt đều công khai lên án Đảng Cộng sản. Phong trào này nhanh chóng kết thúc, ngay sau đó được thay thế bằng một phong trào chỉnh đốn tác phong chính thống hơn. Mục đích của phong trào này là trừng phạt nghiêm khắc những kẻ ăn ngay nói thẳng cả gan đưa ra ý kiến.

Trong khoảng thời gian từ năm 1949 đến năm 1956, trong đời sống chính trị Trung Quốc có một câu đố khó hiểu: Tại sao những người khác trong tầng lớp lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc lại dung túng cho Mao làm mưa làm gió, chỉ trích tùy tiện kinh nghiệm và ý kiến của họ. Chính sự dung túng của họ đối với Mao đã dẫn đến sự diệt vong của chính họ. Mặc dù Mao đối với người bình thường có vẻ giống như thần linh, nhưng đối với những người khác trong tầng lớp lãnh đạo Đảng Cộng sản, ông chỉ là một đồng nghiệp, hơn nữa lại là một đồng nghiệp rất khó chung sống. Trong những năm tháng đấu tranh trước năm 1949, họ từng là một tập thể lãnh đạo xuất thân từ khắp mọi miền đất nước, cùng nhau kề vai chiến đấu. Một lời giải thích có thể là vào cuối thập niên 20 và đầu thập niên 30, quan điểm chiến lược chiến thuật do Mao đưa ra hết lần này đến lần khác đều được chứng minh là đúng đắn, trong khi chiến lược chiến thuật do hầu hết các nhà lãnh đạo khác của Đảng Cộng sản đưa ra lúc bấy giờ đều bị chứng minh là sai lầm. Do đó đã dẫn đến việc ông luôn cao hơn người khác một bậc. Uy danh luôn luôn đúng trong quá khứ và sự kiên trì bảo vệ sự đoàn kết của tập thể lãnh đạo đã giúp ông giành được sự tín nhiệm của rất nhiều đồng nghiệp từng ôm lòng hoài nghi đối với ông. Những người này vào lúc đó và sau này đã trở thành những người ủng hộ trung thành của ông.

Cuối năm 1957, Mao lại một lần nữa thử nghiệm đưa bản thiết kế phát triển của mình vào thực tiễn. Dưới sự giúp đỡ của một số nhà lãnh đạo cấp tỉnh, một phong trào quần chúng quy mô lớn xây dựng thủy lợi đã được triển khai. Hơn một phần tư số nông dân đã tham gia phong trào này. Ít nhất là nhìn từ những con số thống kê, thành quả đạt được là rất lớn. Phong trào Đại nhảy vọt về thủy lợi nhanh chóng diễn biến thành phong trào Đại nhảy vọt kinh tế toàn diện. Mao cho rằng Trung Quốc nên dựa vào sức lao động thay cho đầu tư tư bản để thực hiện công nghiệp hóa trong vòng 15 năm. Các đơn vị sản xuất nông thôn quy mô lớn mới — công xã nhân dân — đã mọc lên như nấm khắp nơi trên toàn quốc trong vòng hai tháng. Khắp nơi đều đang triển khai phong trào luyện thép đại trà, thậm chí có người còn tuyên bố chủ nghĩa cộng sản — xã hội vô sản — sắp sửa được hiện thực hóa. Trong tất cả những luận điệu tà ma ngoại đạo này, cùng với sự xấu đi trong quan hệ giữa hai đảng Trung - Xô, đây chắc chắn là điều khiến Đảng Cộng sản Liên Xô cảm thấy khó chịu nhất, bởi vì Liên Xô với tư cách là quốc gia cầm quyền theo chủ nghĩa cộng sản đầu tiên cho rằng chủ nghĩa cộng sản bắt buộc phải được thiết lập ở Liên Xô trước tiên.

Đến năm 1959, một số người trong nội bộ đảng đã nhận thức rõ ràng rằng mọi chuyện không hề thuận buồm xuôi gió như vậy. Thế nhưng, khi những người đứng đầu là Bành Đức Hoài (Bộ trưởng Bộ Quốc phòng lúc bấy giờ) đưa ra ý kiến phản đối đối với một số cách làm và suy tính của Mao, Mao đã quy chụp tất cả họ thành phần tử phản đảng. Ở một mức độ nào đó, chính vì nguyên nhân này mà phong trào Đại nhảy vọt lại tiếp tục kéo dài thêm một năm nữa. Nhưng đến cuối năm 1960, tình hình kinh tế đã đứng bên bờ vực sụp đổ, cho nên Đảng Cộng sản buộc phải dừng phong trào "Đại nhảy vọt". Mao rút lui khỏi công tác thường ngày của chính phủ, giao lại công tác thường ngày của chính phủ cho Phó chủ tịch Lưu Thiếu Kỳ, Thủ tướng Chu Ân Lai và Đặng xử lý. Đồng thời, sự rạn nứt trong quan hệ Trung - Xô đẩy Trung Quốc vào tình thế cô lập trên trường quốc tế. Thế nhưng, trong nửa đầu thập niên 60, dưới sự chỉ dẫn của chiến lược tiệm tiến của Trần Vân và một ban lãnh đạo trung ương tương đối đoàn kết, Trung Quốc đã bắt đầu giải quyết hiệu quả các vấn đề khác nhau do phong trào "Đại nhảy vọt" gây ra.

Tuy nhiên, Mao vẫn không từ bỏ dự tưởng của mình, hơn nữa vào đầu thập niên 60, ông ngày càng trở nên lo lắng trước mối nguy hiểm của "chủ nghĩa xét lại". Tình hình Trung Quốc đang đứng trước bờ vực nguy hiểm là từ bỏ mưu cầu sự nghiệp cách mạng, nếu không ngăn chặn rất có thể sẽ đi theo con đường tư bản chủ nghĩa. Thậm chí có khả năng như Mao đã nói trong "Cách mạng Văn hóa", ông ngày càng cảm thấy mình đã bị gạt ra khỏi trung tâm quyền lực. Theo quan điểm của Mao, điều quyết định sự phát triển của Trung Quốc phải là chính trị chứ không phải kinh tế. Điều này thực chất đã khái quát nguyên nhân căn bản khiến Mao phát động "Cách mạng Văn hóa" vào năm 1966. Mục tiêu đấu tranh của Mao chính là bản thân Đảng Cộng sản, thông qua một loạt bước leo thang cuối cùng đã chĩa mũi nhọn đấu tranh thẳng vào các cán bộ cao cấp trong đảng như Lưu Thiếu Kỳ và Đặng Tiểu Bình, tất cả bọn họ đều đã bị đánh đổ. Khi phát động "Cách mạng Văn hóa", Mao ban đầu tranh thủ sự ủng hộ của một bộ phận nhỏ trong đảng, trong đó có vợ ông là Giang Thanh, sau đó lại tranh thủ sự ủng hộ của tổ chức học sinh mang tính chính trị hóa là Hồng vệ binh và sựสนับสนุน của Giải phóng quân dưới sự lãnh đạo của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng lúc bấy giờ là Lâm Bưu. Đặc biệt là Hồng vệ binh, được khuyến khích lật đổ tất cả các cấp chính quyền, công kích thầy giáo của họ và hầu như tất cả trí thức, khi đó trí thức bị phê phán như những uy quyền học thuật phản động. Cuộc đấu tranh trong giai đoạn đầu của "Cách mạng Văn hóa" vô cùng cuồng nhiệt và giành thắng lợi hoàn toàn. Hầu như tất cả cán bộ lãnh đạo của đảng và chính phủ đều bị "lôi ra" đấu tố, trường học và các cơ quan giáo dục đều đóng cửa, may mắn hơn là những cán bộ và trí thức không bị giam cầm, không bị sát hại, hoặc không bị bức ép tự sát đã được điều xuống tuyến đầu sản xuất, kiểm điểm và phản tỉnh về sai lầm của họ giữa giai cấp công nhân và nông dân nghèo khổ. Đặng cũng phải chịu số phận như vậy, ông bị cách chức vào năm 1966 và bị điều xuống cơ sở lao động vào năm 1969.

Kết quả của "Cách mạng Văn hóa" dẫn đến tình trạng hỗn loạn trên cả nước, trật tự bình thường buộc phải do Giải phóng quân duy trì, Giải phóng quân trong sự phát triển sau đó của "Cách mạng Văn hóa" đã phát huy vai trò ngày càng quan trọng về mặt chính trị. Thế nhưng, đến đầu thập niên 70, do địa vị của Giải phóng quân trong chính trị địa phương đã làm trầm trọng thêm xung đột trong đảng, xung đột này cuối cùng chỉ được giải quyết sau khi Lâm Bưu và một số sĩ quan quân đội gặp nạn tử nạn trong vụ rơi máy bay trên bầu trời Mông Cổ.

Tương truyền họ từng mưu hoạch một cuộc chính trị biến chống lại Mao, sau khi âm mưu này bị bại lộ, đáng lẽ họ đã định trốn sang Liên Xô. Cái chết của Lâm Bưu lại mang đến một cơ hội để kiểm điểm lại tiến trình của "Cách mạng Văn hóa". Vấn đề đặc biệt rõ rệt là sự thiếu hụt nhân tài hành chính cao cấp quản lý đất nước. Trong giai đoạn 1966—1968, ủy ban đảng và chính phủ đã bị cải tổ; Giải phóng quân cũng đang dần trở lạianh trại. Nhà lãnh đạo điềm đạm hơn là Chu Ân Lai, bất chấp sự phản đối của phái cấp tiến trong ĐCSTQ, đã xoay sở để khôi phục chức vụ cho một số cán bộ lãnh đạo từng bị đánh đổ trong "Cách mạng Văn hóa". Năm 1973, nhân vật chủ chốt nhất trong số những cán bộ phục chức này chính là Đặng Tiểu Bình.

Trong những năm cuối đời của Mao, đấu tranh nội bộ gay gắt là đặc điểm chính của giai đoạn này. Một mặt, phái cấp tiến nhấn mạnh lấy đấu tranh giai cấp làm trọng tâm, muốn duy trì những thứ mà họ nhìn nhận là thành quả của "Cách mạng Văn hóa", đây là vốn liếng để họ giành lấy quyền lực chính trị. Mặt khác, một số người, chủ yếu là Chu Ân Lai và Đặng, họ nhấn mạnh việc lấy hiện đại hóa kinh tế làm điều kiện tiên quyết để thực hiện các mục tiêu chính trị của ĐCSTQ. Tháng 1 năm 1976, sau khi Chu Ân Lai qua đời, làn sóng phê phán Đặng đã đạt tới đỉnh cao, tháng 4, các cuộc biểu tình quần chúng được tổ chức nhằm tưởng nhớ Chu Ân Lai và phản đối phái cấp tiến đã tạo cớ cho phái cấp tiến một lần nữa đánh đổ Đặng. Hoa Phùng Quốc Phong kế nhiệm Chu làm thủ tướng, sau khi Mao qua đời, Hoa Phùng Quốc Phong lại kế nhiệm Mao làm Chủ tịch Ủy ban Trung ương ĐCSTQ; Hoa đã phát động một hành động chống lại "Bè lũ bốn tên" đứng đầu là phần tử cực kỳ cấp tiến Giang Thanh trong tầng lớp lãnh đạo ĐCSTQ. Hành động này đã dọn đường cho Đặng phục chức, minh oan cho các nạn nhân trong "Cách mạng Văn hóa", đồng thời cũng là một nhân tố quyết định giúp hiện đại hóa kinh tế được triển khai.

Mối quan hệ chính trị trong tầng lớp lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc

Việc Đặng Tiểu Bình có thể mấy lần bị đánh đổ rồi mấy lần phục chức thường khiến các nhà bình luận nước ngoài cảm thấy khó hiểu. Đối với một con người có vẻ khó tin như vậy, lời giải thích mà một số người đưa ra là Đặng chỉ là một quan chức hành chính chứ không phải là một chính trị gia, ông có thể và cũng sẵn sàng làm việc với hầu hết mọi người. Ví dụ, Pethersky nói rằng "ông không phải là một nhà tư tưởng chính trị vĩ đại, ông là một nhà điều đình, một nhà tổ chức và một nhà cải cách." ⒀ Không nghi ngờ gì nữa, sức mạnh chính trị chủ yếu của Đặng chính là năng lực tổ chức của ông. Mặt khác, như đã thể hiện và sau này chứng minh rõ ràng, dù ông có thể không phải là "một nhà tư tưởng chính trị vĩ đại", nhưng ông thực sự có một tầm nhìn chính trị khá rõ ràng về tương lai. Đối với trải nghiệm chính trị lên voi xuống chó này của Đặng, người ta có thể tìm thấy những lời giải thích hợp lý hơn từ đặc điểm của giới lãnh đạo chính trị ĐCSTQ chứ không phải từ những tài liệu hồ sơ lưu trữ liên quan đến Đặng.

Các cuộc đấu tranh trong nội bộ lãnh đạo ĐCSTQ và phương thức giải quyết mang những đặc điểm riêng của nó (một điểm khác biệt rõ ràng là các cuộc thanh trừng ở Trung Quốc có ý nghĩa hoàn toàn khác biệt với những cuộc thanh trừng đẫm máu mà Stalin từng áp dụng ở Liên Xô và Đông Âu). ⒁ Trên thực tế, đặc biệt là trong thời đại Mao thống trị chính trị Trung Quốc, đấu tranh trong giới lãnh đạo thường dẫn đến bạo lực và chết chóc, nhưng trước thập niên 50, truyền thống của Trung Quốc không phải như vậy. Mặc dù dưới thời thống trị của Mao, truyền thống này ít nhiều đã thay đổi, nhưng việc các cán bộ lãnh đạo có thể bị ép buộc chấp nhận cải tạo để nhận thức rõ sai lầm của mình vẫn luôn là xuất phát điểm của các cuộc thanh trừng kiểu Trung Quốc.

Dù có hoàn toàn là do nguyên nhân này hay không, hiển nhiên là trong lịch sử nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, việc các nhà lãnh đạo cơ quan hành chính nhà nước cộng sản nguyên thủy và của Giải phóng quân định kỳ thất sủng là điều vô cùng phổ biến. Rõ ràng, trường hợp của Đặng Tiểu Bình là đáng chú ý nhất, không có gì là khác biệt. Bởi vì đại đa số cán bộ trong các tầng lớp lãnh đạo vẫn tại vị trước thềm "Cách mạng Văn hóa", nhưng đã bị đánh đổ trong giai đoạn 1966—1968, đến năm 1978 thì đều quay trở lại các chức vụ ít nhất là cao bằng trước đây. Khi "Đại nhảy vọt" bắt đầu, một số cán bộ đã bị đánh đổ với lý do họ công khai phản đối hoặc bị nghi ngờ phản đối tư tưởng Mao Trạch Đông. Đến đầu thập niên 60, chức vụ của những cán bộ này lại được phục hồi, trong "Cách mạng Văn hóa", những cán bộ này lại bị cách chức, và đến đầu hoặc cuối thập niên 70, họ lại một lần nữa được phục hồi chức vụ. ⒂ Đời sống chính trị Trung Quốc vô cùng bất ổn từ năm 1949 đến cuối thập niên 70 luôn đi kèm với một sự lãnh đạo mạnh mẽ tương ứng, sự lãnh đạo ở đây không chỉ những cá nhân cụ thể nào đó, mà là chỉ một tập thể lãnh đạo. Trong những năm tháng đó, cứ bốn, năm năm lại thay đổi một lần, theo sau mỗi lần thay đổi không chỉ có chính sách mới, mà còn có các cơ quan tổ chức mới và sự thay đổi nhân sự. Thế nhưng, những nhà cách mạng lão thành từng cùng nhau mang súng, ra chiến trường, giành thiên hạ vào năm 1949, chỉ đến khi các nhân tố sinh lý và chính trị đều trở thành vấn đề bắt buộc phải cân nhắc, thì vào năm 1985 họ mới bắt đầu từ bỏ quyền lực trong tay mình. Trước đó, việc điều chỉnh ban lãnh đạo hầu như không thu hút những người trẻ tuổi hoặc có bối cảnh và trải nghiệm khác biệt. Điều đáng chú ý là mô hình này chính là mô hình thu hút máu tươi để tiêm sức sống mới cho ban lãnh đạo mà Mao đã đề ra trong "Cách mạng Văn hóa". ⒃

Một lời giải thích cho hiện tượng này xuất phát từ cơ cấu độ tuổi của ban lãnh đạo ĐCSTQ vào năm 1949. Khi ĐCSTQ giành chính quyền, các nhà lãnh đạo của họ còn khá trẻ so với Trung Quốc hay thế giới, ví dụ, Mao là một trong những người lớn tuổi nhất, cũng chỉ mới 56 tuổi, Đặng 45 tuổi. Do đó vào thời điểm đó họ không cần phải bồi dưỡng người kế vị, cũng không có một quy hoạch toàn diện về việc xây dựng đội ngũ kế cận của tầng lớp lãnh đạo. Khoảng 17 năm sau đó, vào thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", như Mao đã nói rõ, mặc dù việc bồi dưỡng người kế vị là vô cùng cần thiết, nhưng vấn đề này đã bị nhấn chìm trong phong trào "Cách mạng Văn hóa" sục sôi khí thế. Ngoài một số nguyên nhân khác, chủ yếu là do "Cách mạng Văn hóa" đã trì hoãn việc giải quyết vấn đề này.

Một lời giải thích khác cho rằng vấn đề người kế vị phát sinh là do tính bè phái và chủ nghĩa địa phương trong nội bộ ĐCSTQ. ⒄ Giới lãnh đạo ĐCSTQ thường do một phái hệ tập trung cao độ hợp thành. Những con người có cùng chí hướng như vậy quây quần bên nhau để bảo vệ lẫn nhau và giúp đỡ lẫn nhau. Các tổ chức bè phái hình thành từ các yếu tố như quan hệ trung thành, bối cảnh sinh sống, tình bạn, quan điểm tư tưởng, hoặc cách nhìn nhận đối với một số vấn đề chính sách cụ thể hay tính cách cá nhân. Thế nhưng, hoạt động bè phái trong đảng cộng sản rất dễ thay đổi, không mang tính thể chế hóa và có tổ chức cao độ như hoạt động bè phái trong Đảng Dân chủ Tự do Nhật Bản. Do nguyên nhân truyền thống và đương đại, sự thống nhất và đoàn kết cao độ đã trở thành tác phong nhất quán của lãnh đạo ĐCSTQ. ĐCSTQ đã kế thừa một phần khá lớn văn hóa chính trị truyền thống của Trung Quốc, nền văn hóa này ở một mức độ nhất định nhấn mạnh chữ hòa vi quý mà phương Tây không thể tưởng tượng nổi. Đồng thời, di sản mà ĐCSTQ nhận được từ chủ nghĩa Mác - Lênin là đảng là người giải thích duy nhất và chính xác về chân lý trong lĩnh vực ý thức hệ.

Do các hoạt động bè phái đan xen chằng chịt, phức tạp biến hóa, xuất hiện mọi lúc mọi nơi, nên đã khiến cho việc ra quyết định cho một sự việc trở nên vô cùng khó khăn, ngay cả trong phạm vi nhỏ như Bộ Chính trị Trung ương cũng là như vậy. ⒅ Việc thiết lập một liên minh nào đó giữa các cá nhân là điều cần thiết, nhưng vì không ai muốn tự chuốc họa vào thân nên việc làm này là bất khả thi. Trong thời đại Mao thống trị chính trị Trung Quốc, tình huống này càng đặc biệt rõ ràng, bởi vì hình phạt dành cho người đứng ở phía "sai lầm" thường vô cùng nghiêm khắc. Trong nội bộ giới lãnh đạo tồn tại một khuynh hướng nội tại là duy trì hiện trạng. Thông thường, sự thay đổi được tiến hành theo phương thức thử nghiệm và tiệm tiến, đồng thời còn phải gây áp lực một cách khéo léo lên giới lãnh đạo trong điều kiện không để lộ việc cân bằng quyền lực bị đe dọa; thế nhưng, khi môi trường bên ngoài xảy ra thay đổi — ví dụ, một vấn đề kinh tế xã hội lớn, một mối đe dọa ngoại lai có thể nhận thức được, hoặc những thay đổi xảy ra trong nội bộ giới lãnh đạo do có người qua đời hoặc đổ bệnh nặng, những thay đổi này đều sẽ ép giới lãnh đạo phải đưa ra một quyết định nào đó, từ đó sẽ nhanh chóng kích thích sự tái tổ hợp của các tổ chức bè phái, trong trường hợp này, sẽ dẫn đến những thay đổi rõ rệt, đột ngột và rộng khắp hơn.

Việc Đặng bị cách chức vào năm 1966 và 1976 đều cho thấy sự phủ định đối với tầm nhìn chính trị của ông, ít nhất cũng là phủ định tạm thời. Thế nhưng, không thể tìm thấy trong tư tưởng của Đặng những lời giải thích chi tiết về những trải nghiệm của ông. Trên thực tế, hiển nhiên là hệ tư tưởng chưa bao giờ là yếu tố quyết định duy nhất cho các hoạt động bè phái trong đảng. Một số nhà lãnh đạo hoàn toàn không rõ mối quan hệ giữa hệ tư tưởng, chính sách hoặc bè phái và trải nghiệm cá nhân. Sự thay đổi của ban lãnh đạo có thể gây ra sự thay đổi về chính sách, nhưng hoạt động bè phái hầu như không chỉ dựa trên cơ sở chính sách. Trên thực tế, các thành viên thuộc cùng một bè phái thậm chí có thể không cùng giữ một quan điểm tư tưởng hay sự lựa chọn chính sách nào đó. Có một ví dụ có thể minh họa rõ ràng điều này, đó là sự đối lập rõ rệt về số phận giữa Đặng Tiểu Bình và Trần Vân trong "Cách mạng Văn hóa". Trong hai người này, Đặng có quan hệ mật thiết hơn với Mao, trước "Cách mạng Văn hóa", quan hệ giữa họ đã có lịch sử khoảng 30 năm. Quan hệ giữa Trần Vân và Mao mặc dù cũng tốt, nhưng tuyệt đối không thể coi là mật thiết. Trong các cuộc tranh luận ở thập niên 50, Trần là người phát ngôn chính — đôi khi là người phát ngôn duy nhất — phản đối quan điểm phát triển của Mao. Đặng đôi khi cũng có lúc không đồng tình với quan điểm của Mao, nhưng một khi quyết định đã được đưa ra, mặc dù ông cũng có những bảo lưu, nhưng ông vẫn sẽ không do dự ủng hộ Mao, thậm chí đôi khi còn phát biểu nhiệt tình. Hơn nữa, sự trung thành của ông đối với cá nhân Mao là gần như không thể lay chuyển. Trong "Cách mạng Văn hóa", cả hai người đều bị phê phán, nhưng Đặng bị đánh đổ với tư cách là "tên cầm đầu đi theo con đường tư bản chủ nghĩa".

Có vẻ như quan hệ trung thành có thể quyết định tương lai của một số nhà lãnh đạo hơn là quan điểm chính trị. Quan hệ trung thành hình thành trong trải nghiệm của từng cá nhân đã gắn kết họ với một nhà lãnh đạo hoặc đồng nghiệp cụ thể nào đó. Như phần tiếp theo cũng là phần cuối cùng của chương này đã đề cập, một bí mật chính yếu làm nên thành công của Đặng chính là lòng trung thành và các mối quan hệ nhân sự tốt đẹp của ông, tuổi tác của ông cũng phần nào đóng vai trò trong thành công đó. Ông chịu ảnh hưởng chính trị từ năm 16 tuổi, bắt đầu giao thiệp với một số nhà lãnh đạo trong giai đoạn đầu thành lập ĐCSTQ. Sau đó, nhờ tham gia công tác đảng ở khắp các địa phương và các lĩnh vực, ông đã thiết lập nên các mối quan hệ đa dạng, chính những mối quan hệ này đã mang lại cho ông sự ủng hộ rộng rãi về sau cho đến tận khi nghỉ hưu. Vì vậy, Đặng không giống như các nhà lãnh đạo khác, nếu một số người không ủng hộ ông, ông luôn có thể tìm thấy những người khác ủng hộ mình, đặc biệt là khi ông vướng vào bất kỳ hình thức đấu tranh nào. Vào thời điểm lập quốc, tuổi của ông thuộc hàng trẻ trong ban lãnh đạo, chính vì tuổi trẻ nên so với phần lớn những người sống sót qua thời kỳ chiến tranh, ông có thể trải qua thời gian trong Đảng Cộng sản lâu hơn, trải nghiệm phong phú hơn và làm việc năng nổ hơn. Đặng dường như không có tham vọng quá mức rõ ràng như Mao và Chu. Thế nhưng, ngoài việc là một nhà tổ chức chính trị xuất sắc, ông còn là một chính trị gia cực kỳ tài năng, ông đã nắm bắt bằng cả hai tay mọi cơ hội đến với mình.

Tranh cãi và mối quan hệ nhân sự

Nói Đặng có một trải nghiệm đời sống đầy tranh cãi, cách nói này không công bằng đối với ông, và cũng không phải là mục đích của cuốn tiểu sử này. Thế nhưng, ông đã có những trải nghiệm tận mắt đối với các cuộc đấu tranh trong và ngoài đảng. Ông đã nhiều lần chịu kỷ luật xử phạt, ai cũng biết ông từng chính thức bị miễn nhiệm vào các năm 1933, 1966 và 1976, cho dù là bản thân ông bị phê phán, hay bị liên lụy bởi người khác, trong hành trình cuộc đời ông luôn có rất nhiều tình tiết, những tình tiết này luôn có phần mơ hồ không rõ ràng. Điểm mấu chốt của phần này là chỉ ra một số tình tiết trong cuộc đời Đặng, đồng thời giải thích các mối quan hệ chính trị cá nhân của ông và những mối quan hệ giao thiệp mới trong quá khứ đã giúp ông vượt qua khó khăn như thế nào. Đương nhiên đối với những chuyện này, người ta vẫn chưa có ý định đưa ra bất kỳ phán quyết nào — phán quyết cuối cùng hay phán quyết nào khác: rõ ràng là khi những sự việc này là những vấn đề chính trị tương đối nhạy cảm trong đời sống chính trị đương đại, việc giải quyết là vô cùng khó khăn. Nhiều phần trong chương này, thực chất là nhiều phần trong toàn bộ cuốn tiểu sử, buộc phải dựa trên sự phỏng đoán hoặc những giả định ai cũng biết. Nói chính xác hơn, mục đích của nó là làm nổi bật một số sự việc trong sự nghiệp của Đặng dễ gây ra tranh cãi. Bằng cách này, vừa có thể minh họa những điều còn chưa chắc chắn xuất hiện ở phần sau của tiểu sử, vừa có thể hiểu những sự việc này từ một ý nghĩa rộng lớn hơn.

Giả sử sự ủng hộ dành cho Đặng vào đầu năm 1931 đến từ Ủy ban Trung ương ĐCSTQ ở Thượng Hải, đặc biệt là Chu Ân Lai, thì điều này có vẻ hợp lý. Chu từng thu nạp Đặng vào năm 1924 tham gia công tác biên tập, xuất bản ấn phẩm "Xích Quang" của Đoàn Thanh niên Xã hội chủ nghĩa, quan hệ công tác giữa họ không chỉ hòa hợp mà quan hệ cá nhân cũng vô cùng mật thiết. Theo lời Đặng, Chu "đối với tôi luôn là một người anh." ⒆ Khi Đặng rời khỏi quân đội của Phùng Ngọc Tường để đi về phương nam vào năm 1927, Chu lại để ông đến làm việc tại văn phòng Ủy ban Trung ương ĐCSTQ ở Hán Khẩu, ở đó ông làm việc dưới quyền của Lý Duy Hán — một nhà hoạt động tích cực khác của đảng từng du học Paris. Khi Ủy ban Trung ương ĐCSTQ dời đến Thượng Hải, Đặng cùng với Lý và Chu đều đến Thượng Hải. Đặng Dung đã miêu tả sinh động về mối quan hệ thân thiết khi Chu và vợ là Đặng Dĩnh Siêu sống chung một tòa nhà với Đặng và người vợ mới cưới Trương Tích Viện ở Thượng Hải khi làm công tác bí mật. ⒇

Sự việc xảy ra vào năm 1933 đã gây ra những tranh cãi dữ dội hơn. Năm 1931, Đặng cùng với Ủy ban Trung ương ĐCSTQ cũng đến khu vực Xô viết trung ương, trong một thời gian rất ngắn, ông nhận ra mình đã trở thành bí thư ủy ban đảng của ba huyện thuộc khu vực biên giới Xô viết, lúc bấy giờ sự thống trị của đảng cộng sản ở đó vẫn chưa vững chắc, trong đó huyện Tầm Vũ từng là một nơi mà Mao Trạch Đông từng tiến hành điều tra trong quá trình hình thành tư tưởng động viên nông dân của mình. Bất kể là do nguyên nhân này hay do tranh cãi trong đảng, đã khiến Đặng lĩnh hội được nhiều đạo lý hơn từ tư tưởng của Mao, thế nên Đặng đã đứng về phía Mao. Do mất đi huyện Tầm Vũ và các khu vực xung quanh trong chiến dịch "vây quét" lần thứ tư của Quốc dân đảng, Đặng đã bị quy trách nhiệm là chủ nghĩa bại trận, ba người khác đã nhận phải sự chỉ trích nghiêm khắc và kỷ luật xử phạt từ Trung ương. (21) Chắc chắn lịch sử đã làm lẫn lộn trách nhiệm mà Đặng phải gánh chịu.

Những người dành cho Đặng sự ủng hộ rõ ràng bao gồm: Mao Trạch Đông. Trên thực tế, sự tín nhiệm của Mao đối với Đặng Tiểu Bình có thể truy nguyên từ thời điểm năm 1933 này, bởi vì Mao Trạch Đông mới chính là mục tiêu thực sự của phong trào lần đó, chứ không phải những người được gọi là "tư tưởng La Minh" — những người theo đuổi Mao — đã bị đánh đổ. Ngoài Mao ra, Đặng còn có thể dựa vào một số người khác, những người này là bạn bè mà ông kết giao trong giai đoạn đầu các hoạt động của đảng. Đặc biệt là Vương Giá Trương Tường, Đặng lần đầu quen biết Vương ở Mát-xcơ-va, lúc đó họ đều là học sinh. Khi Đặng bị điều xuống một nơi vô cùng nguy hiểm ở khu vực Xô viết trung ương, chính Vương đã giúp đỡ Đặng, tìm cho ông một công việc ở Tổng cục Chính trị Hồng quân và nhanh chóng trở thành chủ biên tờ báo cơ quan tổng chính trị là báo "Hồng Tinh", chính ở chức vụ này ông đã bắt đầu cuộc Vạn lý Trường chinh, và dưới sự giới thiệu của Chu Ân Lai cùng sự ủng hộ của Mao, ông đã tham gia Hội nghị Tuân Nghĩa được triệu tập vào tháng 1 tháng 1935. (22) Như đã chỉ ra, mối quan hệ giữa Đặng và Mao Trạch Đông vừa phức tạp vừa khó phân tích. Việc sửa đổi lịch sử trong và sau "Cách mạng Văn hóa" đã cung cấp những tư liệu có giá trị để giải quyết vấn đề này, nhưng những tư liệu này sẽ tạo ra ảnh hưởng gì thì trong một khoảng thời gian tương lai có lẽ vẫn chưa thể biết được. Trước "Cách mạng Văn hóa", Đặng được coi là "người của Mao" — là người trung thành với Mao, là người được Mao tin tưởng nhất và là người theo đuổi Mao có năng lực nhất. Khi Đặng trở thành "tên cầm đầu đi theo con đường tư bản chủ nghĩa số hai của Trung Quốc" vào năm 1966, tất cả những điều này đều không còn tồn tại nữa. Kể từ Hội nghị Trung ương 3 năm 1978, đặc biệt là sau khi Trung ương đưa ra lời giải thích tiêu chuẩn về các vấn đề lịch sử trong những năm trước "Cách mạng Văn hóa" trong "Nghị quyết về một số vấn đề lịch sử của Đảng kể từ sau khi thành lập nước" vào năm 1981, đã từng có người cố gắng tách rời Đặng và Mao ra, đặc biệt là nên tách rời những hành vi sai lầm thái quá trong một số chính sách của Mao kể từ năm 1957.

Con đường mà Đặng đi qua trước "Cách mạng Văn hóa" cho thấy tầm quan trọng của các mối quan hệ cá nhân trong đời sống chính trị Trung Quốc, thái độ của Mao đối với Đặng rõ ràng là rất quan trọng. Mao từng nhiều lần bày tỏ, ông không dùng cái nhìn đối với Lưu Thiếu Kỳ và những người từng phản đối ông khác để nhìn nhận Đặng. Năm 1972, Mao mặc dù không tha thứ cho "sai lầm nghiêm trọng" của Đặng, nhưng cũng chỉ ra rằng ông "không có vấn đề lịch sử". (23) Có lẽ mối quan hệ mật thiết lâu dài như vậy giữa họ trước năm 1966 đã thúc đẩy việc phục chức của Đặng. Mối quan hệ sớm hơn giữa Đặng và Chu Ân Lai cũng vô cùng quan trọng, sau khi Đặng phục chức vào năm 1973, hai người vẫn luôn hợp tác chặt chẽ trong công tác. Hơn nữa, trong giai đoạn đầu thập niên 70, trong cơ cấu nhân sự của giới lãnh đạo ĐCSTQ, các đồng nghiệp và cấp dưới của Đặng xuất phát từ khu vực Thái Hành trong thời kỳ kháng chiến chiếm tỷ lệ tương đối lớn. Đầu năm 1973, trong số 16 ủy viên Bộ Chính trị Trung ương ĐCSTQ có đến 6 người là cán bộ lão thành xuất thân từ Sư đoàn 129 Bát Lộ quân và căn cứ địa Tấn - Hà - Lỗ - Hán Dự. (24)

Việc Đặng bị cách chức vào năm 1976 và phục chức vào năm 1977 sau đó có lẽ là do sự phân cực lưỡng cực trong tầng lớp cao cấp ĐCSTQ giữa thập niên 70 gây ra. Vào thời điểm đó, Mao Trạch Đông là đang bị người khác thao túng, không thể bình thường thực hiện trách nhiệm của mình, hay bản thân ông đã phạm phải sai lầm rõ ràng, điểm này có lẽ sẽ mãi mãi không có ai biết được. Thế nhưng đến năm 1975, khi Đặng đề xuất sau này sẽ phủ định các chính sách và kết quả của "Cách mạng Văn hóa", thì rõ ràng ông không phải là người duy nhất đang nỗ lực làm điều đó. Tháng 1 năm 1976, ông bị miễn nhiệm tất cả các chức vụ, sự kiện *** đã cung cấp cái cớ cho việc chính thức cách chức ông. Lúc này Đặng đã nhận được sự bảo vệ của Nguyên soái Giải phóng quân nhân dân Diệp Kiếm Anh, được đưa đến Quân khu Quảng Châu, lúc bấy giờ tư lệnh Quân khu Quảng Châu là Hứa Thế Hữu, sau khi Mao qua đời và bắt giữ "Bè lũ bốn tên", việc Đặng quay trở lại cương vị lãnh đạo là một dấu hiệu chiến thắng, điều này chủ yếu là kết quả của việc các hoạt động của ông đã giành được sự ủng hộ từ mọi mặt.

Trong tầng lớp lãnh đạo tối cao của Bộ Chính trị Trung ương ĐCSTQ, từ thời điểm thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào năm 1949 cho đến khoảng thời gian Đặng Tiểu Bình nghỉ hưu, chỉ có tổng cộng 87 người. Ở một mức độ nào đó, đặc biệt là trước năm 1966, trải nghiệm cùng nhau hoạn nạn, chung sống chết trong những năm tháng chiến tranh đã làm giảm bớt hậu quả tàn khốc do đấu tranh chính trị mang lại, khiến người ta cảm nhận phổ biến sự ấm áp của một "gia đình lớn". Trong trải nghiệm của Đặng Tiểu Bình, cảm giác "gia đình lớn" này và một số sự kết hợp mang tính lịch sử đầy châm biếm càng trở nên nổi bật hơn. Trong nội bộ ĐCSTQ và ban lãnh đạo của đảng cũng có một số người có quan hệ rất tệ với Đặng — Lâm Bưu và Giang Thanh là những ví dụ rõ ràng.

Chú thích——

① Với tư cách là "nhà lãnh đạo tối cao", việc Đặng đề xuất từ chức vẫn còn có điểm mơ hồ về mặt thời gian và việc thực thi thực tế. Năm 1980, người ta từng đề xuất để Đặng đảm nhận chức vụ Chủ tịch ĐCSTQ, nhưng Đặng đã từ chối. Hồ Diệu Bang hồi tưởng lại rằng, sau thời điểm đó tất cả mọi người ở Trung ương đều cho rằng Đặng là "tổng thiết kế sư" của các chính sách. Trong cuộc hội đàm với Gorbachev vào tháng 5 năm 1989, theo báo cáo, Triệu Tử Dương đã chỉ ra rằng: việc Đặng với tư cách là "nhà lãnh đạo tối cao" đề xuất từ chức chính xác hơn là bắt đầu từ Đại hội XII của Đảng vào năm 1982. Triệu cũng nói rằng: danh xưng "tổng thiết kế sư" này không phải để nghe cho êm tai, mà là trong quá trình quyết định cuối cùng của chính sách, Đặng thực sự đã phát huy vai trò thực tế.

② Năm 1986, Đặng còn được đề cử danh hiệu vinh dự tương tự, như Lucian Pye đã chỉ ra, có hai bài viết giới thiệu không liên kết những thành tựu mà Trung Quốc đạt được mà họ ca ngợi với chính bản thân Đặng Tiểu Bình. Xem: L. Pye, "Đặng Tiểu Bình và văn hóa chính trị Trung Quốc", đăng trên Tạp chí *The China Quarterly*, số 135, tháng 9 năm 1993, tr. 416.

③ Đặng quen người vợ đầu tiên là Trương Tích Viện ở Mát-xcơ-va, năm 1928 tại Thượng Hải, họ kết hôn dưới sự ủng hộ của Chu Ân Lai. Trương Tích Viện qua đời khi sinh con vào năm 1930. Lúc bấy giờ Đặng Tiểu Bình đang công tác ở Quảng Tây, vừa đúng lúc Trương Tích Viện qua đời thì ông trở về Thượng Hải báo cáo tình hình Quảng Tây với Trung ương Đảng. Năm 1931, khi Trung ương ĐCSTQ rút về Thụy Kim, Đặng cùng với Kim Duy Ánh đáp thuyền rời khỏi Thượng Hải, trong những tháng sau đó, họ đã kết hôn. Sau khi Đặng bị Lý Duy Hán phê phán vào năm 1933, A Kim đã ly hôn với ông và gả cho Lý Duy Hán. Điều này đã dấy lên những phỏng đoán cho rằng Đặng và Lý đã đạt được một giao dịch nào đó: lấy người vợ làm cái giá để đổi lấy việc Đặng có lẽ sẽ chịu hình phạt nhẹ hơn. Mặc dù hoàn toàn có khả năng này, nhưng một lời giải thích hợp lý hơn có lẽ là A Kim muốn ly hôn để tự bảo vệ mình, tránh bị vạ lây từ việc Đặng thất sủng. Dựa theo một số trải nghiệm khác của Đặng trong "Cách mạng Văn hóa", lúc đó hoàn toàn có khả năng Đặng vì muốn bảo vệ vợ mình nên đã chủ động đề nghị ly hôn. Hiển nhiên là Đặng quen biết người vợ thứ ba qua sự giới thiệu của đồng nghiệp, sau khi kết hôn, họ đã chung sống cùng nhau hơn 50 năm. (Theo một nguồn tin, xem Dương Trung Mỹ: *Truyện Hồ Diệu Bang*, New York, Nhà xuất bản M. E. Sharpe, 1988, tr. 113.)

Có lẽ Hồ Diệu Bang là người đã giới thiệu Trác Lâm cho Đặng Tiểu Bình. Con gái của Đặng nói rằng: việc Đặng và Trác Lâm quen nhau là do Đặng khởi xướng vai trò chủ đạo. Sau đó lại nói rằng: trong quá trình thúc đẩy Đặng và Trác Lâm kết hôn, các nhà lãnh đạo khác của Trung ương cũng đã đóng vai trò nhất định. Lúc bấy giờ việc các cán bộ cao cấp trong đảng làm mai mối trong hôn nhân chắc chắn không phải là chuyện mới mẻ gì. Đặng Dung: *Cha tôi Đặng Tiểu Bình*, Bắc Kinh, Nhà xuất bản Văn kiện Trung ương, 1993, tr. 217, 277, 288, 417, 431 và 432.

④ Ví dụ, tháng 6 năm 1991, Đặng đề thủ bút viết tên sách cho tập 1—4 của *Tuyển tập Mao Trạch Đông* bản tái bản lần thứ hai. Mặc dù trong cuốn sách do con gái Đặng viết, Mao không phải là nhân vật chính, nhưng trong sách có rất nhiều nơi trích dẫn và tham khảo tư tưởng Mao Trạch Đông.

⑤ *"Hai phàm là" không phù hợp với chủ nghĩa Mác*, ngày 24 tháng 5 năm 1977, trích từ *Tuyển tập Đặng Tiểu Bình* bản tiếng Anh, tập 2, tr. 51; *Hiểu 1 cách toàn diện và chính xác tư tưởng Mao Trạch Đông*, ngày 21 tháng 7 năm 1977, trích từ *Tuyển tập Đặng Tiểu Bình* bản tiếng Anh, tập 2, tr. 55.

⑥ Tiền Thính Đào: *Xuất xứ của ví von mèo vàng mèo đen của Đặng Tiểu Bình*, đăng trên *Thông tấn xã Lịch sử Đảng ĐCSTQ*, số 12, năm 1990, tr. 6.

⑦ Quan điểm này chủ yếu xuất hiện trong tác phẩm của L. Pye: *Đặng Tiểu Bình và văn hóa chính trị Trung Quốc*, đăng trên *The China Quarterly*, số 135, tháng 9 năm 1993, đặc biệt xem trang 428 tiếp theo đó. Đây cũng là quan điểm mang tính mỉa mai châm chọc của rất nhiều người ở Trung Quốc.

⑧ L. Pye: *Đặng Tiểu Bình và văn hóa chính trị Trung Quốc*, tr. 415.

⑨ Kế thuật về công tác bí mật của Đặng, tuy rất bình thường nhưng luôn rình rập nguy hiểm bất cứ lúc nào. Xem Đặng Dung, *Cha tôi Đặng Tiểu Bình*, tr. 189.

⑩ Edgar Snow: *Red Star Over China* (Bản in lần thứ hai), Luân Đôn, Nhà xuất bản Gollancz, 1968, tr. 190. Cuốn sách có văn phong tiếng Anh miêu tả khá trôi chảy nhưng phải tốn rất nhiều thời gian để đọc là: Harrison Salisbury: *The Long March: The Untold Story*, New York, Harper & Row Publishers, 1985.

⑪ Tầm quan trọng của cuộc tranh luận về hợp tác hóa nông nghiệp năm 1955 thường bị phớt lờ, chủ yếu là do phán quyết của chính ĐCSTQ — xem *Nghị quyết về một số vấn đề lịch sử của Đảng kể từ sau khi thành lập nước* tháng 6 năm 1981 — Mao đã chệch khỏi sự ràng buộc kỷ luật tuần thủ quy củ của Ủy ban Trung ương ĐCSTQ vào năm 1959. Xem F. C. Teiwes và Warren Sun: *Mao, Đặng, Tử Khôi và chính trị hợp tác hóa nông nghiệp*, đăng trên *Chinese Law and Government*, 1993, số 3—4, tập 26.

⑫ Roderick MacFarquhar: *The Origins of the Cultural Revolution*, Luân Đôn, Nhà xuất bản Đại học Oxford, 1974, tr. 26.

⑬ R. Pethersky: *Quan điểm chính trị của Đặng Tiểu Bình*, đăng trên *Asian Thought and Society*, tháng 1 năm 1988, số 37, tập 13, tr. 3.

⑭ Tác phẩm kinh điển bàn về các cuộc thanh trừng ở Trung Quốc là F. C. Teiwes: *Politics and Purges in China* (Bản in lần thứ hai), New York, Nhà xuất bản M. E. Sharpe, 1994.

⑮ Các chi tiết liên quan đến sự thay đổi lên xuống của cán bộ cấp tỉnh có thể xem trong tác phẩm của David S. G. Goodman: *Provincial Leadership in China: 1949—1985*, Nhà xuất bản Đại học Cardiff, 1986.

⑉ Nghiên cứu về điểm này hoặc các đặc điểm liên quan của cán bộ cấp tỉnh có thể xem trong David S. G. Goodman: *Biographical Profiles of First Party Secretaries of Provincial Committees in the People's Republic of China, 1949—1978*, đăng trên *British Journal of Political Science*, tháng 1 năm 1980, số 1, tập 10, tr. 39.

⑗ Các tác phẩm chuyên khảo bàn về hoạt động bè phái hoặc các mối quan hệ trong đời sống chính trị Trung Quốc là cực kỳ nhiều, những tác phẩm quan trọng nhất có lẽ là: Lucian Pye: *The Dynamics of Chinese Politics*, Nhà xuất bản Đại học Cambridge, 1981; Andrew Nathan: *A Factionalism Model for Chinese Communist Politics*, đăng trên *The China Quarterly*, số 53, tr. 34; W. Whitson: *The Field Army in Chinese Communist Military Politics*, đăng trên *The China Quarterly*, số 37, tr. 1.

⑉ K. Lieberthal và M. Oksenberg: *Policy Making in China: Leaders, Structures, and Processes*, Nhà xuất bản Đại học Princeton, 1988; David S. G. Goodman: *Change in Chinese Politics: Power, Policy, and Processes*, đăng trên *British Journal of Political Science*, tháng 1989, số 3, tập 19, tr. 425; T. Chou: *Preface to the Study of Informal Organizations in Chinese Communist Politics*, đăng trên *The China Quarterly*, số 65, tr. 98.

⑆ *Trả lời phỏng vấn nhà báo Ý Oriana Fallaci*, trích từ *Tuyển tập Đặng Tiểu Bình* bản tiếng Anh, tập 2, tr. 329.

⑇ Đặng Dung: *Cha tôi Đặng Tiểu Bình*, tr. 193.

(21) La Phúc (âm): *Con đường La Minh ở Giang Tây*, ngày 15 tháng 4 năm 1993; La Mai: *Đấu tranh cho con đường của đảng*, ngày 6 tháng 5 năm 1933 đều được đăng trong *Từ Đại hội VI đến nay: Tài liệu mật trong đảng* do Ban Thư ký Ủy ban Trung ương ĐCSTQ biên soạn, Bắc Kinh, Nhà xuất bản Nhân dân, 1980, tr. 351—355 và tr. 362—367.

(22) Benjamin Yang: *The Communists on the Long March*, Colorado, Westview Press, 1990, tr. 107.

(23) Đặng Dung: *Cha tôi Đặng Tiểu Bình*, tr. 318.

(24) Trần Tích Liên, Kỷ Đăng Khuê, Lý Đức Sinh, Lưu Bá Thừa, Tô Chấn Hoa và Hứa Thế Hữu.