Đặng Tiểu Bình khác với nhiều nhà Lãnh đạo khác của Đảng Cộng sản Trung Quốc ở chỗ, tuổi trẻ của ông trải qua trong cảnh phiêu bạt. Năm 1920, ông rời Tứ Xuyên sang Pháp du học theo chương trình cần công kiệm học, sau đó đến Moskva. Sau khi về nước năm 1927, ông lập tức lao vào dòng chảy hoạt động của Đảng Cộng sản Trung Quốc cho đến khi Chiến tranh kháng Nhật bùng nổ vào năm 1937. Những năm tháng này đầy biến động đối với cả Đặng Tiểu Bình lẫn Đảng Cộng sản Trung Quốc. Thực tế chứng minh rằng, tình bạn mà ông thiết lập thông qua việc giao du với hai người trong suốt những năm tháng đó đóng vai trò vô cùng quan trọng, không chỉ vào thời điểm bấy giờ mà còn trong cả quá trình phát triển sự nghiệp sau này của ông. Đầu thập niên 1920 tại Pháp, rồi sau khi về nước vào cuối thập niên 1920 và đầu thập niên 1930, ông đã nhiều lần làm việc cùng Chu Ân Lai; đầu thập niên 1930 tại Đại hội Xô viết Giang Tây, ông lần đầu tiên có dịp tiếp xúc chặt chẽ với Mao Trạch Đông.

Bối cảnh gia đình và cuộc sống thời thơ ấu

Đặng Tiểu Bình sinh ngày 22 tháng 8 năm 1904 tại tỉnh Tứ Xuyên ở miền Tây Trung Quốc, được đặt tên là Đặng Tiên Thánh. Thế nhưng, khi ông lên năm tuổi và theo học tại một lớp học tư thục, vị thầy giáo mới của ông cho rằng cái tên này (có nghĩa là bậc tiên hiền của các bậc thánh nhân) không thỏa đáng, là sự xúc phạm đối với Khổng Tử, nên đã lập tức đổi thành Hi Hiền①.

Giống như nhiều nhà cách mạng khác, cái tên Đặng Tiểu Bình thực chất là một bí danh được sử dụng vào thời điểm đó. Trong hoàn cảnh cuộc nội chiến giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc Dân Đảng bùng nổ lần đầu tiên vào năm 1927, việc làm như vậy đã trở thành chuyện như cơm bữa đối với ông. Năm 1929, với tư cách là một nhà tổ chức chính trị, ông đến Quảng Tây và đổi tên một lần nữa thành Đặng Bân, dù chỉ là tạm thời. Thời thơ ấu của Đặng Tiểu Bình, Trung Quốc vẫn là một xã hội truyền thống khép kín, chưa hề chịu ảnh hưởng của chính trị dân chủ mà bị chi phối bởi nền kinh tế tiểu nông tự cung tự cấp. Mặc dù nền giáo dục hiện đại đang được du nhập, nhưng sự học vỡ lòng của Đặng Tiểu Bình vẫn diễn ra tại một trường tư thục theo lối cổ điển truyền thống — một loại trường học phổ thông theo chế độ khoa cử phong kiến vốn thường mở ra cho con cháu của các địa chủ. Truyền thống cũ ảnh hưởng rất lớn đến đời sống sinh hoạt hàng ngày. Thậm chí khi Đặng Tiểu Bình đến Pháp để đăng ký kiều dân ở Marseille, ông thà dựa theo âm lịch của Trung Quốc để ấn định ngày sinh của mình là ngày 12 tháng 7 (tức ngày 12 tháng 7 âm lịch), chứ không muốn tính theo dương lịch của phương Tây.②

Nhà của Đặng Tiểu Bình nằm ở thôn Bài Phường, hương Hiệp Hưng, huyện Quảng An, cách Trùng Khánh về phía bắc khoảng một trăm cây số. Trùng Khánh là đại đô thị cuối cùng ngược dòng sông Trường Giang từ Thượng Hải lên, cách Thượng Hải khoảng 2.500 km, là một đô thị lớn trong lịch sử. Tuy nhiên, so với một số nơi tiếp giáp với phía tây thành phố Thành Đô của tỉnh Tứ Xuyên, nơi đây không được giàu có cho lắm. Cha của Đặng Tiểu Bình là Đặng Văn Minh, một tiểu địa chủ tương đối khá giả chuyên cho thuê đất, sau này ông trải qua nửa cuối cuộc đời làm một viên quan nhỏ trong chính quyền địa phương.

Gia tộc họ Đặng di cư từ Giang Tây đến Quảng An vào thời kỳ vị Hoàng đế đầu tiên của triều đại nhà Minh. Theo lời kể của Đặng Dung, hoàn cảnh gia đình họ Đặng vẫn luôn nghèo khó cho đến khi ông nội của Đặng Tiểu Bình trở thành một thợ thủ công lành nghề mới tích cóp được chút ít tài sản.① Một số nhà bình luận từng đưa ra quan điểm cho rằng nguyên quán của Đặng Tiểu Bình là người Khách Gia ở tỉnh Quảng Đông, qua đó phóng đại tiếng tăm dũng mãnh, kiên cường và hiếu chiến của người Khách Gia.④ Nhưng theo tình hình có thể kiểm chứng được, nếu gia đình này từng là người Khách Gia thì dường như họ đã sớm đánh mất đặc tính đó rồi. Đương nhiên cũng không có bất kỳ bằng chứng đặc biệt nào có thể liên kết Đặng Tiểu Bình với4 bối cảnh của người Khách Gia. Ví dụ, ông dường như không nói tiếng Khách Gia, mà nói tiếng Trung mang rõ rệt thổ âm Tứ Xuyên.⑤ Thực tế, người ta thường dùng đặc điểm của người Tứ Xuyên chứ không phải người Khách Gia để miêu tả Đặng Tiểu Bình, chẳng hạn như đối với người Tứ Xuyên, chúng ta thường hay miêu tả họ bằng đặc điểm nổi tiếng là ăn đồ cay. Tính khí của người Tứ Xuyên tương đối bộc chộp — ngòi nổ rất ngắn, rất nhanh bén lửa, nhưng sau khi bình tĩnh lại thì không hề ôm hận hay hại người.

Một hình thức tài sản khác của Đặng Văn Minh có thể phản ánh qua quy mô gia đình của ông: Ông có tổng cộng 4 người vợ, 7 người con — 4 con trai, 3 con gái.⑥ Người vợ đầu tiên họ Trương không có con; người vợ thứ hai sinh được một con gái và ba con trai; người vợ thứ ba họ Tiêu, qua đời không lâu sau khi con trai của ông ra đời; người vợ thứ tư tên là Hạ Bá Căn, mang theo một con gái và sinh thêm hai con gái nữa. Đặng Tiểu Bình là con trai trưởng do người vợ thứ hai của Đặng Văn Minh sinh ra, nhưng không phải là người con lớn nhất, có một người chị gái tên là Đặng Tiên Liệt. Mẹ ruột của Đặng Tiểu Bình mất sớm khi các con còn rất nhỏ, có vẻ như Đặng Tiểu Bình có mối quan hệ khá tốt với người vợ thứ tư của cha mình là Hạ Bá Căn. Vài năm sau, khi Đặng Tiểu Bình bị đày xuống cơ sở trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", Hạ Bá Căn đã theo Đặng Tiểu Bình và vợ ông đến Giang Tây. Cả Đặng Tiểu Bình và các con đều coi Hạ như bà nội của mình, mặc dù thực tế không có quan hệ huyết thống gì.

Sau khi Đặng Tiểu Bình rời nhà, mặc dù rất muốn liên lạc với gia đình nhưng ông vẫn luôn không thể liên lạc được. Điều thú vị là cho đến năm 1993, rất nhiều anh chị em của ông — bao gồm cả chị gái ông — vẫn còn sống. Đặng Tiểu Bình đã ở cùng với mẹ kế Hạ Bá Căn trong phần lớn thời gian của thời kỳ "Cách mạng Văn hóa". Một người em trai của Đặng Tiểu Bình là Đặng Khẩn, sinh năm 1910, ban đầu làm giáo viên tiểu học ở huyện Quảng An, sau đó trở thành biên tập viên báo chí. Ông gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc vào năm 1937, đi đến Diên An, làm việc tại cơ quan Tân Hoa Xã mới thành lập, năm 1949 giữ chức Phó Thị trưởng thành phố Trùng Khánh, sau đó được điều động làm Phó Thị trưởng thành phố Vũ Hán. Trong "Cách mạng Văn hóa", ông bị phê phán với tư cách là "tên cầm quyền đi theo con đường tư bản chủ nghĩa" — không nghi ngờ gì nữa, đây là một ví dụ điển hình về việc bị liên lụy bởi gia đình — sau đó được minh oan, khi nghỉ hưu vào năm 1982 đang giữ chức Phó Tỉnh trưởng tỉnh Hồ Bắc.

Một người em trai khác của Đặng Tiểu Bình là Đặng Thục Bình lại không được may mắn như vậy. Đặng Thục Bình sinh năm 1912, sau khi cha qua đời, ông trở thành trụ cột gia đình, làm một viên quan địa phương trong chính quyền Quốc Dân Đảng. Sau năm 1949, ông theo học ngành luật tại đại học, lần lượt công tác tại tỉnh Quý Châu (phía nam tỉnh Tứ Xuyên) và thành phố Trùng Khánh. Trong "Cách mạng Văn hóa", vì không thể chịu đựng được những lời phê phán của Hồng vệ binh — có lẽ do nguyên nhân kép từ trải nghiệm trước đây trong Quốc Dân Đảng và mối quan hệ với Đặng Tiểu Bình — ông đã tự sát vào năm 1967. Cha của Đặng Tiểu Bình là Đặng Văn Minh qua đời vào năm 1936.

Năm 1909, Đặng Tiểu Bình 5 tuổi, đã vào học trường tư thục, bắt đầu bước lên con đường phong kiến truyền thống, tiếp nhận nền giáo dục kinh điển của Khổng Tử. Thế nhưng, cùng với sự tan rã của chế độ khoa cử, cùng với cuộc Cách mạng Tân Hợi năm 1911 lật đổ chính quyền nhà Thanh, nền giáo dục khoa cử kiểu đó đã hoàn toàn mất đi ý nghĩa đối với ông. Do đó, Đặng vào học tại một trường tiểu học dạy các môn học hiện đại, sau đó tốt nghiệp trường Trung học huyện Quảng An. Chẳng bao lâu sau, ông đến Trùng Khánh để tầm sư học đạo, rồi lại sang Pháp. Động lực sang Pháp du học xuất phát từ người cha của ông. Lúc bấy giờ cha ông đang ở Trùng Khánh, đã khuyến khích Đặng Tiểu Bình cùng với người em họ của ông (chú của Đặng Tiểu Bình) và một người họ hàng khác đến Trùng Khánh, bước vào "Trường dự bị cần công kiệm học du học Pháp" để học tập nâng cao.

Đối với các trí thức Trung Quốc, những thập niên đầu của thế kỷ XX là một thời kỳ biến động. Họ nhận thức rõ ràng về những thách thức mà các cường quốc phương Tây và Nhật Bản đặt ra cho Trung Quốc, đồng thời nỗ lực tìm kiếm con đường cứu nước cứu dân. Mặc dù rất nhiều vấn đề đều do sự xâm lược Trung Quốc của chủ nghĩa thực dân thế kỷ XIX gây ra, nhưng do mối quan hệ phụ thuộc mang tính bổ sung cho phương Tây hình thành vào thời điểm đó, một số nhà cải cách Trung Quốc đã đề xướng việc coi các quan niệm và hệ thống giáo dục phương Tây như một phương pháp để đưa Trung Quốc tiến tới hiện đại hóa và trở nên hùng cường trở lại. Lý Hựu Anh là một trong số đó. Ông từng du học tại Montargis ở phía nam Paris, dưới sự ủng hộ tích cực của Thị trưởng thành phố Montargis cùng một số nhân vật tên tuổi khác của Pháp vào năm 1912, cộng thêm sự hậu thuẫn của Thái Nguyên Bồi, Lý Hựu Anh đã thành lập "Hội kiếm học du học Pháp".

Đến năm 1919, đã có rất nhiều người Trung Quốc ra nước ngoài du học. Mặc dù những lưu học sinh như Lý Hựu Anh lúc đầu rất có thể dựa vào cha mẹ để chi trả học phí, nhưng nhanh chóng chứng minh điều này là không thực tế. Thay vào đó là sự khởi xướng của phong trào nửa làm nửa học — theo cách nói của người Trung Quốc là "cần công kiệm học", nghĩa đen là "làm việc siêng năng, học tập tiết kiệm" — ý nghĩa thực tế là việc học tập của các học sinh Trung Quốc ở nước ngoài dựa vào việc vừa đi làm vừa đi học. Cùng với sự ra đời của trào lưu dân chủ mới Trung Quốc trong phong trào "Ngũ Tứ", rất nhiều thanh niên Trung Quốc bị thu hút bởi cơ hội tốt vừa được đi du lịch nước ngoài vừa thể hiện được nhiệt huyết ái quốc — đi du học cần công kiệm học.

Nếu học sinh Trung Quốc muốn sinh sống tại Pháp, họ buộc phải học tiếng Pháp. Năm 1919, Ngô Ngọc Chương, một thành viên của đảng phái cách mạng Trung Quốc, đã mở một trường dự bị du học Pháp tại Trùng Khánh dành cho học sinh Tứ Xuyên. Đặng Tiểu Bình và họ hàng của ông đã vào học tại ngôi trường này.⑦ Năm 1920, khoảng 90 học sinh trong lớp của Đặng Tiểu Bình đã vượt qua kỳ thi cạnh tranh để được tuyển chọn sang Pháp. Cả Đặng Tiểu Bình và chú của ông đều trúng tuyển. Ngày 11 tháng 9 năm 1920, nhóm học sinh này rời Thượng Hải, lên con tàu thư tín hàng hải của Pháp mang tên André Lebon hướng tới Marseille, và mãi đến ngày 13 tháng 12 năm 1920 mới đến nơi Marseille.⑧ David Bonavia trong cuốn tiểu thuyết tiểu sử của mình đã phỏng đoán rằng việc Đặng Tiểu Bình rời quê hương sang Pháp đã ngầm ám chỉ có một số mâu thuẫn giữa Đặng và gia đình, bởi vì Đặng Tiểu Bình là con trai trưởng, gia đình ít nhất hy vọng ông có thể ở lại nhà, chuẩn bị kế thừa sự nghiệp của cha sau khi Đặng Văn Minh qua đời, gánh vác toàn bộ gia đình chứ không phải đi Pháp.⑨ Thế nhưng Benjamin Yang lại đưa ra quan điểm hoàn toàn ngược lại — cha của Đặng Tiểu Bình hy vọng con trai mình theo đuổi sự nghiệp cao cả và vĩ đại hơn, theo đuổi sự nghiệp mà chính ông chưa hoàn thành.⑩

Cuộc sống ở Pháp và chính trị Trung Quốc

Mặc dù Đặng Tiểu Bình đã trải qua 5 năm ở Pháp, từ tháng 10 năm 1920 đến tháng 1 năm 1926 — từ 16 tuổi đến 21 tuổi — nhưng lại không có bất kỳ bằng chứng nào chứng minh ông đã trở thành một người thân Pháp trong những năm tháng đó, ít nhất là về mặt chính trị. Mặt khác, ông quả thực đã thu nhận được một số sở thích sinh hoạt phương Tây trong một số lĩnh vực. Sở thích đá bóng và món ăn Pháp của ông bắt đầu từ thời gian đó, đặc biệt là bánh sừng bò (croissant). Khi Hoàng thân Sihanouk, nhà lãnh đạo Campuchia, sống lưu vong ở Bắc Kinh vào những năm 1970 và 1980, ông thường thích nấu món ăn Pháp và hay mang một ít cho Đặng Tiểu Bình thưởng thức. Đặng Tiểu Bình từng nói với Dương Thượng Cún về cuộc sống của mình ở Pháp rằng: "Mỗi khi tôi có thể mua nổi một chiếc bánh sừng bò và một cốc sữa, tôi luôn cảm thấy rất vui." Điều thú vị là những niềm vui này có được ở Paris dường như là do Hồ Chí Minh đã dạy cho người thanh niên Đặng Tiểu Bình. Trong chuyến xuất ngoại đầu tiên vào giai đoạn cuối của cuộc "Cách mạng Văn hóa" năm 1974, Đặng Tiểu Bình đến New York và một mực muốn mua một ít bánh sừng bò. Sau đó, có người gợi ý rằng đằng nào khi về nước cũng ghé qua Paris, mua ở Paris sẽ ngon hơn. Lần này ông đã mua một trăm chiếc bánh sừng bò ở Paris mang về nước, tặng cho Thủ tướng Chu Ân Lai và những đồng chí lão thành từng thích ăn bánh sừng bò ở Paris những năm đầu.⑪

Từ cuộc trò chuyện giữa Đặng Tiểu Bình và Dương Thượng Cún, dường như có thể thấy rằng: cuộc sống cần công kiệm học ở Pháp đối với họ là vô cùng khó khăn. Nước Pháp vào đầu thập niên 1920 đang ở vào giai đoạn giữa của cuộc khủng hoảng kinh tế, công việc cực kỳ khó tìm. Người Trung Quốc lúc bấy giờ rất nhanh chóng phát hiện ra rằng tài liệu chứng nhận học lực Trung Quốc mà họ cầm trong tay không được chấp nhận khi bước chân vào các trường đại học cao đẳng của Pháp, còn khẩu ngữ tiếng Pháp của họ vẫn chưa thể đáp ứng được nhu cầu học tập. Phần lớn mọi người muốn phiêu dạt đến Paris, vào những nhà máy lớn thuê múa số lượng lớn công nhân nước ngoài để làm thuê, ví dụ như nhà máy ô tô Renault ở thành phố Boulogne-Billancourt vùng ngoại ô phía nam Paris. Đặng Tiểu Bình đã trải qua phần lớn thời gian trong ba năm cuối ở Pháp để làm thuê ở đó. Ở đó, những con người này cùng nhau nếm trải ngọt bùi đắng cay, sống vô cùng thân thiết. Rất nhiều người vì lý do chính trị hoặc xã hội đã gia nhập phong trào cộng sản non trẻ.

Tài liệu đáng tin cậy về việc Đặng Tiểu Bình tham gia phong trào cộng sản ở Pháp chủ yếu xuất phát từ hồ sơ của cảnh sát. Tuy nhiên, mãi cho đến năm 1925, Đặng Tiểu Bình mới nằm trong tầm ngắm giám sát chặt chẽ của cảnh sát.⑫ Do đó, khoảng thời gian đầu ở Pháp của Đặng Tiểu Bình được dùng để đi du ngoạn khắp các nơi của Pháp. Trong khoảng thời gian này, ông đã làm đủ mọi loại công việc — bao gồm cả làm thợ đốt lò trên đầu máy xe lửa và làm phụ bếp — tìm được việc gì là ông làm việc đó. Ông từ Marseille đến Bayeux, học tập tại trường trung học Bayeux trong ba tháng. Khi tiền tiêu hết, ông phiêu dạt đến cộng đồng Hoa kiều tại thành phố La Garenne-Colombes thuộc vùng ngoại ô phía tây nam Paris, vào làm việc trong một nhà máy. Chính tại nơi này, cũng chính vào thời điểm này, Chu Ân Lai cùng với ba bốn thanh niên Trung Quốc hoạt động tích cực khác đã thành lập Đoàn Thanh niên Xã hội chủ nghĩa Trung Quốc — tiền thân của Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Pháp — mặc dù hiện tại vẫn chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy Đặng lúc đó được kết nạp ngay lập tức để tham gia các hoạt động của tổ chức này. Sau đó đến năm 1921, ông làm việc tại nhà máy gang thép Creusot, cho đến đầu năm 1922 thì cuối cùng cũng đến Montargis, nơi này chắc chắn là một trong những điểm đến mà ông đã lên kế hoạch khi rời Trùng Khánh.

Montargis hồi đầu thập niên 1920 là một thị trấn hẻo lánh xinh đẹp và yên bình. Cư dân ở đó nếu biết rằng nhóm học sinh công đọc người Trung Quốc cấp tiến mà họ đang tiếp đón lúc bấy giờ chính là những nhân vật sau này thống trị vận mệnh Trung Quốc, thì họ nhất định sẽ cảm thấy kinh ngạc tột độ. Những học sinh này không chỉ đến từ Tứ Xuyên, mà còn đến từ các tỉnh khác, bao gồm một lượng đáng kể đến từ Trường Sa, Hồ Nam. Nhóm lưu học sinh Trung Quốc đầu tiên đến Montargis đã thành lập Hội Tân Dân, hội này sau đó trở thành cốt lõi hình thành nên Đoàn Thanh niên Xã hội chủ nghĩa Trung Quốc. Hội Tân Dân do Thái Hòa Sâm và Mao Trạch Đông sáng lập tại Trường Sa vào năm 1918. Năm 1919, hội này tích cực tổ chức cho học sinh thanh niên đi du học Pháp. Mao Trạch Đông ở lại trong nước, nhưng Thái Hòa Sâm và các thành viên khác đã ra nước ngoài, trong số những người này có Lý Duy Hán, Đặng Tiểu Bình đã quen biết ông ta vào thời gian này. Những người này gia nhập Hội Montargis, rất nhiều người cũng giống như Đặng Tiểu Bình làm công nhân trong nhà máy cao su Hutchinson.

Thời điểm này là bảy tháng Đặng Tiểu Bình ở lại Montargis tốt đẹp nhất, thế nhưng khi gần đến cuối năm 1922, ông lại chuẩn bị rời đi. Lần này là đi Châtillon-sur-Loing. Tại đó, ông vào học tại một trường trung học. Đầu năm 1923, ông lại quay trở lại Montargis, quay lại nhà máy Hutchinson, ở đó trong một khoảng thời gian rất ngắn. Thẻ ghi chép công việc của ông không chỉ ghi lại việc ông được phân công làm việc ở phân xưởng giày da, mà còn cho thấy sau tháng 3 năm 1923, ông không còn được tuyển dụng lại nữa.⑬ Mặc dù không nêu rõ lý do tại sao không thuê Đặng nữa, nhưng rất có thể là do Đặng Tiểu Bình thường xuyên tham gia các hoạt động chính trị dẫn đến việc gây ra sự căng thẳng trong nội bộ cộng đồng người Trung Quốc. Đặng Tiểu Bình ở lại Montargis cho đến tháng 6 năm 1923, sau đó quay trở lại phía tây nam Paris, làm thợ sửa khóa tại nhà máy ô tô Renault ở thành phố Boulogne-Billancourt, ông ở lại đó mãi cho đến tháng 1 năm 1926 mới rời khỏi nước Pháp.

Có lý do để cho rằng các hoạt động của Đặng Tiểu Bình ở Pháp được hình thành trong một bối cảnh chính trị nhất định. Năm 1936, Đặng Tiểu Bình nói với Edgar Snow rằng: Ông chuyển từ Đảng Cộng sản Pháp sang Đảng Cộng sản Trung Quốc.⑭ Mặc dù điều này không nhất thiết là sự thật, nhưng năng lực tổ chức của Đặng Tiểu Bình đã sớm được thể hiện rõ ràng. Năm 1922, ông nhanh chóng lao vào công tác của Chi bộ hải ngoại châu Âu của Đoàn Thanh niên Xã hội chủ nghĩa Trung Quốc. Một đồng nghiệp cùng đi sang Pháp với ông năm đó hồi tưởng lại hoàn cảnh khi họ đến Marseille, Đặng Tiểu Bình chịu trách nhiệm sắp xếp cho học sinh Tứ Xuyên lên bờ, giúp họ xách hành lý, trong khi những học sinh mới đến khác thì ở lại trên tàu không biết phải làm gì.⑮ Năng lực tổ chức của ông nhanh chóng được ứng dụng vào các hoạt động chính trị. Năm 1922, Đặng Tiểu Bình gia nhập Chi bộ hải ngoại châu Âu của Đoàn Thanh niên Xã hội chủ nghĩa Trung Quốc, chi bộ này do những người Trung Quốc cấp tiến ở Pháp lúc bấy giờ bao gồm Chu Ân Lai và Thái Hòa Sâm sáng lập (với tư cách là tiền thân của Chi bộ hải ngoại châu Âu của Đảng Cộng sản Trung Quốc). Về phần bản thân Đặng Tiểu Bình, theo lời con gái ông thì hình như ông gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc vào ngày 15 tháng 7 năm 1924. Ngày hôm đó, ông được bầu làm một trong năm thành viên của nhóm lãnh đạo Chi bộ hải ngoại châu Âu của Đoàn Thanh niên Xã hội chủ nghĩa Trung Quốc. Căn cứ theo điều lệ đảng, điều này khiến ông gánh vác trách nhiệm của một thành viên Chi bộ hải ngoại châu Âu của Đảng Cộng sản Trung Quốc.⑯

Chu Ân Lai bắt đầu với tư cách là biên tập viên tờ nguyệt san phát hành hai tháng một kỳ — cơ quan ngôn luận của đoàn thanh niên và sau này trở thành của đảng cộng sản. Đặng Tiểu Bình làm việc cùng ông, chịu trách nhiệm xuất bản. Trên thực tế, tài liệu và ấn phẩm hầu như đều được in ấn thông qua các bản sáp khắc tay và máy quay ròn bằng tay. Đặng Tiểu Bình chịu trách nhiệm rất nhiều công việc cụ thể, từ đó trở đi luôn phụ trách in ròn phần lớn các tài liệu của đoàn và sau này là của chi bộ đảng cho đến khi rời nước Pháp. Khi cảnh sát Paris lục soát phòng của ông vào ngày 8 tháng 1 năm 1926 — lúc bấy giờ ông đã rời Pháp để đến Liên Xô — cảnh sát đã phát hiện ra toàn bộ linh kiện của hai chiếc máy in ròn, các ống lô và vài gói giấy sáp in.⑿ Nhờ đoạn trải nghiệm này, các đồng nghiệp đã đặt cho ông biệt danh là "Tiến sĩ In Ròn".

Khi Chu Ân Lai rời Pháp về nước năm 1924, Đặng Tiểu Bình thay thế vị trí biên tập tờ "Xích Quang" — cơ quan ngôn luận trung ương của ông. Do đó, ông nhanh chóng trở thành một trong những thành viên có tuổi đảng khá cao của Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Pháp, mặc dù lúc đó ông mới 21 tuổi. Tháng 6 năm 1925, một số người biểu tình do Đảng Cộng sản Trung Quốc tổ chức đã phát động cuộc tấn công vào Công sứ quán Trung Quốc tại Pháp. Hành động này tượng trưng cho việc đoàn kết với Đảng Cộng sản và công nhân Thượng Hải, đã gây chấn động lớn trong giới dư luận Pháp, dẫn đến việc có khoảng hơn 50 đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc bị trục xuất khỏi nước, lại có khoảng hơn 50 người tự nguyện về nước. Khi Đặng Tiểu Bình được bầu làm một trong những lãnh đạo chi bộ đảng mới, ông phát hiện ra mình đã rơi vào tầm ngắm giám sát chặt chẽ của cảnh sát.

Nửa cuối năm 1925, Đặng Tiểu Bình lần lượt phát biểu tại một số hội nghị được tổ chức ở Paris về vấn đề làm thế nào để thúc đẩy sự phát triển của sự nghiệp Đảng Cộng sản Trung Quốc và tình hình Trung Quốc hiện tại. Trong các hội nghị, do sự đối lập trong nội bộ lưu học sinh Trung Quốc tại Pháp, đã phân hóa thành hai phái lớn thân cộng và phản cộng. Có một hội nghị suýt kết thúc trong cảnh bay ghế đánh nhau. Theo báo cáo đưa tin, khi những chiếc ghế bay lượn ngợp trời trong không trung thì Đặng Tiểu Bình vẫn bình thản quan sát tất cả những điều này trên đoàn chủ tịch. Một sự việc khác là năm ngày trước khi rời khỏi nước Pháp, trong một cuộc tranh biện vô cùng gay gắt, Đặng Tiểu Bình cho rằng vị tướng lĩnh quân phiệt miền bắc Trung Quốc là Tướng Phùng Ngọc Tường nên liên minh với Liên Xô. Điều kỳ lạ là, chỉ hơn một năm sau, Đặng Tiểu Bình lại được phái đến Tây An để công tác cùng Phùng Ngọc Xương. Cảnh sát Pháp đã lục soát nơi ở của Đặng Tiểu Bình tại thành phố Boulogne-Billancourt vào ngày 8 tháng 1 năm 1926, thế nhưng Đặng Tiểu Bình cùng các đồng sự của ông đã rời khỏi Pháp đến Moskva từ ngày hôm trước.

Từ học sinh đến nhà hoạt động chính trị

Tại Moskva, Đặng Tiểu Bình cuối cùng cũng có cơ hội được học tập nâng cao, mặc dù việc học tập ở đây chủ yếu là về mặt chính trị chứ không phải học thuật. Ông bước đi trên con đường mà các đảng viên ĐCS Trung Quốc đời trước đã dẫm lên để đi từ châu Âu đến Moskva. Từ cuối thập niên 1920, rất nhiều người Trung Quốc đã theo học tại Đại học Lao động Phương Đông Moskva và Đại học Sun Yat-sen. Trường sau được thành lập vào cuối năm 1925, tức là thời kỳ mối quan hệ giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc Dân Đảng tốt đẹp nhất, với mục đích đào tạo nhân tài cho cách mạng Trung Quốc, kinh phí chủ yếu do các đảng viên Quốc Dân Đảng khá giả quyên góp tới. Đây là một khoảng thời gian thú vị trong lịch sử của Đảng Cộng sản Trung Quốc, không chỉ Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đảng Cộng sản Liên Xô và Quốc Dân Đảng hợp tác chặt chẽ với nhau, mà bản thân các học sinh Trung Quốc cũng cuốn vào cuộc xung đột nội bộ của Đảng Cộng sản Liên Xô, đồng thời bị lôi kéo bởi những người đi theo Bukharin, Stalin, Trotsky.

Trong số những người mà Đặng Tiểu Bình quen biết ở Moskva rất có thể có Trần Thiệu Vũ, lúc bấy giờ cái tên này của Trần nổi tiếng hơn cái tên Vương Minh mà ông ta sử dụng sau này. Vương Minh chính là lãnh tụ tối cao trong số 28 người Bolshevik thống trị Đảng Cộng sản Trung Quốc kể từ cuối năm 1930 cho đến đầu năm 1935, ngoài ra còn có Trương Văn Thiên, cũng là một trong 28 người đó. Trong số các bạn học tại Đại học Sun Yat-sen của Đặng Tiểu Bình còn có ba người rất đáng nhắc tới: Một người là con trai của Tưởng Giới Thạch mà lúc đó ông không quen biết — Tưởng Kinh Quốc. Sau này Quốc Dân Đảng rút lui về Đài Loan, sau khi cha ông là Tưởng Giới Thạch qua đời, ông trở thành Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc; người thứ hai là Vương Giá Tường, cũng là người trở về nước với tư cách là thành viên của 28 người Bolshevik. Sau này ông ít khi xuất đầu lộ diện ở những nơi công cộng, nhưng sau đó đã chứng minh rằng: trong cuộc đấu tranh giành quyền lực tối cao của Mao Trạch Đông trong nội bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc vào năm 1935, Vương Giá Tường đã dành cho Mao sự ủng hộ quý báu, đồng thời là một trong những nhà lãnh đạo chủ chốt của cuộc Vạn lý Trường chinh, cùng với Mao Trạch Đông, Trương Văn Thiên có bài phát biểu quan trọng tại Hội nghị Tuân Nghĩa. Năm 1933, khi Đặng Tiểu Bình gặp hoàn cảnh khó khăn, chính Vương Giá Tường đã lập tức vươn tay cứu giúp; người bạn học thứ ba là Phùng Phụ Năng, con gái cả của Phùng Ngọc Xương. Năm 1926, Phùng Ngọc Xương đến Liên Xô tìm kiếm sự viện trợ, ông không phải là một vị tướng lĩnh quân phiệt điển hình, mà là một vị tướng Cơ Đốc giáo có kỷ luật cực kỳ nghiêm minh và gần gũi với đảng cộng sản. Mặc dù ông cơ bản là phản cộng, nhưng sẵn sàng tạm thời tiếp nhận sự viện trợ của Liên Xô. Tuy nhiên, sự viện trợ của Quốc tế Cộng sản được xây dựng trên cơ sở Phùng Ngọc Xương gia nhập Quốc Dân Đảng và tham gia vào hành động quân sự tái thống nhất Trung Quốc của Tưởng Giới Thạch — Bắc phạt. Điều này cũng nhận được sự ủng hộ của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Khi Phùng Ngọc Xương về nước, đi theo tùy tùng có khoảng hơn một trăm cố vấn của Quốc tế Cộng sản, bao gồm cả một số người Trung Quốc, trong số đó có Đặng Tiểu Bình.18 Quốc Dân quân của Phùng Ngọc Xương lấy Tây An ở miền tây bắc Trung Quốc làm căn cứ địa. Dưới tổng tư lệnh quân đội có một số sĩ quan tin theo chủ nghĩa cộng sản, lúc bấy giờ họ vừa là đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc vừa đều là đảng viên Quốc Dân Đảng, đã thành lập một trường huấn luyện quân sự — Đặng Tiểu Bình đảm nhiệm chức vụ hướng dẫn viên chính trị tại trường này, giúp đỡ đào tạo các sĩ quan tương lai. Thế nhưng đến tháng 4 năm 1927, kế hoạch này đành phải gác lại, cuộc xung đột giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc Dân Đảng ngày càng trở nên gay gắt cho đến khi trở thành công khai. Phùng Ngọc Xương trong cuộc xung đột này đã công khai ngả về phía Tưởng Giới Thạch.

Đặng đổi tên thành Đặng Tiểu Bình, đi xuống phía nam đến Vũ Hán ven sông Trường Giang, lại một lần nữa cùng Chu Ân Lai đến với nhau. Không biết là do mối quan hệ của ông với Chu, hay là do tư cách của ông tương đối cao, Đặng được phân công đảm nhiệm chức vụ Tổng thư ký Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Lúc bấy giờ trụ sở Ban Chấp hành Trung ương được đặt tại Vũ Hán, Quốc Dân Đảng đã phân liệt thành hai phái, trụ sở phái tả đặt tại Vũ Hán, tránh xa ảnh hưởng của Tưởng Giới Thạch. ĐCSTQ đặt cơ quan thư ký trung ương của mình tại nơi này dường như là một điều rất tự nhiên, bởi vì nó có thể cung cấp một số sự bảo vệ chính trị. Đáng tiếc là, đến khoảng tháng 7 và tháng 8 năm 1927, ý định này cũng không thể toại nguyện, chủ yếu là do sự can thiệp của Quốc tế Cộng sản, phái tả Quốc Dân Đảng cũng chĩa mũi nhọn về phía Đảng Cộng sản Trung Quốc, buộc đảng này phải chuyển vào hoạt động ngầm. Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ đã triệu tập hội nghị khẩn cấp tại Vũ Hán, Đặng Tiểu Bình với tư cách là Tổng thư ký cũng tham gia hội nghị. Hội nghị khẩn cấp lần này cho rằng Tổng bí thư Trần Độc Tú cá nhân phải chịu trách nhiệm về thảm họa của đảng, đồng thời bãi miễn chức vụ lãnh đạo của ông ta, thiết lập lại một loạt phương châm khởi nghĩa quân sự mới. Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ (bao gồm cả Đặng) bí mật đến Thượng Hải. Tại Thượng Hải, Đặng Tiểu Bình mới 23 tuổi đã được bổ nhiệm làm Tổng thư ký Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ. Đây là một chức vụ hành chính xử lý các công việc hành chính thường nhật, chịu trách nhiệm về công tác bảo mật các tài liệu quan trọng của ĐCSTQ, giao thông và tài chính. Khoảng thời gian này là một sự khảo nghiệm đối với ĐCSTQ, các hoạt động của ĐCSTQ tại Thượng Hải và các khu vực thành thị khác hầu như chuyển toàn bộ vào hoạt động ngầm. Từ năm 1927 đến năm 1928, ĐCSTQ đã tiến hành một loạt cuộc khởi nghĩa quân sự, trong đó nổi tiếng nhất là cuộc khởi nghĩa Nam Xương vào tháng 8 năm 1927.

Các hoạt động của Đặng trong giai đoạn từ năm 1927 đến năm 1928 ít được người ta biết đến, ngay cả trong cuốn tiểu sử do con gái ông viết cũng chỉ nhắc đến một cách chung chung, có lẽ vì công việc của cơ quan thư ký ĐCSTQ ở trong trạng thái hoạt động ngầm, Đặng có thể gặp nguy hiểm bất cứ lúc nào trong công việc thường nhật, cho nên hành tung của ông luôn luôn được giữ bí mật. Sau này khi nhớ lại những năm tháng đó, Đặng nói rằng: lúc bấy giờ khắp nơi đều là khủng bố trắng, nhưng căn nhà mà ông và vợ cùng sống chung với Chu Ân Lai và Đặng Dĩnh Siêu (vợ của Chu Ân Lai) chỉ bị lục soát có một lần.⑿ Do nguyên nhân kép từ tình hình trong nước Trung Quốc và việc Quốc tế Cộng sản muốn tiếp tục kiểm soát ĐCSTQ, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của ĐCSTQ được tổ chức tại Moskva vào tháng 6 năm 1928. Phần lớn các thành viên trong ban lãnh đạo tập thể mới của ĐCSTQ bao gồm Chu Ân Lai và Cù Thu Bạch — người lãnh đạo phong trào chỉ trích Trần Độc Tú — đều đến Moskva. Thế nhưng, nhà tổ chức phong trào công nhân Lý Duy Hán — người mà Đặng quen biết ở Montargis — đã ở lại trong suốt thời gian đại hội để phụ trách công việc thường nhật của ĐCSTQ, và Đặng trở thành trợ lý của ông ta.

Vào mùa xuân năm 1928, thông qua sự liên lạc bằng một mẩu giấy riêng tư, Đặng kết hôn lần đầu tiên. Vợ ông là Trương Tích Viện, một chuyên gia thông thạo ngôn ngữ châu Âu, cũng công tác tại cơ quan thư ký ĐCSTQ. Họ quen nhau ở Moskva, kết hôn ở Thượng Hải. Đáng tiếc thay, đây chỉ là một cuộc hôn nhân ngắn ngủi, bà qua đời vào tháng 1 năm 1930 do một căn bệnh sau khi sinh khó. Mặc dù vào tháng 9 năm 1929, Trung ương ĐCSTQ đã phái Đặng đến Quảng Tây để tổ chức các hoạt động chính trị, nhưng vào khoảng cuối tháng 12, ông từng quay về Thượng Hải để báo cáo công tác. Lúc vợ ông qua đời, ông đang ở Thượng Hải.(20)

Quảng Tây và cuộc khởi nghĩa nông dân

Đến cuối thập niên 1920, ĐCSTQ phải chấp hành đường lối chính trị được thông qua tại Đại hội lần thứ VI ở Moskva, phải phát động nông dân dưới sự lãnh đạo của ĐCSTQ, phải thiết lập Xô viết nông dân, phải kết hợp khởi nghĩa nông dân với bạo động thành thị. Dưới sự hướng dẫn của các đường lối, phương châm, chính sách đó, vào tháng 4 năm 1929, Đặng Tiểu Bình được phái đến tỉnh Quảng Tây ở miền tây nam Trung Quốc để giúp đỡ Lý Minh Thụy — một tiểu quân phiệt tin theo chủ nghĩa cộng sản — và Vi Bạt Quần — người từng tổ chức một cuộc khởi nghĩa nông dân vào đầu thập niên 1920. Điểm này rất khác biệt so với ghi chép lịch sử. Theo hồi ức của Hồ Hoa, Đặng đến Quảng Tây thông qua sự giúp đỡ của Hồ Chí Minh người Việt Nam. Đặng và Hồ quen nhau ở Paris, lúc bấy giờ Hồ đang ở Thượng Hải, đã vội vã đến để giúp đỡ Đặng. Ông gợi ý Đặng cải trang thành thương gia, đồng thời dặn dò ông cách đối phó với việc kiểm tra và tra vấn dọc đường. Dưới sự che chở của bí danh Đặng Bân, Đặng Tiểu Bình đi thuyền đến Hong Kong trước, sau đó dưới sự giúp đỡ của phong trào cộng sản ngầm Đông Dương lại đi thuyền đến Hải Phòng, Việt Nam hiện nay, rồi đi đường bộ vượt qua cửa ngõ Tây Nam để vào Trung Quốc. Dù đi đường vòng, nhưng trong hoàn cảnh khủng bố trắng lúc bấy giờ có lẽ đó là con đường an toàn nhất, đồng thời cũng là con đường nhanh nhất. Nhưng theo lời Đặng Dung, Đặng Tiểu Bình đi thuyền đến Hong Kong, sau đó đi đường bộ qua Quảng Châu để đến Quảng Tây.(21)

Tình hình ở Quảng Tây cũng rất phức tạp, trong suốt mấy năm trời ĐCSTQ vẫn luôn tìm cách hoạt động tại nơi này.(22) Đặng lúc đó không phải là người duy nhất cũng không phải là cán bộ ĐCSTQ đầu tiên được phái đến Quảng Tây để tổ chức phong trào chính trị. Hai năm trước đó cũng từng phái Vu Thiệu Kiệt và Trương Vân Dật đến Quảng Tây. Sự ủng hộ của ĐCSTQ đến từ hai phương diện khác nhau: Một là phong trào nông dân; hai là các sĩ quan quân đội địa phương. Người Hán ở Quảng Tây chiếm một nửa tổng dân số Quảng Tây, nửa còn lại là các dân tộc thiểu số, trong số các dân tộc thiểu số này số người đông nhất là tộc Tráng. Trên thực tế, họ là dân tộc lớn nhất toàn bộ Trung Quốc ngoại trừ dân tộc Hán, chiếm khoảng 35% dân số Quảng Tây. Người tộc Tráng ở Quảng Tây ngoại trừ những người sinh sống ở vùng núi non hiểm trở nghèo đói lưu vực sông Tả, Hữu Giang ở Tây Bắc, phần lớn qua sự hun đúc của hàng ngàn năm đã bị người Hán đồng hóa triệt để. Những xung đột giữa số người tộc Tráng còn lại đó với các dân tộc thiểu số khác ở Quảng Tây đều thuộc về tính chất địa phương. Đầu thập niên 1920, sự sụp đổ của chính quyền đã dẫn đến sự bùng nổ của phong trào nông dân tộc Tráng do Vi Bạt Quần lãnh đạo có căn cứ địa tại huyện Đông Lan ở phía bắc sông Hữu Giang. Ban đầu bị lực lượng vũ trang địa phương của địa chủ đánh bại, Vi đến Sở nghiên cứu phong trào nông dân ĐCSTQ ở Quảng Châu để thụ huấn, sau đó quay về Quảng Tây phát động lại phong trào nông dân. Lần vận động này được triển khai tương đối thành công, năm 1926 chính quyền tỉnh Quảng Tây của Quốc Dân Đảng buộc phải thừa nhận sự kiểm soát của Vi Bạt Quần đối với huyện Đông Lan. Vị nhân sĩ Quốc Dân Đảng chủ yếu giao thiệp với Vi cũng là một thành viên của ĐCSTQ, ông đã lợi dụng cơ hội này để tranh thủ Vi và các nhà lãnh đạo nông dân khác, củng cố vững chắc tổ chức phong trào nông dân tộc Tráng. Cho đến tận năm 1927, khi mũi nhọn của Quốc Dân Đảng chĩa vào ĐCSTQ, tổ chức đó vẫn có thể sống sót.

Giữa thập niên 1920, hệ phái Quảng Tây là một nhân tố quan trọng trong hệ thống chính quyền Trung Quốc, nguyên nhân là vì phạm vi hoạt động của quân đội hệ phái Quảng Tây vượt xa khỏi ranh giới tỉnh Quảng Tây. Nhà lãnh đạo hệ phái Quảng Tây Lý Tông Nhân không chỉ phản đối đảng cộng sản, mà còn không nể nang gì Tưởng Giới Thạch, thế nhưng rất nhiều sĩ quan của ông đều mang tư tưởng "tả" khuynh hoặc là đảng viên ĐCSTQ. Du Tác Dự là một trong số đó, dưới sự ủng hộ của ĐCSTQ, ông đã xúi giục các sĩ quan phản bội Lý Tông Nhân để đầu hàng về phía Tưởng Giới Thạch. Kết quả không những khiến Tưởng đánh bại hệ phái Quảng Tây, mà bản thân ông và một người đồng tình với đảng cộng sản khác là Lý Minh Thụy cũng nắm quyền ở Quảng Tây. Đây chính là tình hình mà Đặng Tiểu Bình gặp phải khi đến thành phố Nam Ninh, thủ phủ tỉnh Quảng Tây vào năm 1929. Tại Nam Ninh, Đặng cùng với Trương Vân Dật — chiến sĩ lão thành ĐCSTQ trong cuộc khởi nghĩa Nam Xương năm 1927 — bắt đầu tiến hành tổ chức hai phái do các binh lính đảng cộng sản nguyên thủy cấu thành, tiếp tục quán triệt chính sách cung cấp viện trợ cho cuộc khởi nghĩa của tộc Tráng ở lưu vực sông Hữu Giang do Du Tác Dự khởi xướng. Tháng 9 năm 1929, đại hội đại biểu ĐCSTQ được tổ chức tại Nam Ninh, đồng ý thành lập một bộ đội Hồng quân và vũ trang hóa nông dân. Cuối tháng này, Lý Minh Thụy và Du Tác Dự buộc phải tiến hành trận chiến chống lại quân đội mới hệ phái Quảng Tây, thế nhưng do không có sự ủng hộ của hai lữ đoàn do Đặng và Trương Vân Dật dẫn đầu — lúc bấy giờ hai lữ đoàn này đã đi dọc sông Hữu Giang lên phía trên đến Bách Sắc không xa huyện Đông Lan của Vi Bạt Quần — cho nên Lý và Du nhanh chóng bị đánh bại, Lý rút lui về Bách Sắc.

Bách Sắc nằm ở trung tâm của một trong những khu vực nghèo đói nhất Trung Quốc. Cho đến tận thập niên 1990 kinh tế vẫn vô cùng lạc hậu, cho nên nơi đây là một trong sáu huyện nghèo đói nhất toàn quốc nhận được sự cứu trợ đặc biệt.(23) Tại Bách Sắc, ĐCSTQ đã áp dụng một kế hoạch tổ chức động viên phong trào nông dân, nhanh chóng thu về hiệu quả. Muốn để nhân dân địa phương và các chiến sĩ Hồng quân mới tiếp nhận giáo dục chính trị, quân đội không những phải mở rộng về số lượng, mà còn phải nâng cao về chất lượng, vũ trang nông dân dưới sự lãnh đạo của đảng, tịch thu tài sản của địa chủ, triển khai cách mạng ruộng đất. Đến tháng 12, Đặng, Trương Vân Dật cùng với Vi Bạt Quần tổ chức cuộc khởi nghĩa Bách Sắc, thiết lập chính quyền Xô viết hữu giang, chính quyền Xô viết nhanh chóng được thiết lập nối tiếp nhau tại hơn 20 huyện với dân số hơn một triệu người. Đặng Tiểu Bình được bổ nhiệm làm Chính ủy Hồng thất quân.(24) Mặc dù vào ngày diễn ra cuộc khởi nghĩa Bách Sắc (ngày 11 tháng 12 năm 1929) Đặng hình như không có mặt ở Bách Sắc, mà đã quay về Thượng Hải để báo cáo công tác với Trung ương ĐCSTQ.

Dưới sự cổ vũ của thành công, cuộc khởi nghĩa nhanh chóng lan rộng ra Long Châu ở tả giang. Tháng 2 năm 1930, chính quyền Xô viết thứ hai và Hồng bát quân được thành lập. Chính quyền Quốc Dân Đảng đã trấn áp cuộc khởi nghĩa Long Châu trong vòng hai tháng, tàn quân của Hồng bát quân chuyển dịch về hướng Bách Sắc, thế nhưng tình hình ở Bách Sắc cũng không dễ giải quyết hơn so với khi bắt đầu khởi nghĩa. Chính quyền Xô viết hữu giang đối mặt với hai vấn đề chính: nó không tước vũ khí của kẻ thù và đoàn dũng địa phương; không phát động quần chúng đầy đủ; đặc biệt là nó không chú ý đến hình ảnh của chính mình, không có kỷ luật nghiêm minh, nó vẫn bị nhìn nhận trong tâm trí bách tính như một đội quân làm càn làm bậy giống như quân phiệt — nói chung đây là một quan điểm địa phương hẹp hòi — bởi vì người tộc Tráng địa phương không thể nào phản đối những người cộng sản người Hán giống như những người Hán phản cộng. Khi chính quyền Xô viết hữu giang nỗ lực phát triển lớn mạnh, nó phát hiện ra một khi Hồng quân rời khỏi nơi này tiếp tục tiến về phía trước, các địa chủ có thể không tốn chút sức lực nào để giành lại vị trí thống trị của họ, mọi thứ lại khôi phục lại như cũ.

Đặng quay trở lại Quảng Tây từ Thượng Hải vào tháng 2, ông dường như chủ yếu dốc sức vào bộ phận thuộc Xô viết hữu giang — cách mạng ruộng đất nông thôn ở Đông Lan. Đến tháng 8, tình hình quân sự ngày càng trở nên tồi tệ hơn. Dưới sự lãnh đạo của Lý Lập Tam, ĐCSTQ áp dụng phương châm bạo động thành thị mới, ra lệnh cho Hồng thất quân rời khỏi căn cứ địa của mình tiến về Quế Lâm, Liễu Châu (đều ở Quảng Tây) và Quảng Châu. Kết quả là người tộc Tráng địa phương dưới sự lãnh đạo của Vi Bạt Quần đã xảy ra xung đột với lực lượng của Đặng Tiểu Bình. Điều này chẳng có gì lạ, bởi vì Vi muốn trái lệnh trung ương để ở lại, trong khi Đặng mặc dù đã phát hiện ra những mệnh lệnh này cực kỳ không thực tế nhưng vẫn cảm thấy nên phục tùng. Kết quả là Đặng và Trương Vân Dật dẫn đầu phần lớn Hồng thất quân (khoảng 7000 người) tiến về Liễu Châu vào tháng 9, để lại Vi Bạt Quần dẫn dắt một bộ phận binh lực nhỏ tiếp tục ở lại. Chính quyền Xô viết gần như lập tức vấp phải sự tập kích, bị đánh tan tác hoàn toàn. Tháng 10, Đặng và Trương Vân Dật trên đường đi Liễu Châu đã triệu tập đại hội đại biểu đảng viên Hồng thất quân tại Hà Trì. Đại hội thống nhất cho rằng sau khi chịu tổn thất phải tổ chức lại quân đội, xác định lại mục tiêu của mình. Cuối cùng hội nghị quyết định không đi Liễu Châu mà tiến về phía nam Giang Tây — căn cứ địa Xô viết nông thôn do Mao Trạch Đông thiết lập. Đây là một cuộc hành quân dài đằng đẵng và khúc chiết; Hồng thất quân đi vào phía bắc Quảng Đông trước, rồi lại quay về Quảng Tây. Trên con đường thông qua Quảng Đông, Hồ Nam để đến Giang Tây, Đặng và Trương Vân Dật thất lạc nhau, đồng thời liên tục bị quân đội Quốc Dân Đảng quấy nhiễu. Tháng 2 năm 1931, sau khi được tổ chức lại, Hồng thất quân đã chiếm đánh thành huyện Sùng Nghĩa tỉnh Giang Tây.

Hồng thất quân khi đến Giang Tây số lượng đã chưa đầy 4000 người.

Giang Tây, Mao Trạch Đông và Vạn lý Trường chinh

Rời khỏi Lý Minh Thụy và Hồng thất quân, Đặng Tiểu Bình đi Thượng Hải, lại gặp được Chu Ân Lai và một số đồng chí từng công tác cùng trước khi đi Quảng Tây. Dù theo phương thức nào đi nữa, báo cáo của Đặng về cuộc khởi nghĩa Quảng Tây cũng đã được chấp nhận, không vấp phải sự chỉ trích quá lớn, bởi vì chẳng bao lâu sau, vào khoảng tháng 5 tháng 6, Đặng Tiểu Bình được phái đến An Huy với tư cách là đại diện trung ương đi tuần thị kiểm tra công tác đảng của An Huy.(25) Lúc này địa vị lãnh đạo của Lý Lập Tam trong ĐCSTQ đã bị thay thế bởi 28 người Bolshevik, một số người trong số họ như Vương Giá Tường, Đặng đã quen biết ở Liên Xô. Mặc dù ban lãnh đạo mới rất miễn cưỡng chấp nhận con đường cách mạng tuy chậm chạp nhưng thực tế hơn mà Mao Trạch Đông đang tìm kiếm ở Giang Tây, nhưng họ thống nhất cho rằng Giang Tây nên là trung tâm hoạt động của ĐCSTQ, cho nên trong nửa đầu năm 1931 đã quyết định dời Trung ương Đảng đến đó. Chu Ân Lai — người có quan hệ mật thiết với Mao Trạch Đông và thoát nạn trong thời kỳ Lý Lập Tam — được bổ nhiệm làm Bí thư Cục Trung ương khu Xô viết ĐCSTQ.

Giữa năm 1931, Đặng Tiểu Bình được điều động đến Giang Tây. Tại đây, ông được bổ nhiệm làm Bí thư Huyện ủy Thụy Kim, tiếp theo lại được bổ nhiệm làm Bí thư Khu ủy khu vực biên giới Hội Xương — quản lý ba huyện Hội Xương, An Viễn và Tầm Vu. Điều này mang lại cho ông cơ hội lần đầu tiên được tiếp xúc chặt chẽ với Mao Trạch Đông. Huyện Tầm Vu đóng vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển chiến lược bao vây nông thôn từ thành phố của Mao. Mao đã phát triển chiến lược này thông qua một loạt cuộc điều tra về nông thôn, trong đó có một lần lấy Tầm Vu làm căn cứ địa điều tra.(26) Mặc dù không có bất kỳ ghi chép nào lúc bấy giờ về quan điểm chính sách nông nghiệp của Mao từ Đặng, nhưng quan điểm cầu thực của Đặng đã để lại ấn tượng sâu sắc thông qua việc so sánh các sự kiện xảy ra ở miền nam Giang Tây và Xô viết hữu giang. Đương nhiên, sau này khi Đặng lãnh đạo khu vực Thái Hàng trong chiến tranh kháng Nhật và giữa thập niên 1940, ông đã liên tục nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục chính trị với đấu tranh sản xuất và chiến tranh du kích. Khi Đặng vừa đến Thụy Kim đã phát hiện ra rất nhiều đảng viên đang chờ bị hành quyết. Tiếp theo đó là việc tiến hành thẩm tra chính trị đối với những phần tử khả nghi, sự mở rộng của đấu tranh khiến rất nhiều người vô tội gánh chịu sự bức hại tàn khốc. Đặng nhanh chóng chặn đứng hành vi cuồng loạn này, đồng thời nhấn mạnh tất cả các vụ án đều nên được xử lý căn cứ theo điều lệ đảng. Lập tức phóng thích những người bị giam giữ phi pháp. Khi Chu Ân Lai đến Thụy Kim vào cuối năm, ông hoàn toàn ủng hộ hành động của Đặng.(27)

Thời gian nhậm chức ở Thụy Kim của Đặng không dài. Khi có thêm nhiều nhân sự được điều động đến khu Xô viết Giang Tây, Đặng lại được thăng chức, điều đến khu vực biên giới Hội Xương, phụ trách công tác của Hội Xương, Tầm Vu và An Viễn, mặc dù khu vực ĐCSTQ thực tế kiểm soát chỉ có huyện Hội Xương.(28) Đến năm 1932, Đặng Tiểu Bình đã hiển nhiên trở thành người ủng hộ đắc lực cho các chính sách của Mao, tình bạn giữa họ dần được sâu sắc thêm. Năm này ông trở thành Trưởng Ban Tuyên truyền Tỉnh ủy Giang Tây, thế nhưng nhiệm kỳ lần này cũng không dài, nguyên nhân lần này là do một số nguyên nhân chính trị. Như từng chỉ ra, trong nội bộ đảng cộng sản hình thành hai phái, giữa họ sinh ra sự căng thẳng đáng kể, một phái là Mao và những người đi theo ông, phái kia là 28 người Bolshevik cùng những người đi theo họ. Khi nhóm sau di dời đến Giang Tây, họ mưu đồ bãi nhiệm chức vụ của Mao và những người đi theo ông, đồng thời giảm thiểu tối đa ảnh hưởng chính trị của họ. Họ phản đối quan điểm chiến tranh du kích của Mao, nhấn mạnh việc từ bỏ lực lượng vũ trang địa phương, nên tạo ra một Hồng quân chính quy đơn nhất và hùng mạnh, đồng thời mang tính giáo điều mà cho rằng cách mạng ruộng đất không những nên tước đoạt ruộng đất của địa chủ, mà còn nên tước đoạt ruộng đất bao gồm cả phú nông, trung nông.

Có lẽ do kinh nghiệm ở Quảng Tây và sau này ở Giang Tây, Đặng Tiểu Bình phát hiện bản thân hầu như trái ngược ý kiến với trung ương trong mọi vấn đề. Ông đặc biệt cho rằng để bảo đảm tiến hành cách mạng ruộng đất, bảo đảm sự ủng hộ của quần chúng đối với đảng cộng sản và du kích đội, tất yếu phải có một môi trường kinh tế ổn định để duy trì nguồn cung cấp lương thực, cho nên rất cần thiết phải áp dụng một chính sách khoan dung đối với nông dân tương đối khá giả. Năm 1933, La Minh — nhà lãnh đạo ĐCSTQ tỉnh Phúc Kiến từng là đồng nghiệp của Lý Lập Tam — do thái độ đối với việc động viên quần chúng quá tiêu cực nên đã bị 28 người Bolshevik chỉ trích. Trên thực tế ông chỉ nói rằng những người sinh sống ở khu vực biên giới không thể chỉ dựa vào một số lời hứa hào phóng là có thể được động viên, bất kể quần chúng ủng hộ đảng viên cộng sản đến mức nào, các cuộc "vây quét" lặp đi lặp lại của kẻ thù đã làm suy giảm sĩ khí. Đây là thời kỳ Tưởng Giới Thạch tiến hành cuộc "vây quét" lần thứ tư đối với khu Xô viết Giang Tây, các nhà lãnh đạo ĐCSTQ chớp lấy cơ hội này để công kích quan điểm mà Mao và những người ủng hộ ông giữ vững, liên kết họ với cái gọi là "đường lối La Minh" mang tính chủ nghĩa bại trận. Mao không bị điểm danh chỉ trích, nhưng những người khác, chủ yếu là Đặng Tiểu Bình, Mao Trạch Đàm (em trai thứ ba của Mao), Tạ Duy Tuấn và Cổ Bách đều bị điểm danh. Đặng đương nhiên mất đi chức vụ của mình, bị giam cầm và thẩm vấn. Đặng cũng mất đi người vợ Kim Duy Anh — người mà ông gặp ở Thượng Hải năm 1931 và kết hôn tại Thụy Kim năm 1932. Lúc ông chịu phê phán, bà đã ly hôn với ông, không lâu sau thì kết hôn với Lý Duy Hán. Bất kể mối quan hệ giữa Mao và Đặng như thế nào trước sự kiện "Đặng, Mao, Tạ, Cổ", thì sau sự kiện này, một mối liên kết chính trị vững chắc đã hình thành giữa họ.

Sau đó, Đặng được phái đến công tác tại Ủy ban huyện Nam Thôn ĐCSTQ thuộc huyện Nhạc An — một vùng núi non biên giới nghèo đói. Vương Giá Tường lại một lần nữa giúp đỡ Đặng. Sau khi Đặng ở Nam Thôn khoảng mười ngày, Vương phái Đặng đến công tác tại Tổng bộ chính trị Hồng nhất quân đoàn do ông lãnh đạo. Đặng được bổ nhiệm làm Tổng thư ký Tổng bộ chính trị, sau đó lại công tác ở ban tuyên truyền. Tại đó, nhiệm vụ chính của ông là biên tập báo cơ quan của quân đội mang tên "Hồng Tinh", ông làm công việc này cho đến khi Vạn lý Trường chinh kết thúc.

Khi cơ quan Trung ương ĐCSTQ rời Thụy Kim vào ngày 10 tháng 10 năm 1934 để bắt đầu Vạn lý Trường chinh, Đặng Tiểu Bình cũng rời khỏi nơi này. Thế nhưng tình hình chi tiết về việc Đặng tham gia Vạn lý Trường chinh thì không được rõ ràng lắm. Khi con gái Đặng hỏi ông đã làm những gì trong suốt chặng đường Vạn lý Trường chinh, nghe nói ông chỉ đơn giản trả lời: "Cứ đi theo", mặc dù ông quả thực nhớ rằng lúc leo núi mình từng làm mất ngựa, mất áo đại y, còn làm mất cả một cuộn thịt khô.(29) Căn cứ theo lời của Harrison Salisbury: Khi Vạn lý Trường chinh bắt đầu, Đặng vẫn ở trong trạng thái bán phê phán, sau đó ông mắc bệnh thương hàn, cho nên cơ thể không hồi phục trong suốt chặng đường Trường chinh, cho đến khi Trung ương ĐCSTQ đến Thiểm Bắc.(30)

Bước ngoặt vận mệnh của Đặng, trên thực tế cũng là bước ngoặt của Đảng Cộng sản Trung Quốc, đều là "Hội nghị Tuân Nghĩa" được triệu tập vào tháng 1 năm 1935. Tại hội nghị đó, sự lãnh đạo của "28 người Bolshevik" đã bị lật đổ và phương châm chính sách của Mao được áp dụng. Đặng lúc bấy giờ rời Thụy Kim bằng cách đi bộ. Một đồng nghiệp trẻ tuổi hơn nhớ lại đã đi bộ cùng Đặng mãi đến Tuân Nghĩa, nhưng sau đó không đi bộ nữa. Sau khi nhận được sự đồng ý hoàn toàn của Mao, Chu Ân Lai chỉ định Đặng phát biểu vài phút tại Hội nghị Tuân Nghĩa của Bộ Chính trị,(31) nhưng không có ghi chép nào cho thấy ông từng phát biểu tại hội nghị đó, chỉ ngồi một bên, không nghi ngờ gì nữa, ông hoàn toàn hài lòng với các chương trình nghị sự của đại hội.(32) Về phần những người khác ủng hộ Mao trước khi Vạn lý Trường chinh bắt đầu đều được minh oan và thăng chức. Đặng một lần nữa trở thành Tổng thư ký Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ. Sau đó trên đường Trường chinh, khi Hồng quân tiến hành biên chế thu gọn lại một lần nữa, ông được bổ nhiệm làm Trưởng Ban Tuyên truyền thuộc Bộ Chính trị Hồng nhất quân đoàn.

Khi Hồng quân đến Thiểm Bắc vào tháng 10 năm 1935, công việc đầu tiên mà Hồng quân phải làm là mở rộng và củng cố binh lực đã chịu tổn thất nghiêm trọng. Kể từ cuối thập niên 1920, một khu Xô viết nông thôn đã được thiết lập tại khu vực Thiểm Bắc này, nay dần dần được phát triển, sau đó dời trụ sở đến Diên An nổi tiếng hơn vào tháng 1 năm 1937. Nửa đầu năm 1936, sau khi hồi phục sức khỏe, Đặng tham gia vào đội viễn chinh tiến quân vào tỉnh Sơn Tây của Hồng quân, được bổ nhiệm làm Phó Chủ nhiệm Bộ Chính trị quân đoàn nhất, sau đó trở thành Chủ nhiệm. Chức vụ này là chức vụ đầu tiên trong số rất nhiều chức vụ cao cấp trong quân đội mà ông đảm nhận trong phần lớn thời gian suốt mười sáu năm sau đó của ông.

Chú thích——

① Tư liệu về gia đình, quê quán và đời sống thời thơ ấu trước khi sang Pháp của Đặng Tiểu Bình, chủ yếu dịch từ Đặng Dung: 《Cha tôi Đặng Tiểu Bình》 từ chương 2 đến chương 6, chương 9 đến chương 13.

② Chi tiết ghi chép về cuộc sống ở Pháp của Đặng Tiểu Bình xin xem Nora Wang 《Đặng Tiểu Bình: Những năm tháng ở Pháp》 đăng trên 《Tạp chí Quý Xung Trung Quốc》 kỳ số 92 trang 699.

③ Đặng Dung: 《Cha tôi Đặng Tiểu Bình》 trang 32.

④ Marie S. Aibow: 《Lịch sử bí mật của người Khách Gia: Cuộc cách mạng Trung Quốc như một doanh nghiệp Khách Gia》 đăng trên 《Tạp chí Quý Xung Trung Quốc》 kỳ số 132, trang 937.

⑤ Có lẽ thú vị hơn là mặc dù ở Pháp 5 năm, nhưng dường như ông không biết nói tiếng Pháp lắm.

⑥ Chi tiết xuất nguồn từ Đặng Dung: 《Cha tôi Đặng Tiểu Bình》 trang 50; được liệt kê nhiều đứa con hơn trong Uli Franz: 《Truyền thuyết chính trị kiểu Trung Quốc》 năm 1987 trang 340.

⑦ Ghi chép lịch sử đoạn này có chút không rõ ràng lắm. Căn cứ theo Đặng Dung và những người khác thuật lại, Đặng đến Trùng Khánh năm 1918, vào học trường dự bị du học Pháp, thế nhưng ngôi trường này trên thực tế mãi đến năm 1919 mới được sáng lập, rất có thể Đặng vào học một số trường học khác trước.

⑧ Lịch sử ghi chép có phần hơi không rõ ràng. Theo Đặng Dung và các tác giả tiểu luận bản dịch khác, Đặng Tiểu Bình đã đi tàu Porthos đến Pháp vào ngày 20 tháng 10 năm 1920. Tuy nhiên, theo hồ sơ nhập cư của Pháp, ông đã đến nơi vào ngày 13 tháng 12 trên chuyến tàu Porthos. Đầu đuôi sự việc đành phải nhờ cơ quan di trú giải thích. Tình hình thực tế có thể là Đặng Tiểu Bình đến sớm, nhưng vì lý do nào đó mà việc đăng ký lúc bấy giờ không thành công. Hồ sơ của Pháp có thể được đối chiếu trong tác phẩm của Nora Wang: "Đặng Tiểu Bình: Những năm tháng ở Pháp" (đăng trên "Tạp chí Trung Quốc" trang 92), những người làm công tác lịch sử đảng có thể xem bài viết này tại trang 20–22, số 22 năm 1983 của "Thông tấn xã Lịch sử Đảng".

⑨ David Bonavia: "Đặng Tiểu Bình", Hồng Kông, Công ty xuất bản Longman, 1989, trang 7.

"Quá trình trưởng thành của một người cộng sản thực tế: Cuộc đời thời trẻ của Đặng Tiểu Bình (1904–1949)" đăng trên "Tạp chí Trung Quốc", số 135, tháng 9 năm 1993, trang 444.

⑾ Harrison Salisbury: "Vạn lý trường chinh – Câu chuyện chưa từng được kể", trang 137.

⑿ Nora Wang: "Đặng Tiểu Bình: Những năm tháng ở Pháp", trang 704.

⒀ Uli Franz: "Đặng Tiểu Bình: Truyền kỳ chính trị mang phong cách Trung Quốc", trang 47.

⒁ Edgar Snow: "Trung Quốc đỏ gia hạn" (Tây hành mạn ký), trang 499.

⒂ David Bonavia: "Đặng Tiểu Bình", trang 7.

⒄ Thậm chí xét từ tư liệu mà Đặng Dung sử dụng trong sách của bà, nguồn tài liệu đáng tin cậy nhất về những năm tháng Đặng Tiểu Bình trải qua ở Pháp chính là tác phẩm của Nora Wang "Đặng Tiểu Bình: Những năm tháng ở Pháp", trang 704.

⒅ Nghiêm Chí Tân: "Lý Đại Chiêu, Đặng Tiểu Bình và Phùng Ngọc Tường", "Thông tấn xã Lịch sử Đảng", kỳ 4, năm 1985; Phùng Hoành Đạt: "Đồng chí Đặng Tiểu Bình tưởng nhớ tướng Phùng Ngọc Tường", "Thông tấn xã Lịch sử Đảng", kỳ 7, năm 1983, trang 26.

⒆ Đặng Dung: "Cha tôi Đặng Tiểu Bình", trang 193.

⒇ Đặng Dung: "Cha tôi Đặng Tiểu Bình", trang 183.

(21) Harrison Salisbury: "Trường chinh", trang 138, thuật lại cuộc gặp gỡ với Hồ Hoa. Đặng Dung: "Cha tôi Đặng Tiểu Bình", trang 201.

(22) Tư liệu về cuộc khởi nghĩa Quảng Tây và kết quả của nó lấy từ "Tuyển tập tư liệu căn cứ địa cách mạng Tả Hữu Giang", Nhà xuất bản Nhân dân Bắc Kinh, 1984; Benjamin Yang, "Quá trình trưởng thành của một người cộng sản thực tế: Cuộc đời thời trẻ của Đặng Tiểu Bình (1904–1949)"; "Khởi nghĩa Bách Sắc" xem "Bắc Kinh Chu báo", ngày 9 tháng 2 năm 1979, số 6; Diana Lary: "Vùng miền và quốc gia: Phiệt hệ Quế hệ giới chính trị Trung Quốc 1925–1937", Nhà xuất bản Đại học Cambridge, 1974, trang 102–108, phần "Phong trào nông dân Tráng tộc và Xô viết"; Viên Nhậm Viễn: "Cơn bão màu đỏ ở Hữu Giang, Quảng Tây" đăng trên "Nhân dân Nhật báo" ngày 9 tháng 2 năm 1978 và Trần Tâm Đắc: "Tổng quan nghiên cứu lịch sử căn cứ địa cách mạng Tả Hữu Giang", đăng trên "Thông tấn xã Lịch sử Đảng", kỳ 1, năm 1986, trang 25–30.

(23) "Khu vực nghèo đói tiếp nhận viện trợ của trung ương" xem "China Daily" (Trung Quốc Nhật báo), ngày 29 tháng 12 năm 1989.

(24) Ở đây có một số tranh cãi lịch sử, Benjamin Yang trong "Quá trình trưởng thành của một người cộng sản thực tế: Cuộc đời thời trẻ của Đặng Tiểu Bình (1904–1949)" cho rằng việc bổ nhiệm Đặng Tiểu Bình làm chính ủy Hồng thất quân có thể truy nguyên từ tháng 9 năm 1930, trong khi Đặng Dung trong "Cha tôi Đặng Tiểu Bình" trang 217 lại nói là vào tháng 10 năm 1929 (có lẽ lúc đó ông vừa vắng mặt).

(25) Hứa Trúc Phàm: "Đặng Tiểu Bình thị sát công tác đảng An Huy năm 1931", đăng trên "Nghiên cứu Lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc", kỳ 2, năm 1993, trang 90.

(26) Roger R. Thompson: "Phát hiện báo cáo của Mao Trạch Đông tại Tầm Ô: Đặng Tiểu Bình đã viết nên chương sử đảng thời kỳ đầu" đăng trên "Thông tấn xã Nghiên cứu Đảng Cộng sản Trung Quốc", số 3, năm 1989.

(27) Harrison Salisbury: "Trường chinh", trang 139.

(28) Tư liệu về Đặng Tiểu Bình khi ở Hội Xương có lẽ có thể tìm thấy trong các sách sau: Chung Á Khánh: "Những lúc làm việc cùng đồng chí Đặng Tiểu Bình ở Hội Xương" và Dương Quốc Vũ: "Trong suốt hai mươi tám năm — Từ chính ủy sư đoàn đến tổng bí thư", Nhà xuất bản Văn nghệ Thượng Hải, 1989, trang 256.

(29) Đặng Dung: "Cha tôi Đặng Tiểu Bình", trang 353, 357.

(30) Harrison Salisbury: "Trường chinh", trang 139.

(31) Benjamin Yang: "Đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc trong Vạn lý trường chinh", Nhà xuất bản Westview, 1990, trang 107.

(32) T. Kampen: "Hội nghị Tuân Nghĩa và các biện pháp tiếp theo sau khi Mao nắm quyền" xem "Tạp chí Trung Quốc", trang 117.