Không nghi ngờ gì nữa, trong một giai đoạn tương lai, Đặng sẽ khiến người ta liên tưởng đến sự phát triển kinh tế nhanh chóng và cải cách của Trung Quốc trong tâm trí nhân dân thế giới. Những vấn đề mà Đặng quan tâm hàng đầu, theo thứ tự quan trọng trước sau, là sự lãnh đạo của Đảng, kỷ luật của Đảng và xây dựng kinh tế.

Thậm chí sau năm 1976, việc Đặng thay đổi thể chế tiến công liều lĩnh tồi tệ do Mao Trạch Đông và được thiết kế trong "Cách mạng Văn hóa" trước kia, thực chất cũng xuất phát từ việc bảo vệ lợi ích của Đảng Cộng sản. Ông coi cuộc cải cách này là linh đan diệu dược để chữa trị căn bệnh của Trung Quốc và khôi phục truyền thống dân chủ của ĐCSTQ.

Việc đánh giá Đặng Tiểu Bình có thể rất khó khăn. Nguyên nhân chủ yếu là vì các sự kiện lịch sử mà ông đóng vai trò nhân vật chính có khoảng thời gian quá gần với hiện tại. Ngoài ra, các phương tiện truyền thông tuyên truyền của Trung Quốc đối với Đặng vẫn mang loại hình tượng hóa chính trị mạnh mẽ của sự lãnh đạo tập thể ĐCSTQ. Đây là cách đưa tin tiếp nối từ thập niên tám mươi. Trong thời đại cải cách, một sự việc mâu thuẫn với chính mình là: một mặt Đặng đang nỗ lực xóa bỏ tệ sùng bái cá nhân trong đời sống chính trị và nhấn mạnh sự lãnh đạo tập thể; nhưng mặt khác, ở mức độ rất lớn, chính vì uy quyền cá nhân của Đặng mới sinh ra những thay đổi kể trên. Cho nên, việc xuất bản cuốn Tuyển tập Đặng Tiểu Bình năm 1983 (cuốn tuyển tập bao gồm các bài phát biểu quan trọng của Đặng từ năm 1975 đến 1982) được dùng làm tài liệu học tập mang tính định hướng cho phong trào chỉnh đốn năm 1983. Trong cuốn sách này, thể hiện đầy đủ Đặng là người giám hộ của ĐCSTQ. Trong một số cuốn sách khác và toàn bộ tin bài báo chí trong thập niên tám mi mươi, Đặng còn được miêu tả là một người yêu cuộc sống gia đình, nhà quân sự, nhà chính trị, nhà cải cách. Những hình ảnh khác nhau này đã cung cấp một khung tham khảo hữu ích cho việc đánh giá sơ bộ về Đặng trong chương này.

Người yêu cuộc sống gia đình

Hiển nhiên, Đặng Tiểu Bình rất thích miêu tả bản thân là một người yêu cuộc sống gia đình. Các tờ báo, tạp chí và sách báo của Trung Quốc trong thập niên tám mươi và chín mươi đã đăng tải rất nhiều bức ảnh Đặng ở cùng con cháu, các nhà phê bình cũng bình luận rằng, sự miêu tả như vậy chủ yếu phục vụ cho mục đích chính trị. Các chính trị gia nắm quyền lực trong tay, nhiệt tình chụp ảnh bồng bế trẻ con hoặc ở bên người nhà, cho rằng làm như vậy sẽ khiến hình ảnh công chúng của họ trở nên gần gũi đáng yêu, khiến mọi người nhìn vào thấy họ không có gì khác biệt với bách tính bình thường, thu hẹp khoảng cách với quần chúng. Điều này ngay cả đối với Đặng Tiểu Bình cũng không ngoại lệ. Nhưng nếu đã vậy, Đặng chắc chắn sẽ phải dốc hết sức lực để xây dựng một hình ảnh như thế.

Đặng giống như nhiều người Trung Quốc, có một tình cảm sâu sắc đối với gia đình của mình, cho rằng như vậy là hoàn toàn hợp tình hợp lý. Không giống như nhiều nhà cách mạng — ví dụ như Mao là một ví dụ điển hình nhất — Đặng đã thành công trong việc duy trì quan niệm gia đình sâu sắc đó của mình. Vào năm 1949, sau 29 năm rời xa nhà, khi trở lại Trùng Khánh, ông đã đi thăm chị gái, mẹ kế và một số thành viên trong gia đình khác. Trong "Cách mạng Văn hóa", ngoại trừ những khoảng nghỉ ngắn ngủi, ông vẫn luôn tìm cách chăm sóc mẹ kế của mình. Vào giữa năm 1967 và sau đó, trong những ngày tháng bị lưu đày ở Giang Tây, ông đã cố gắng hết sức để đưa cả gia đình đoàn tụ lại với nhau một lần nữa, ngay cả trong nghịch cảnh cũng không ngoại lệ. Trong thập niên tám mươi, bất kể lúc nào Đặng đi khảo sát các tỉnh, bất kể cách xa Bắc Kinh bao nhiêu, bên cạnh ông luôn phải có một đứa cháu. Tư liệu đáng tin cậy liên quan đến tính cách của Đặng rất ít, trong cuốn tiểu sử do con gái ông viết, Đặng được miêu tả là một người nói năng ngắn gọn, đáy lòng lương thiện, là một người thích ăn uống và là người yêu bóng đá. Đặng Dung trong cuốn tiểu sử này và những cuốn sách khác, đã miêu tả Đặng Tiểu Bình là một người không thích bộc lộ bản thân: "tính cách hướng nội" và "trầm tính... Ông khá lạc quan đối với vận mệnh cá nhân của mình. Trong nghịch cảnh, ông giỏi dùng tinh thần chủ nghĩa lạc quan để đối đãi với mọi việc".② Mao cũng nói về một số ưu điểm của Đặng: "Đặng là một nhân tài hiếm có. Đặng có tư tưởng, cậu ấy không máy móc đặt câu hỏi. Cậu ấy có phương pháp giải quyết vấn đề. Cậu ấy xử lý các vấn đề hóc búa rất có trách nhiệm." Tuy nhiên, Mao còn nói Đặng có chút cố chấp, thích cãi lại người khác. Kết luận mà Mao đưa ra là: "Tư tưởng của Đặng thì tròn nhưng hành động của cậu ấy thì vuông."③ Những phẩm chất này trong cuộc sống của một con người, không phải là những phẩm chất cá nhân không có chút giá trị nào, chính những phẩm chất này đã bao hàm trải nghiệm gian khổ ba lần bị đánh đổ rồi lại ba lần phục chức của Đặng.

Dường như bề ngoài của Đặng không khiến người ta cảm thấy sợ hãi. Điều này không phải do chiều cao của Đặng phát huy tác dụng — Đặng chỉ cao hơn năm thước Anh — mà là do khuôn mặt của ông phát huy tác dụng. Những bức ảnh chụp Đặng từ thập niên ba mươi, bốn mươi cho đến thập niên tám mươi cho thấy một biểu cảm đáng yêu lại vừa thẳng thắn. Đặng quả thực là một người rất lạc quan. Kể từ những ngày tháng đánh trận ở miền Tây Nam, Đặng đã trở thành một tay chơi bài bridge (cầu ố) tích cực trình độ cao — Hồ Diệu Bang và Vạn Lý là những người bạn chơi bài lâu năm mà ông từng giao đấu. Nhưng, hiển nhiên là ông không bao giờ đánh bài vì tiền, bởi vì ông thà chui gầm bàn khi thua cuộc. Ngoài ra trong tính cách của Đặng còn có mặt cương trực không chịu khuất phục. Điểm này chính là minh chứng tốt nhất cho hành vi mà ông thể hiện trong các cuộc đấu tranh chính trị trong nội bộ đảng vào đầu những năm sáu mươi cũng như trong khoảng thời gian từ năm 1973 đến năm 1978. Dùng lời của Mao mà nói, Đặng là "trong bông có kim".④ Nói tóm lại, không giống như nhiều người từng làm việc cùng ông, quan hệ giữa ông với các đồng nghiệp ít nhất là rất hòa hợp trong công việc. Trường hợp ngoại lệ là những phần tử cấp tiến đặc biệt gây phản cảm trong "Cách mạng Văn hóa". Trần Bá Đạt là một trong số đó, ông ta từng phàn nàn rằng "cùng Đặng Tiểu Bình thảo luận vấn đề còn khó hơn dựa cái thang lên trời."⑤ Ngược lại, Đặng Tiểu Bình dường như cũng chưa bao giờ che giấu sự chán ghét của mình đối với Giang Thanh hoặc Lâm Bưu.

Điều khiến người ta cảm thấy bất ngờ là, Đặng đã mở rộng thiện chí tuân thủ các chuẩn mực dân chủ trong đảng sang cả những người mà đáng lẽ ông nên căm ghét. Hoa Quốc Phong đã thay thế ông, trở thành người kế nhiệm của Chu Ân Lai và Mao Trạch Đông vào năm 1976, thế nhưng sau năm 1978 khi Đặng nắm lại quyền lực, ông vẫn sẵn sàng chìa bàn tay hữu nghị ra với Hoa. Năm 1933, Đặng đã phải chịu sự phê phán nghiêm khắc, giam cầm của ĐCSTQ, có lẽ còn chịu cả tra tấn. Thậm chí khi đó vợ của Đặng là Kim Duy Ánh đã ly hôn với ông, rồi gả cho Lý Duy Hán. Thế nhưng sau này Đặng không chỉ có thể làm việc hòa thuận cùng Lý Duy Hán, mà con trai của Lý và Kim còn được Đặng bảo vệ, trở thành ủy viên Bộ Chính trị.

Đồng thời, Đặng cũng không quên những người bạn cũ và đồng nghiệp cũ của mình, ngay cả những người bạn cũ cũng vậy. Em trai út của Mao Trạch Đông là Mao Trạch Đàm, trong quá trình trung ương lúc bấy giờ chống lại Mao Trạch Đông đã bị bức hại, ông cùng với Đặng bị đánh thành đại diện của "đường lối La Minh" vào năm 1933. Khi Hồng quân rời khỏi Giang Tây bắt đầu Vạn lý Trường chinh, ông bị ở lại phía sau và chẳng bao lâu sau thì bị bắt, bị Quốc Dân Đảng sát hại vào năm 1934. Giống như hầu hết các thành viên trong gia đình Mao, cho đến sau "Cách mạng Văn hóa", quảng đại công chúng mới biết đến Mao Trạch Đàm, năm 1986 Đặng đã đến Giang Tây, lập bia kỷ niệm liệt sĩ Mao Trạch Đàm, và trực tiếp đề tên bia cho đài tưởng niệm.⑥

Nhà quân sự

Trong suốt thập niên tám mươi và chín mươi, ĐCSTQ đã xác lập địa vị nhà quân sự của Đặng Tiểu Bình, việc xác nhận Đặng là nhà quân sự không phải vì trước "Cách mạng Văn hóa" ông từng đảm nhiệm chức vụ Phó chủ tịch Hội đồng Quốc phòng, cũng không phải vì vào cuối thập niên bảy mươi ông đảm nhiệm chức vụ Tổng tham mưu trưởng Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc và phần lớn thời gian của thập niên tám mươi đảm nhiệm Chủ tịch Ủy ban Quân sự Trung ương, mà là vì sự nghiệp quân sự lâu dài của ông trong giai đoạn 1938–1952. Khi đó, Đặng bắt đầu từ việc đảm nhiệm Chính ủy Sư đoàn 129 Bát Lộ quân, sau đó, sau chiến tranh kháng Nhật và trong chiến tranh giải phóng, lại đảm nhiệm Chính ủy Quân khu Tấn Kiỉ Lỗ Dự, sau đó trở thành Chính ủy Dã chiến quân số 2 Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Trong các bộ phim truyền hình, sách báo và phim ảnh xuất hiện vào cuối thập niên tám mươi, đã đặc biệt miêu tả lịch sử Dã chiến quân số 2 tiến xuống phía nam vùng núi Đại Biệt vào năm 1947 và Chiến dịch Hoài Hải năm 1948–1949.⑦

Có lẽ nhờ các biện pháp tái cơ cấu quân Giải phóng Nhân dân và trẻ hóa cán bộ lãnh đạo của Đặng và tầng lớp lãnh đạo ĐCSTQ, đã giúp Đặng được mọi người công nhận là nhà quân sự vào giữa thập niên tám mươi. Đặng có khả năng giải quyết các vấn đề của quân đội tốt hơn những người khác trong tầng lớp lãnh đạo. Nếu cần thiết, ông vẫn là nhân viên ứng cử xuất sắc nhất để giải quyết những vết rạn nứt có thể xuất hiện giữa ĐCSTQ và quân Giải phóng Nhân dân. Đặng không giống như nhiều đồng nghiệp mà ông từng tiếp xúc trong thời gian đi Quảng Tây năm 1929 và giành thắng lợi toàn quốc năm 1949, ông không phải là một quân nhân chuyên nghiệp. Ví dụ như Trương Vân Dật, Lưu Bá Thừa từng làm việc cùng ông ở Quảng Tây; còn có Trần Nghị chỉ huy Dã chiến quân số 3 trong Chiến dịch Hoài Hải, họ đều là quân nhân chuyên nghiệp chứ không phải là cán bộ của Đảng. Thế nhưng, Đặng thông qua tài năng tổ chức và mưu lược chính trị của mình, cuối cùng đã giành được sự tín nhiệm và công nhận của họ.

Đặc biệt là việc công bố Đặng là nhà quân sự vào nửa cuối năm 1989, làm như vậy có lẽ còn xuất phát từ các nhân tố nguyên nhân chính trị lúc bấy giờ. Quyết định này của ĐCSTQ cho thấy đảng và quân đội về bản chất là thống nhất, mối quan hệ thống nhất này giữa đảng và quân đội vẫn luôn tồn tại trong chiến tranh kháng Nhật và chiến tranh giải phóng.

Việc Đặng Tiểu Bình là nhà quân sự, bất kỳ sự miêu tả nào về bối cảnh hoặc kỹ năng quân sự của ông, thoạt nhìn có vẻ hơi kỳ lạ. Trước khi cộng tác với Lưu Bá Thừa ở vùng Thái Hành, kinh nghiệm quân sự của ông rất hạn chế, và cũng không mấy thành công. Là nhà tổ chức chính trị ở Quảng Tây, thoạt đầu ông không tham gia vào các công việc quân sự, cuộc khởi nghĩa Bách Sắc và Long Châu năm 1929 và 1930 thoạt đầu hầu như không gặp phải bất kỳ sự kháng cự nào. Khi cuộc khởi nghĩa vấp phải sự tấn công từ phía Quốc Dân Đảng và sự chống trả của người Pháp, Đặng và lực lượng của ông đã rút lui. Hồng quân thất quân cuối cùng buộc phải rút về Quảng Tây, trên đường rút lui các chỉ huy của Hồng quân thất quân bị đánh tan tác, tổn thất nhân sự vô cùng thảm trọng. Trong suốt Vạn lý Trường chinh, vai trò của Đặng dường như hoàn toàn là một cán bộ công tác chính trị.

Vì nguyên nhân chính trị chứ không phải nguyên nhân quân sự, Đặng Tiểu Bình đã được bổ nhiệm làm Chính ủy Sư đoàn 129 vào đầu năm 1938. Sư đoàn 129 được thành lập trên cơ sở lực lượng do một người chỉ huy - người từng tranh giành quyền lãnh đạo với Mao Trạch Đông trên đường Vạn lý Trường chinh. Mao chọn Đặng là vì rất đắc ý, trước hết là vì Mao tín nhiệm Đặng — nhờ biểu hiện của Đặng ở khu Xô viết Giang Tây — thứ hai là, Mao hiểu Đặng còn trẻ và có đủ năng lực để đảm đương công việc này.

Thế nhưng, trong chiến tranh kháng Nhật, tài năng chính trị và tổ chức của Đặng đã biến thành kỹ thuật quân sự, ông nhanh chóng giành được tiếng tăm là một chỉ huy và nhà lãnh đạo xuất sắc trong Quân Giải phóng.

Năm 1937 khi Sư đoàn 129 tiến vào vùng núi Thái Hành (khi đó Đặng vẫn chưa đến Sư đoàn 129), chỉ có 6.000 người; nhưng đến năm 1940, quân số của Sư đoàn 129 đã phát triển đến 200.000 người. Thành tích đầu tiên của Đặng trong quân đội chính là trên cơ sở nhân lực, vật lực, tài nguyên nghèo nàn, đã xây dựng được một lực lượng vũ trang hùng mạnh, đông đảo. Lực lượng vũ trang này, sau này đã trở thành Dã chiến quân số 2.

Điều đáng được nhắc đến đặc biệt là, trong chiến tranh kháng Nhật, quân đội của Đảng Cộng sản dựa vào cải cách xã hội, chủ nghĩa dân tộc hoặc khẩu hiệu có cả hai yếu tố đó, đã phát động triệt để nông dân đứng lên. Những khẩu hiệu này, không nghi ngờ gì nữa đã cấu thành một phần chiến lược của Đặng. Những tân binh được Đặng tuyển mộ, phần lớn không phải là những nông dân có ruộng đất, mà là những phu khuân vác không có ruộng đất và những người tị nạn chiến tranh đến từ các nơi khác của Trung Quốc (lao động từ thành thị hoặc nông thôn). Đặng Tiểu Bình với tính cách kiên cường, có tinh thần trượng nghĩa và tác phong kiên quyết dứt khoát, đã thể hiện sự quan tâm như đồng chí đối với những người này, đồng thời bảo đảm cho cuộc sống nghèo túng khốn cùng của họ.

Trong thập niên bốn mươi, quân đội do Lưu và Đặng lãnh đạo — bắt đầu là Sư đoàn 129 sau đó là Dã chiến quân số 2 — đã giành được một tiếng tăm hoàn toàn khác biệt với các lực lượng cộng sản khác trong nội bộ ĐCSTQ. Quân đội của Lưu và Đặng chủ yếu nhờ mối quan hệ tốt đẹp giữa hai người bọn họ, cho nên vẫn luôn là một đội quân đoàn kết nhất, sự đoàn kết đồng lòng trên dưới này, chính là sức mạnh của quân đội Lưu - Đặng.

Vai trò mà Đặng phát huy trong quá trình xây dựng quân đội do ông và Lưu lãnh đạo, đã giúp ông giành được địa vị ngang bằng với Lưu trong quân đội. Vào năm 1947, hai ông cùng nhau dẫn dắt lực lượng đi bộ xuống phía nam tiến vào vùng núi Đại Biệt, mọi người đều cho rằng đây vốn dĩ là một hành động quân sự sẽ không phát huy tác dụng gì, họ không giữ vững trận địa của mình, bởi vì họ cứ tiến về phía trước mãi, và việc tiến quân của họ hầu như hoàn toàn dựa vào đánh úp. Thế nhưng họ lại mở ra chiến trường Trung Nguyên cho chiến tranh giải phóng. Đặng Tiểu Bình trong cuộc nội chiến, tham gia công tác lãnh đạo Chiến dịch Hoài Hải, điều này cơ bản là sự thật. Trung ương Đảng trao quyền tự chủ hành động cho Ủy ban Tiền tuyến Chiến dịch Hoài Hải, tất cả các lệnh đều phải thông qua sự phê chuẩn của Đặng mới có hiệu lực, Đặng là đại diện toàn quyền của Ủy ban Tiền tuyến do Mao bổ nhiệm.

Vai trò của Đặng với tư cách là một chỉ huy quân sự sau năm 1938, đã đóng vai trò quan trọng đối với sự nghiệp sau năm 1949 của ông. Đặng Tiểu Bình đứng giữa các cán bộ chức vụ quân sự và cán bộ dân sự của Đảng, nhanh chóng trở thành một chỉ huy quân sự trong số các cán bộ công tác chính trị trong các chỉ huy quân sự. Sự kiện Cao Cương đã khiến ông thực sự đóng vai trò này. Sau "Cách mạng Văn hóa", đây vẫn là một vai trò mà ông tiếp tục đóng.

Đương nhiên, phần lớn các cán bộ dân sự của Đảng trong những năm tháng trước năm 1949 vẫn luôn thuộc về một bộ phận cấu thành của lực lượng quân đội. Sự tham gia của Đặng đối với công tác quân đội lúc đó và sau đó vẫn luôn vượt quá tiêu chuẩn này. Ông đã thiết lập được một nền tảng quần chúng rộng rãi vững chắc trong quân Giải phóng, khi ông gặp rắc rối về chính trị, nền tảng quần chúng tốt đẹp của ông trong quân đội không chỉ một lần cung cấp sự giúp đỡ cho ông. Nguyên nhân phần nào khiến ông có thể thiết lập được nền tảng quần chúng tốt đẹp trong quân đội là vì ông thực sự thích đời sống quân đội, và trong sự nghiệp quân sự của mình, ông hòa hợp rất tốt với các cán bộ lãnh đạo quân đội mới quen biết. Đồng thời, cũng còn những nguyên nhân khác, ông đã trao cho những cấp dưới cũ của Sư đoàn 129, vùng Thái Hành và Dã chiến quân số 2 những chức vụ quan trọng trong quân Giải phóng. Điểm này, vai trò mà ông phát huy trong công tác phân chia cấp bậc quân hàm vào giữa thập niên năm mươi hiển nhiên là rất quan trọng. Ngoài ra, mối quan hệ tiếp tục duy trì giữa Đặng với những cán bộ cấp dưới cũ ở vùng Thái Hành và Dã chiến quân số 2 tuyệt đối không chỉ giới hạn trong các sự vụ quân sự, mối quan hệ này dần dần phát huy vai trò quan trọng trong đời sống chính trị ngoài quân đội.

Lucien Pye khi thảo luận về phong cách chính trị của Đặng, đã chú trọng thảo luận về các nhân tố truyền thống trong hành vi chính trị của Đặng.⑧ Ngoài ra, điều đáng nhắc tới là do Đặng chịu sự hun đúc lâu dài của đời sống quân đội, cho nên văn hóa quân đội rất có thể đã mang lại ảnh hưởng đối với phương thức chấp chính sau này của Đặng. Giống như một người lính được huấn luyện bài bản, Đặng phục tùng cấp trên, lãnh đạo cấp dưới. Khi ông trở thành "nhà lãnh đạo tối cao", ông cũng kỳ vọng tất cả mọi người đều làm như vậy, bất kể là Hồ Diệu Bang, Triệu Tử Dương hay các sinh viên quảng trường Thiên An Môn.

Nhà chính trị

Hình ảnh của Đặng với tư cách là một nhà chính trị trên võ đài quốc tế, đặc biệt là so với các vị lãnh đạo tiền nhiệm của ông, đã chứng minh rằng ông vẫn thành công, ngay cả khi nhìn từ góc độ phạm vi toàn cầu. Điều này có vẻ hơi phóng đại. Từ giữa thập niên bảy mươi đến thập niên chín mươi, đặc biệt thông qua "chính sách mở cửa đối ngoại", trong việc thúc đẩy quan hệ giữa Trung Quốc với các nước trên thế giới, Đặng đã có cống hiến lớn hơn bất kỳ nhà lãnh đạo Trung Quốc nào khác. Ông từng đi thăm Mỹ, Nhật Bản, Pháp, Đông Á và Đông Nam Á. Thông qua các phương thức — văn hóa và cá nhân, cả chính trị và kinh tế, đều cho thấy chính sách cải cách mở cửa của Trung Quốc, đặc biệt là vào đầu thập niên tám mươi, ông đã khéo léo tận dụng các phương tiện truyền thông quốc tế để tuyên truyền sâu hơn nữa mục đích này của Trung Quốc.

Trong đời sống chính trị trong nước, Đặng Tiểu Bình sau năm 1976 được coi là người bảo hộ của chủ nghĩa cộng sản Trung Quốc và là hình ảnh thu nhỏ của các giá trị cộng sản Trung Quốc. Đương nhiên nói cho chính xác, đây là vai trò cần có mà một "nhà lãnh đạo tối cao" phải đóng, chắc chắn đó cũng là vai trò mà Mao hiểu rõ bản thân nên đóng như thế nào, đặc biệt là trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa". Tuy nhiên, giống như trường hợp của Mao đã cho thấy, vai trò mà ông đóng khá khó hiểu; mối quan hệ giữa đảng và lãnh tụ hầu như chắc chắn là không ổn định. Cách đối đãi của Đặng đối với các giá trị, cơ cấu và sứ mệnh của Đảng có sự khác biệt rõ rệt so với Mao, ít nhất là sau khi Đặng trở thành "nhà lãnh đạo tối cao", điểm này có lẽ có thể thấy được từ kết luận rút ra từ sự phân tích của ông đối với "Cách mạng Văn hóa".

Vào giữa thập niên tám mươi, sự giải thích của Đặng đối với vai trò của ĐCSTQ trong xã hội Trung Quốc dường như hoàn toàn nhất quán với sự giải thích sau thập niên bốn mươi, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của cơ cấu tổ chức và chính trị nhiều hơn Mao, cùng với tầm quan trọng của phong trào hiện đại hóa kinh tế. Trên thực tế, trong quan điểm của Mao, việc động lực hóa quần chúng được coi là động lực phát triển của Trung Quốc, còn Đặng cho rằng, tương lai của Trung Quốc nên dựa dẫm nhiều hơn vào các chuyên gia, ông thường xuyên phê phán "hành vi tiến công liều lĩnh khuynh tả" sinh ra từ sự động lực hóa chính trị. Quan điểm của Đặng là chỉ có Đảng Cộng sản mới có thể làm cho Trung Quốc hiện đại hóa, bởi vì chỉ có Đảng Cộng sản mới có năng lực động lực hóa nhân dân và khai thác tài nguyên vật chất của mình. Thú vị là, quan điểm của Đặng cho rằng giới trẻ cần phải có một nhà nước hùng mạnh và chủ nghĩa xã hội tập trung cao độ, nhưng vào năm 1992 ông đã bày tỏ sự ca ngợi đối với "trật tự xã hội" của Singapore, và cho rằng "chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc" mà ông nói hoàn toàn không kém cạnh so với "trật tự xã hội" của Singapore.⑨

Đặng cho rằng nguyên tắc độc quyền quyền lực của Đảng là không thể lay chuyển. Bởi vì "Cách mạng Văn hóa" không chỉ là phát động tấn công vào ĐCSTQ, mà còn làm lung lay quyền lực của ĐCSTQ, khi Đặng hiểu rõ mục đích này của "Cách mạng Văn hóa", liền bắt đầu sự phản đối đối với "Cách mạng Văn hóa", giống như Đặng Tiểu Bình đã phát biểu tại một hội nghị của Đoàn Thanh niên Cộng sản vào tháng 7 năm 1958: "Vấn đề then chốt là phải có sự lãnh đạo của Đảng. Miễn là các bạn kiên định kiên trì quan điểm này, thì bất kể các bạn phạm phải sai lầm gì, các bạn cơ bản sẽ là đúng".⑩ Đây có lẽ là một câu nói thường xuyên được nhắc đến trong suốt cuộc đời của Đặng Tiểu Bình.

Đặng Tiểu Bình cho rằng ĐCSTQ gánh vác trách nhiệm lãnh đạo toàn xã hội là nghĩa bất dung từ. Để phát huy vai trò lãnh đạo này, ĐCSTQ phải trở thành một tổ chức khác biệt với mọi người. Sự lẫn lộn chức năng giữa đảng và chính phủ cũng giống như kỷ luật tổ chức của đảng đối với chính mình không nghiêm minh, cũng sẽ làm suy yếu năng lực lãnh đạo của Đảng. Đặng cho rằng, sức mạnh của ĐCSTQ nằm ở sự đoàn kết của đảng và mối quan hệ tốt đẹp với quần chúng nhân dân, mà cả hai điều này đều dựa vào sự giáo dục của Đảng và việc kiên trì các chuẩn mực của Đảng. Trước khi bất kỳ quyết định nào được đưa ra, trong đảng nên có thảo luận và tranh luận, nhưng một lần khi quyết định đã được đưa ra, thì để bảo đảm thực thi sự lãnh đạo của Đảng đối với toàn xã hội, mỗi đảng viên nên đạt được sự đồng thuận cao độ dưới sự lãnh đạo tập thể của Đảng.

Sự giáo dục trong đảng trên nền tảng tư tưởng Mao Trạch Đông — đây là chỉ tư tưởng Mao Trạch Đông, không phải tư tưởng cá nhân của Mao, là kết tinh trí tuệ lãnh đạo tập thể của Đảng bắt đầu từ trước năm 1949 — giúp bảo đảm sự thống nhất tư tưởng và sự thống nhất mục đích trong nội bộ đảng. Thế nhưng, Đặng lại một cách rõ ràng, nhất quán đưa ra rằng, để bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng đối với xã hội, thể hiện sự ưu việt về mặt vật chất cũng là điều không thể thiếu. Trong chiến tranh kháng Nhật, chính tư tưởng này đã khiến các khu vực dưới sự lãnh đạo của ĐCSTQ bảo vệ và phát triển một nền kinh tế mang tính sản xuất, sau năm 1949 lại trở thành nền kinh tế hiện đại hóa, giống như Đặng đã nói khi trò chuyện với Thủ tướng Tiệp Khắc vào năm 1987, có lẽ là điều ông vẫn thường xuyên nói trong thập niên năm mươi: "Làm chủ nghĩa xã hội, nhất định phải làm cho lực lượng sản xuất phát triển, nghèo đói không phải là chủ nghĩa xã hội".⑾

Do Đặng nhấn mạnh việc phát triển sản xuất vật chất và vì mục đích này phải phát triển sự nghiệp giáo dục để tiến hành cải cách cơ cấu, Đặng đôi khi được nước ngoài miêu tả là nhà thiết kế hiện đại hóa kinh tế duy nhất của Trung Quốc. Mặc dù cách nói này không có điểm nào hiển nhiên sai, nhưng cách nói này không toàn diện, bởi vì giống như bài phát biểu năm 1987 của Đặng được dẫn ở trên đã cho thấy, cái mà Đặng tìm kiếm là chủ nghĩa xã hội. Ý tại ngôn ngoại của câu nói này cũng có nghĩa là trong quá trình hiện đại hóa cần có vai trò chủ đạo của ĐCSTQ. Khi Đặng so sánh chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản vào năm 1992, ông đã miêu tả chủ nghĩa xã hội là "có lợi cho việc tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia của nước xã hội chủ nghĩa", đồng thời cũng "có lợi cho việc phát triển lực lượng sản xuất của xã hội chủ nghĩa" và "có lợi cho việc nâng cao mức sống của nhân dân".⑿ Trong tư tưởng tổng thể của Đặng, hiện đại hóa kinh tế là một việc quan tâm chủ yếu, nhưng nguyên tắc lãnh đạo của Đảng lại là việc quan trọng hơn nhiều. Sự khác biệt rõ rệt giữa quan điểm và phong cách công tác của Mao Trạch Đông đã sinh ra vấn đề quan hệ giữa Mao và Đặng, thậm chí sau "Cách mạng Văn hóa", vấn đề này đối với sự nghiệp chính trị của Đặng hiển nhiên cũng rất quan trọng. Trước "Cách mạng Văn hóa", Đặng có hơn ba mươi năm luôn làm trợ thủ cho Mao, Mao cũng vô cùng tin tưởng sự trung thành cá nhân của Đặng đối với ông ta. Sau "Cách mạng Văn hóa", thậm chí khi Mao vẫn còn tại thế, ngay cả khi mối quan hệ giữa hai người thực tế đã xảy ra thay đổi, thế nhưng mối quan hệ sớm sủa đó của họ đối với nhiều nhà lãnh đạo khác của Trung ương Đảng vẫn là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy sự thành công của cách mạng. Đặng đến tận thập niên chín mươi vẫn duy trì sự trung thành đối với Mao. Giống như Đặng đã nói với Oriana Fallaci vào năm 1980: "...chúng ta hơn nữa còn phải kiên trì tư tưởng Mao Trạch Đông. Chúng ta sẽ không đối xử với Chủ tịch Mao giống như Khrushchev đối xử với Stalin."
⒀ Giống như ông đã biểu thị vào tháng 5 năm 1989, ông vẫn cảm thấy tự hào vì từng là một thành viên "phái Mao" trong Đảng.⒁ Mối quan hệ chính trị giữa Mao và Đặng có thể truy nguyên từ cuộc đấu tranh chống "đường lối La Minh" năm 1933, lúc đó Đặng thực chất là gánh tội thay cho Mao trong cuộc xung đột nội bộ đảng. Kể từ đó trở đi, Mao thể hiện một sự tín nhiệm phi thường đối với Đặng mà người khác không thể dò ra được. Năm 1938 Đặng được phái đến vùng Thái Hành. Trong cuộc chỉnh đốn toàn đảng diễn ra ở Diên An từ năm 1942 đến năm 1943 nhằm mục đích xóa bỏ ảnh hưởng của Liên Xô và xác lập sự lãnh đạo của Mao, Đặng là nhà lãnh đạo trung ương ở bên ngoài duy nhất không bị gọi về Diên An tham gia chỉnh đốn. Đặng dưới sự ủng hộ của Mao đã trở thành Tổng Bí thư của ĐCSTQ. Cho đến trước cuối năm 1966, mặc dù giữa Đặng và Mao có rất nhiều sự bất đồng về vấn đề chính sách, thế nhưng không có dấu hiệu nào cho thấy giữa họ có bất kỳ cuộc đấu tranh bè phái nào, thậm chí trong "Cách mạng Văn hóa", cơ quan tuyên truyền chính thức cũng không công khai điểm danh phê phán Đặng Tiểu Bình.

Mối quan hệ mà Đặng thiết lập không chỉ với Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai, mà thực tế là tất cả các đồng nghiệp của ông trong đảng, hiển nhiên là khía cạnh rất quan trọng trong cuốn tiểu sử chính trị của ông. Ngoài những mối quan hệ rõ ràng này ra, cuốn tiểu sử này còn làm nổi bật vai trò quan trọng mà trải nghiệm của Đặng ở vùng Thái Hành trong thời gian chiến tranh kháng Nhật đã đóng góp cho sự nghiệp chính trị sau này của ông. Nhận thức của Đặng đối với sự biến đổi chính trị đã được thể hiện đầy đủ khi ở vùng Thái Hành. Những người từng làm việc cùng Đặng ở vùng Thái Hành sau này đã hình thành nên một nhóm quyền lực rất quan trọng.

Rất nhiều động lực ban đầu của kinh nghiệm Đặng ở vùng Thái Hành xuất phát từ khu biên giới "kiểu mẫu" lấy Diên An làm trung tâm, chứ không phải từ kinh nghiệm của các khu biên giới khác ở Hoa Bắc, đặc biệt là từ kinh nghiệm của khu biên giới Tấn Sát Ký. Còn có thể thông qua rất nhiều nghiên cứu được tiến hành đối với tình trạng tạm thời và thời chiến ở vùng Thái Hành vào đầu thập niên bốn mươi cho thấy, tất cả các chính sách cụ thể mà Đặng vạch ra sau năm 1949 đều có nguồn gốc từ vùng Thái Hành. Thế nhưng, các vấn đề sinh ra từ tình hình cụ thể của vùng Thái Hành khác với những vấn đề gặp phải ở Diên An, cho nên đôi khi cần đến một số phương pháp giải quyết khác nhau. Vùng Thái Hành đất rộng tài phong, hơn nữa lại chịu ảnh hưởng trực tiếp nhiều hơn từ chiến tranh, nhưng về kinh tế lại được phát triển lớn hơn. Để đáp lại tình hình thời kỳ chiến tranh kháng Nhật, Đặng Tiểu Bình đã diễn giải cụ thể về sự quan tâm đối với xây dựng kinh tế và sản xuất, đối với nguyên tắc tập trung dân chủ trong đảng và quyền lực của thiểu số trong đảng, đối với sự tách biệt giữa đảng và chính phủ cùng với việc thông qua nhiều phương thức để động lực hóa quần chúng đông đảo nhất ủng hộ.

Chắc chắn, ảnh hưởng mà vùng Thái Hành tạo ra đối với Đặng và những người khác trong tầng lớp lãnh đạo ĐCSTQ là không có gì phải nghi ngờ. Ảnh hưởng do cống hiến của ông đối với việc phát triển Sư đoàn 129 tạo ra cũng đã được nghiên cứu, trong phương diện quan hệ của ông với các nhà lãnh đạo quân đội, Bộ Tổng tư lệnh Bát Lộ quân đóng tại căn cứ địa Thái Hành trong phần lớn thời kỳ chiến tranh kháng Nhật có lẽ cũng đã đóng vai trò quan trọng. Điều này ít nhất đã khiến ông kết nối mối quan hệ mật thiết với những vị tướng lãnh đạo quân Giải phóng trong 17 năm trước "Cách mạng Văn hóa".

Ngoài các công việc quân sự ra, những vị đồng nghiệp cũ cấp dưới cũ đến từ vùng Thái Hành của Đặng sau này chiếm giữ vị trí quan trọng trong Bộ Chính trị trung ương và toàn Đảng, cũng là điều vô cùng nổi bật, những người này đã cung cấp sự ủng hộ rộng rãi cho Đặng trong tầng lớp lãnh đạo Đảng Cộng sản, sự ủng hộ này là có một không hai.

Nhà cải cách

Hình ảnh cuối cùng miêu tả Đặng Tiểu Bình là nhà lãnh đạo ĐCSTQ đóng vai trò then chốt trong việc khởi xướng cải cách của Trung Quốc. Miêu tả ông với hình ảnh nhà cải cách là hoàn toàn chính xác. Vào giữa thập niên bảy mươi, chắc chắn là Đặng Tiểu Bình đã lãnh đạo việc chống lại các chính sách và cách làm khác nhau. Lại càng có thể chắc chắn sự đối xử bất công mà ông phải chịu khi một lần nữa bị loại bỏ khỏi tầng lớp lãnh đạo ĐCSTQ vào năm 1976, đã bảo đảm sau này ông trở thành "nhà lãnh đạo tối cao" được chào đón nhất trong việc lãnh đạo phong trào hiện đại hóa kinh tế và phủ định "Cách mạng Văn hóa".

Thế nhưng, các chính sách được thực thi vào năm 1978 và sau đó, là do sự lãnh đạo tập thể vạch ra, những nhà lãnh đạo này đã từng công tác ở trung ương một khoảng thời gian trước "Cách mạng Văn hóa", tư tưởng tổng thể của họ đối với sự phát triển của Trung Quốc trước hết được đề xuất vào giữa thập niên năm mươi, trong đó mang tính đại diện nhất là những tư tưởng do Trần Vân đề xuất tại Đại hội VIII. Là một bộ phận cấu thành của chính sách kinh tế được đưa ra để khôi phục sau thảm họa "Đại nhảy vọt", những tư tưởng này lại được đề xuất một lần nữa vào đầu những năm sáu mươi. Vào cuối thập niên bảy mươi và sau "Cách mạng Văn hóa", Đặng Tiểu Bình lại một lần nữa khôi phục công việc của những người từng tham gia vào quá trình hoạch định chính sách đó từ hai mươi năm trước. Hội nghị toàn thể lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương khóa XI được triệu tập vào tháng 12 năm 1978, không chỉ là chiến thắng tập thể của những người này, mà còn là chiến thắng của chính bản thân Đặng.

Nghiên cứu nguyên nhân của các chính sách và thực tiễn thời kỳ cải cách từ góc độ lịch sử, sẽ cung cấp những manh mối vô cùng quan trọng đối với vai trò của Đặng với tư cách là một nhà cải cách. Thực chất của cuộc cải cách được khởi xướng tại Hội nghị toàn thể Trung ương 3 chính là khôi phục truyền thống của Trung Quốc đã được thiết lập từ đầu thập niên năm mươi. Cải cách chính trị do Đặng xướng ý có thể thấy ở mức độ khá lớn trong bài phát biểu của ông tại Đại hội VIII năm 1956, những bài phát biểu này chủ yếu là sự giải thích và tổng kết đối với kinh nghiệm của Đảng trong thập niên bốn mươi. Đặng nhấn mạnh việc dựa vào việc kiên trì dân chủ của Đảng, dựa vào việc thiết lập một chế độ chính trị hiệu quả hơn, nhằm mục đích thực hiện hiện đại hóa kinh tế.

Trong thập niên tám mươi, phần lớn các cuộc cải cách mà Đặng dốc sức thực hiện đều nằm trong lĩnh vực ngoại giao. Cân nhắc đến tư thái chủ động tích cực mở cửa đối ngoại được thể hiện sau khi Trung Quốc tự khép kín mình mấy năm, điều này dường như đánh dấu việc Trung Quốc sẽ có một sự quyết liệt triệt để hơn nữa với quá khứ.

Mục đích thực chất của Đặng là khôi phục những thứ mà họ cho là truyền thống của ĐCSTQ đã bị gián đoạn trong thời gian "Cách mạng Văn hóa", giống như Đặng đã nhấn mạnh chỉ rõ vào tháng 1 năm 1980 (trong một bài phát biểu trước các cán bộ đảng viên), bắt buộc phải thông qua việc phát triển kinh tế và khôi phục những cách làm thông thường hơn mà ông cho là như vậy để khôi phục sự ủng hộ của quảng đại quần chúng đối với Đảng Cộng sản. Sự giải thích của Đặng đối với tư tưởng Mao Trạch Đông (tư tưởng Mao Trạch Đông được tổng kết trong "Nghị quyết về một số vấn đề lịch sử của Đảng kể từ sau khi thành lập nước" được thông qua qua kiểm duyệt năm 1981) chính là ba nguyên tắc mà ông vẫn luôn ủng hộ từ lâu: thực sự cầu thị, đường lối quần chúng và độc lập tự chủ. Ông đã nhiều lần nhìn lại thập niên bốn mươi, và tiến hành luận thuật sâu sắc kết hợp với hiện thực hiện tại dựa trên kinh nghiệm thành công của Đảng trong thập niên bốn mươi.

Phán đoán từ việc Đặng một lần nữa khẳng định công lao lịch sử của Đại hội VIII năm 1956, và nhấn mạnh tính đúng đắn của đường lối Đại hội VIII, ông tìm kiếm tính chính thống của cải cách trong truyền thống của ĐCSTQ. Trong suốt thập niên tám mươi, Đại hội VIII được ca ngợi là một đại hội đại biểu kiểu mẫu, đồng thời tái bản các văn hiến Đại hội VIII đóng bìa cứng và bìa mềm, Đặng và các nhà lãnh đạo khác cho rằng Đại hội VIII đã kiên trì truyền thống của Đảng, đặc biệt là kiên trì tư tưởng Mao Trạch Đông. Đương nhiên, tư tưởng Mao Trạch Đông mà Đại hội VIII kiên trì hoàn toàn không mâu thuẫn với tư tưởng Mao Trạch Đông do Đặng giải thích trong thập niên tám mươi, mà hoàn toàn nhất quán. Thế nhưng, có một điều khiến người ta cảm thấy khó hiểu là, khi đó chính là Đặng đã chính thức đề nghị sửa đổi điều lệ Đảng trước Đại hội VIII, lần sửa đổi điều lệ Đảng này đã xóa bỏ nội dung liên quan đến tư tưởng Mao Trạch Đông.

Đặng tìm kiếm truyền thống theo phương thức như vậy, đã phơi bày nổi bật mâu thuẫn chủ yếu của ông trong cải cách xã hội và chính trị. Chủ nghĩa truyền thống của Đặng khiến ông tập trung sự chú ý vào việc tìm kiếm thời kỳ hoàng kim của ĐCSTQ — có thể là năm 1956, cũng có thể là thập niên bốn mươi — để chứng minh tính đúng đắn của chính trị ĐCSTQ hiện đại. Thế nhưng, thời kỳ hoàng kim đó chưa chắc đã tồn tại lâu dài, hoặc có lẽ chỉ tồn tại trong một số hoàn cảnh đặc biệt nào đó, như thời kỳ chiến tranh kháng Nhật trong căn cứ địa cách mạng. Quan niệm được hình thành bởi lịch sử hoặc truyền thống như vậy, đối mặt với sự biến đổi kịch liệt và môi trường khác biệt như thế, về bản chất đã quyết định rằng nó sẽ không có quá nhiều sự linh hoạt. Trong suốt thập niên tám mươi và chín mươi, do sự phát triển kinh tế sinh ra các yêu cầu xã hội và chính trị mới, trong tình huống như vậy, cái cần có là sự thích ứng chứ không phải phản ứng mang tính nguyên tắc của Đặng. Vì lẽ này, theo thời gian trôi qua, Đặng hoặc sẽ được ghi danh vào sử sách của cuộc cách mạng Trung Quốc với tư cách là nhà thiết kế hiện đại hóa kinh tế thành công nhất, hoặc sẽ được ghi danh với tư cách là nhà cải cách chính trị không mấy thành công.

Chú thích

① Ở đây cần phải làm một lời giải thích. Trong tiếng Trung, cách gọi "đồng chí" thường được dùng cho toàn bộ họ tên của người tên hoặc chỉ dùng cho tên. Ví dụ: "Đặng Tiểu Bình đồng chí" hoặc "Tiểu Bình đồng chí". Ở đây cố ý sử dụng "Đặng đồng chí" là để tạo ra một hiệu ứng tương đương trong tiếng Anh có nghĩa giống nhau.

② Đặng Dung: 《Cha tôi trong những ngày tháng ở Giang Tây》, trang 18.

③ Bản tin này xuất phát từ Tang Dược (Hãng thông tấn Nam Tư) ngày 23 tháng 7 năm 1977.

④ Harrison Salisbury: 《Các hoàng đế mới》 trang 328.

⑤ Trích dẫn từ Edgar Snow: 《Con đường của Mao》 Nhà xuất bản Đại học California, 1972, trang 262.

⑥ 《Giang Tây: Lễ khánh thành đài tưởng niệm liệt sĩ Mao Trạch Đàm》 Tân Hoa xã (tiếng Trung), ngày 27 tháng 4 năm 1986; bản tiếng Anh xem trong 《Bản tóm tắt phát thanh quốc tế》 của BBC Anh Quốc, ngày 2 tháng 5 năm 1986.

⑦ Xem thêm: Vân Bình, Vương Siêu Trụ và Lưu Hành (âm): 《Chiến dịch Hoài Hải mang tính quyết định》 đăng trong 《Văn nghệ Giải phóng quân》 số 5, 1988, trang 78.

⑧ L. Pye: 《Đặng Tiểu Bình và văn hóa chính trị Trung Quốc》, trang 412.

⑨ 《Đại cương các bài nói chuyện ở Vũ Xương, Thâm Quyến, Châu Hải, Thượng Hải vân vân》 Phần 4, trang 378–379.

⑩ Xem thêm Đại đội chiến đấu vạch trần Lưu Đặng "Tam trung vu" Đại học Nhân dân, Đại hội đại biểu Hồng vệ binh Thủ đô 《Trích biên ngôn luận phản đảng phản xã hội chủ nghĩa phản tư tưởng Mao Trạch Đông của Đặng Tiểu Bình》 Bắc Kinh, tháng 4 năm 1967.

⑪ 《Chủ nghĩa xã hội phải thoát khỏi nghèo đói》 ngày 26 tháng 4 năm 1987, 《Tuyển tập Đặng Tiểu Bình》 quyển 3, trang 223; 《Các vấn đề chủ yếu hiện nay của Trung Quốc》 (bản tiếng Anh), trang 178.

⑫ 《Đại cương các bài nói chuyện ở Vũ Xương, Thâm Quyến, Châu Hải, Thượng Hải vân vân》 Phần 2, trang 373.

⑬ 《Trả lời phỏng vấn nhà báo Ý Oriana Fallaci》 ngày 21, 23 tháng 8 năm 1980, bản tiếng Anh 《Tuyển tập Đặng Tiểu Bình》 quyển 2, trang 329.

⑭ 《Tổ chức một tập thể lãnh đạo tràn đầy hy vọng thực hiện cải cách》 ngày 31 tháng 5 năm 1989, 《Tuyển tập Đặng Tiểu Bình》 quyển 3, trang 301.