Khoảng thời gian từ khi kết thúc "Đại nhảy vọt" cho đến khi bắt đầu "Cách mạng Văn hóa" có lẽ là mờ mịt nhất trong lịch sử nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Một trong những nguyên nhân là do thất bại của "Đại nhảy vọt", nhà chức trách Trung Quốc đã áp dụng các biện pháp hạn chế nghiêm ngặt đối với mọi tin tức, đặc biệt là cấm mang các ấn phẩm báo chí, tạp chí rời khỏi Trung Quốc; nguyên nhân thứ hai là lúc bấy giờ Trung Quốc tự cô lập do bị phong tỏa trên trường quốc tế, quan hệ với phương Tây kể từ khi lập nước vẫn luôn ở mức thấp điểm, và đến giữa năm 1960, các cố vấn và kỹ thuật viên Liên Xô cũng đã rút đi.

Do đó, ở một mức độ nhất định, bối cảnh lịch sử trong những năm này rất dễ dẫn đến việc xảy ra hàng loạt sự kiện hoang đường trong "Cách mạng Văn hóa". Khi ấy, Hồng vệ binh và những kẻ ủng hộ Chủ tịch Mao đã gán mũ "phần tử nắm quyền đi theo con đường tư bản chủ nghĩa" cho hầu hết các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản, đặc biệt là Lưu Thiếu Kỳ và Đặng Tiểu Bình. Hơn nữa, nhiều tài liệu nguyên bản của giai đoạn này đã được xuất bản công khai trong "Cách mạng Văn hóa". Phần lớn các ấn phẩm này do các tổ chức Hồng vệ binh trong "Cách mạng Văn hóa" biên soạn và ấn hành. Điều này bắt nguồn từ sự bất đồng ý kiến ban đầu, dần dà dẫn đến cuộc đấu tranh giữa Mao và những đồng bịnh từng bị ông tấn công. Việc các tổ chức Hồng vệ binh biên soạn và ấn hành những tài liệu này chủ yếu nhằm củng cố quan điểm đấu tranh "hai con đường" của chính họ — cuộc đấu tranh giữa đường lối cách mạng của Mao Trạch Đông và đường lối phản động, xét lại — ai cũng biết rằng những tài liệu này không đáng tin cậy, nhưng cũng không phải là hoàn toàn không có nguồn gốc tài liệu. ①

Đặng tất nhiên có ý kiến khác với Mao, khi Mao quan tâm nhiều hơn đến vấn đề chủ nghĩa xét lại, sự bất đồng ý kiến của họ đã leo thang từng bước cho đến khi "Cách mạng Văn hóa" bùng nổ. Mặc dù trong quá khứ Đặng cũng thường xuyên có ý kiến khác với Mao, nhưng Đặng chưa bao giờ cho rằng sự bất đồng như vậy sẽ phát triển trong mối quan hệ giữa họ. Trên thực tế, Mao và các nhà lãnh đạo khác vừa có xung đột vừa có hợp tác. Điểm này, trước Hội nghị Lư Sơn, nhiều nhà lãnh đạo bao gồm cả Bành Đức Hoài đều vô cùng tin chắc. Như đã đề cập trước đó, Mao Trạch Đông và Đặng Tiểu Bình chưa bao giờ cho rằng mối quan hệ giữa họ là bình đẳng, điều này có lẽ có thể giải thích tại sao mối quan hệ này có thể kéo dài lâu đến vậy, và ảnh hưởng của nó vẫn không hề suy giảm ngay cả sau khi Mao qua đời. Mao là lãnh tụ, Đặng là cấp dưới trung thành, họ đều từng tin rằng đôi bên có thể tiếp tục cộng tác, giống như những thành tựu mà họ từng đạt được trong công tác đối ngoại. Về mối quan hệ giữa họ, nếu Mao phê bình Đặng vì Đặng không báo cáo với mình, bị lạnh nhạt và né tránh. ② Thì Đặng sẽ phản ứng bằng cách sửa đổi thái độ của bản thân. Thực tế, Đặng đã làm như vậy. Tháng 10 năm 1966, trong bài tự phê bình, Đặng đã thừa nhận những lời chỉ trích trước đó của Mao đối với mình, không chỉ chịu hoàn toàn trách nhiệm về nguyên nhân mà còn bày tỏ rằng khi ấy ông đã điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp: một bản tuyên bố làm sáng tỏ ngọn nguồn sự việc, tiền căn hậu quả. ③

Không lâu sau khi Hội nghị Lư Sơn kết thúc, quan hệ giữa Mao và Đặng vô cùng gắn bó. Tháng 1 năm 1960, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc triệu tập hội nghị mở rộng tại Thượng Hải, tại hội nghị, Mao công khai gọi Đặng là phó thủ lĩnh của mình. ④ Thái độ kiêu ngạo này đối với tầng lớp lãnh đạo ĐCSTQ vốn không phải là phong cách quen thuộc của Mao. ⑤ Hơn nữa, ông đã có một phó thủ lĩnh chính thức là Lưu Thiếu Kỳ. Thực ra trong bảng xếp hạng chính thức lúc bấy giờ, Đặng đứng ở vị trí thứ tư. Ngoài việc "tung gió" ra, Mao còn dùng cách này để thăm dò tình hình và con người lúc bấy giờ.

Mối quan hệ này mãi cho đến năm 1962 mới bắt đầu thay đổi, nhưng trong một thời gian dài vẫn không mấy rõ ràng.

Khi "Cách mạng Văn hóa" diễn ra rầm rộ, sự bất đồng ý kiến giữa Mao và Đặng có lẽ còn rõ ràng hơn trước, nhưng họ vẫn duy trì những ý kiến khác biệt của riêng mình, mâu thuẫn cá nhân không hề nổi cộm. Chẳng hạn như sau này trong "Cách mạng Văn hóa", Đặng không bị các phương tiện truyền thông chính thức điểm mặt phê bình, mà chỉ được gọi là "phần tử nắm quyền đi theo con đường tư bản chủ nghĩa số hai", xếp sau Lưu Thiếu Kỳ - nhân vật số một. ⑥ Ngay cả trong "Cách mạng Văn hóa", Mao vẫn chuẩn bị tách biệt Đặng ra khỏi các nhà lãnh đạo khác của ĐCSTQ, thậm chí vào cuối năm 1966 sau khi Đặng rút khỏi ban lãnh đạo, ông vẫn kiên quyết giữ lại tư cách đảng viên của Đặng. ⑦ Mặt khác, đây là giai đoạn Đặng phát triển độc lập về chính trị mà không phụ thuộc vào Mao Trạch Đông. Sự thay đổi trong mối quan hệ nội bộ ban lãnh đạo ĐCSTQ đã khiến Đặng gắn kết mật thiết hơn với những người cùng ông phát động cải cách vào năm 1978. Thực tế chứng minh nhiều chính sách, đặc biệt là những chính sách nhằm khắc phục những khó khăn do "Đại nhảy vọt" gây ra vào đầu thập niên 60, chính là nền tảng cốt lõi cho cuộc cải cách sau này. Mặc dù khẩu hiệu trong "Cách mạng Văn hóa" là phê bình "Lưu, Đặng", nhưng người có quan hệ công tác mật thiết nhất với Đặng lúc bấy giờ hình như không phải là Lưu Thiếu Kỳ mà là Bành Chân, quan hệ giữa Đặng và Lưu Thiếu Kỳ không phải là quá mức thân thiết, với Chu Ân Lai cũng vậy, ông luôn tôn trọng Chu như anh trưởng (theo lời chính ông nói vào năm 1980), chứ không cho rằng giữa họ có sự bình đẳng. ⑧ Bành Chân là Thị trưởng Bắc Kinh trước "Cách mạng Văn hóa", đồng thời cũng là nạn nhân chủ yếu đầu tiên trong "Cách mạng Văn hóa". Xuyên suốt đầu thập niên 60, họ đã cùng nhau hoạch định ra phương châm cải cách trong rất nhiều lĩnh vực.

Tái thiết

Năm 1960 quả thực là một năm gây sốc đối với Trung Quốc. Các nhà lãnh đạo trung ương không chỉ sa lầy vào tình cảnh khốn đốn do thất bại của "Đại nhảy vọt", mà còn bị bủa vây bởi sự rạn nứt trong quan hệ Trung - Xô. Sản lượng nông nghiệp sụt giảm chỉ còn bằng một phần ba mức của năm 1958, cả nước phổ biến chịu cảnh thiên tai hạn hán và nạn đói. Trong khoảng thời gian từ năm 1959 đến năm 1961, số dân Trung Quốc thực tế đã giảm hơn mười ba triệu rưỡi người, Đặng đã nhìn lại giai đoạn này trong thập niên 80 là "thời kỳ khó khăn nhất". ⑨

"Đại nhảy vọt" đã gây ra hậu quả tai hại về mặt kinh tế. Sản lượng nông nghiệp liên tục sụt giảm, lương thực thiếu hụt nghiêm trọng, ngành công nghiệp lấy nông nghiệp làm nguyên liệu rơi vào tình trạng suy giảm. Theo số liệu báo cáo từ các địa phương, giá trị sản lượng công nghiệp nhẹ: năm 1960 giảm 10% so với năm trước, năm 1961 giảm 22% so với năm trước, năm 1962 giảm 8% so với năm trước; công nghiệp nặng gánh chịu cú sốc lớn hơn, năm 1961 giảm 41% so với năm trước, năm 1962 giảm 22% so với năm trước. ⑩ Ngay cả báo chí thời bấy giờ, đặc biệt là báo chí địa phương cũng mang dấu vết của nó: các tiêu đề khi nhắc đến các nhà lãnh đạo ĐCSTQ đều gọi thẳng tên chứ không gọi họ, nhằm khiến mọi người cảm thấy một sự gắn kết trong hoạn nạn, ngoài ra, chất lượng giấy in báo sụt giảm quá nghiêm trọng; dẫn đến việc báo chí thường không thể đọc nổi: lớp giấy mỏng hút mực đều bị mực thấm ướt sũng.

Do thất bại của "Đại nhảy vọt", nhiệm vụ trước mắt của giới lãnh đạo trung ương chính là khôi phục kinh tế. Hội nghị khẩn cấp được triệu tập vào nửa cuối năm 1960 cuối cùng cũng đặt dấu chấm hết cho "Đại nhảy vọt". Hội nghị quyết định áp dụng mọi phương pháp có thể để khôi phục sản xuất nhanh nhất có thể. Kinh tế phải được điều chỉnh lại, dùng chủ nghĩa tiệm tiến thay cho chủ nghĩa chạy nước rút. Nông nghiệp được xem là mấu chốt của nền kinh tế. Công xã nhân dân sau khi được điều chỉnh lại, về mặt tổ chức đã trở thành những đơn vị hợp lý, dễ quản lý. Chỉ có điều tình hình kinh tế ở một số nơi có vẻ đặc biệt nghiêm trọng, đến mức kinh tế tập trung hoàn toàn tan rã, quay trở lại khôi phục hình thức canh tác đơn độc.

Mặc dù ban lãnh đạo cơ bản là đoàn kết, nhưng về vấn đề bước tiếp theo nên làm gì thì vẫn có ý kiến bất đồng. Về những sai lầm trong quá khứ, rốt cuộc sai ở bước nào, nguyên nhân là gì, ý kiến về những vấn đề này cũng không thống nhất. Năm 1961, ĐCSTQ đã triệu tập một loạt hội nghị để thảo luận những việc này, thái độ ban đầu của Mao cho rằng đó là trách nhiệm của ông, "Đại nhảy vọt" tuy có sai lầm nhưng điều này có thể thông cảm được, Đảng nên coi toàn bộ quá trình như một quá trình học tập. Mặc dù những người khác chưa có xu hướng đối đầu với Mao, nhưng cũng kiên quyết cho rằng những thảm kịch lịch sử như "Đại nhảy vọt" tuyệt đối không được lặp lại trong tương lai, cần nhanh chóng khôi phục kinh tế về trạng thái vận hành cơ bản bình thường.

Đặng ban đầu đã cố gắng thiết lập một bầu dư luận thực tế mới, hoạch định ra một số chính sách mới phù hợp với thực tế. Sáng kiến này của ông đã nhận được sự đồng tình của Mao, và quả thực đã đạt được thành công. Tháng 3 năm 1961, ĐCSTQ đã triệu tập một hội nghị công tác trung ương tại Quảng Châu, thảo luận các chính sách liên quan đến công xã nhân dân nông thôn. Trước đó, Đặng và Bành Chân đã tiến hành điều tra tại một số công xã phía bắc Bắc Kinh nên đã có sự chuẩn bị, đặc biệt Đặng đã nêu ra việc công xã nhân dân được thành lập quá vội vã, không tiến hành điều tra nghiêm túc và chuẩn bị đầy đủ, Mao đã chấp nhận cuộc điều tra và kết luận của họ, tuy nhiên ông vẫn cho rằng cuộc điều tra của họ chỉ là một phần kinh nghiệm mà ĐCSTQ cần học tập. ⑪

Do sự phê chuẩn của Mao, một loạt cuộc điều tra về các mặt công tác của chính phủ đã được tiến hành, vài ủy ban đã được thành lập để phụ trách công việc này, mỗi ủy ban đều do một nhà lãnh đạo chủ chốt của ĐCSTQ phụ trách chung và chịu trách nhiệm soạn thảo các văn bản chính sách liên quan. Ví dụ Mao phụ trách công xã, Bạc Nhất Ba phụ trách công nghiệp, Lý Tiên Niệm phụ trách tài chính, Chu Dương và Lục Định Tố phụ trách văn hóa, Bành Chân phụ trách giáo dục, toàn bộ quá trình do Đặng Tiểu Bình thông qua Ban Bí thư để điều phối cụ thể. Ban Bí thư còn lập thêm ba ủy ban điều phối, lần lượt phụ trách công tác kinh tế, văn hóa, chính trị và pháp luật. Các ủy ban này lần lượt do Trần Vân, Bành Chân và chính bản thân Đặng chủ trì. ⑫

Những sự kiện lớn đầu thập niên 60 này đã mang ý nghĩa mới trong "Cách mạng Văn hóa" và giữa thập niên 80. Các văn bản chính sách được ban hành lúc bấy giờ dường như hoàn toàn phủ nhận các chính sách trong thời kỳ "Đại nhảy vọt": động lực phát triển là kinh tế chứ không phải chính trị; kỹ thuật hiện đại là một động lực thúc đẩy mới, nếu cần thiết thì có thể nhập khẩu từ nước ngoài; đầu tư lấy vốn làm chủ đạo từng bước thay thế sự động viên quần chúng; công xã phải được xây dựng nhỏ hơn, các đơn vị cơ sở vẫn khôi phục về đội sản xuất — tương đương với các hợp tác xã quy mô nhỏ được thiết lập vào nửa cuối năm 1955 (ở phần lớn các khu vực); tái nhấn mạnh chất lượng giáo dục; tái coi trọng kỹ thuật nông nghiệp. Những tư tưởng được đưa ra lúc bấy giờ đã trở thành nền tảng lý luận cho việc thực hiện cải cách vào cuối thập niên 70 và đầu thập niên 80. ⑬ Ngoài ra, Bạc Nhất Ba, Lý Tiên Niệm, Chu Dương, Lục Định Tố, Bành Chân, Trần Vân và Đặng trong công cuộc cải cách sau này cũng giống như trong giai đoạn đầu khôi phục kinh tế, đều phát huy vai trò quan trọng.

Lúc bấy giờ, Đặng và Bành Chân có vẻ như đã thiết lập một "cơ quan tham mưu" kết hợp giữa trí thức và cán bộ lãnh đạo để giúp họ điều tra và nghiên cứu. Sau này vào thập niên 80, cơ quan như vậy đã được chính thức thành lập và phát huy tác dụng vô cùng đáng kể. Do cơ quan này thường họp tại một tòa nhà ở vùng ngoại tây Bắc Kinh nên tòa nhà đó được đặt tên là "Thầu Quán Lâu". Thông qua việc khái quát toàn bộ các tài liệu chủ yếu trong thời kỳ "Đại nhảy vọt" cùng một loạt cuộc điều tra chi tiết hơn, tòa nhà này đã chuẩn bị sẵn sàng các báo cáo về một loạt vấn đề cho hai nhà lãnh đạo ĐCSTQ, kết luận của họ là ủng hộ các chính sách dựa trên kế hoạch chứ không phải dựa trên sự động viên. ⑭ Xuyên suốt thập niên 50, hoặc có thể nói là từ sớm hơn nữa, việc phát động quần chúng và "đường lối quần chúng" đối với Đặng đều là những vấn đề cốt lõi. Có lẽ điều ông quan tâm là khái niệm "đường lối quần chúng", không thể cho rằng phong trào chính trị mang tính quần chúng chính là "đường lối quần chúng". Đặc biệt trong khoảng thời gian 1961–1962, ông đã nhiều lần giải thích về bản chất của "đường lối quần chúng", đưa ra quan điểm rằng phương pháp động viên quần chúng không chỉ có một. Trong công tác kinh tế, phong trào quần chúng có lẽ vừa không thỏa đáng vừa cản trở sản xuất. Đúng như ông đã nhấn mạnh trong bài phát biểu tại Đại hội VIII của ĐCSTQ, việc thực hiện tốt đường lối quần chúng còn cần phải chú trọng đến phương thức và phương pháp. Thực ra, nếu muốn giữ vững mối quan hệ mật thiết giữa Đảng và nhân dân, bắt buộc phải vận dụng phương pháp chính xác thì mới không dẫn đến sự chán ghét đối với phong trào.

Đặng tiếp tục thảo luận về vấn đề này trong bài phát biểu tại Hội nghị công tác trung ương mở rộng từ tháng 1 đến tháng 2 năm 1962. Hội nghị có sự tham gia của 700 người này đã đưa ra đánh giá về "Đại nhảy vọt", quyết định kế hoạch hành động trong tương lai. Đặng lại một lần nữa nhấn mạnh tầm quan trọng của kỷ luật đảng, dân chủ trong đảng và sự lãnh đạo của Đảng.

Đáng tiếc là Hội nghị công tác trung ương đã không thể giải quyết được nguyên nhân gây ra vấn đề của "Đại nhảy vọt" cũng như chiến lược phát triển trong tương lai. Ngược lại, người ta nói rất nhiều về sự cần thiết phải tự phê bình — chẳng hạn Mao kiên quyết khẳng định rằng cuối năm ngoái ông đã tiến hành một cuộc tự phê bình chính thức, Đặng cũng đệ trình một bản tự phê bình của Ban Bí thư Trung ương. Mặc dù quan điểm của những nhà lãnh đạo này vào thời điểm đó không phải là quá cực đoan, nhưng quan điểm mà họ kiên trì quả thực có điểm khác biệt: một quan điểm cho rằng "Đại nhảy vọt" là một đại thảm họa về kinh tế, tuyệt đối không được lặp lại, chính sách trong tương lai nên lấy kinh tế làm nền tảng. Quan điểm khác cho rằng các yếu tố bên ngoài (thời tiết, sự rút đi của viện trợ Liên Xô) và việc không làm cho quần chúng được chính trị hóa đầy đủ là những điều vô cùng quan trọng, sự thành công trong tương lai phải phụ thuộc vào phong trào chỉnh đốn tác phong trong đảng và giáo dục chính trị cho quần chúng, đây chính là những vấn đề hàng đầu trong phong trào "Tứ thanh" tiếp theo, cuối cùng dẫn đến "Cách mạng Văn hóa".

Phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa và đấu tranh giai cấp

Hội nghị công tác trung ương triệu tập vào tháng 2 năm 1962 đã không thể đạt được ý kiến thống nhất về chính sách trong tương lai. Không lâu sau đó, người ta phát hiện ra khủng hoảng kinh tế còn tồi tệ hơn cả dự đoán bi quan nhất ban đầu, điều này càng làm cho tình hình tồi tệ hơn. Chính phủ phải đối mặt với thâm hụt ngân sách lớn hơn nhiều so với tưởng tượng và lạm phát ngày càng nghiêm trọng. Về vấn đề này, Đặng đưa ra quan điểm sản xuất là trên hết và nhấn mạnh rằng "chỉ cần chúng ta có thể nhanh chóng khôi phục sản xuất, làm thế nào cũng không thành vấn đề". ⑮ Trong bài phát biểu trước Đoàn Thanh niên Cộng sản vào tháng 7 năm 1962, ông có một câu nói cực kỳ nổi tiếng: "Mèo vàng mèo đen, bắt được chuột là mèo tốt". 6 Bài phát biểu của Đặng trước các đoàn viên không phải là ngẫu nhiên, khi ấy Bí thư Trung ương Đoàn là Hồ Diệu băng, người từ thập niên 40 đã là cấp dưới của Đặng, sau này trở thành Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ vào thập niên 80. 7

Bài phát biểu của Đặng đã đối kháng trực tiếp với lý luận chính trị động viên quần chúng, mà đây lại chính là quan điểm mà ông vẫn luôn duy trì từ bài phát biểu trước cán bộ đảng tại vùng núi Thái Hành tháng 2 năm 1943 cho đến bài phát biểu tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của ĐCSTQ tháng 9 năm 1956. 8 Ông phê bình lý luận động viên quần chúng rất dễ dẫn đến sự nhiệt tình quá mức và hành vi tả khuynh. Ông dẫn dắt các ví dụ từ công nghiệp và nông nghiệp, nhưng bỏ qua những lời chỉ trích gay gắt nhất đối với công xã nhân dân và hợp tác xã. Ông cho rằng cả hai hình thức này đều diễn ra quá vội vã khi chưa chuẩn bị đầy đủ, kết quả là sản xuất không thể duy trì liên tục. Ông thảo luận về các giải pháp khác nhau, bao gồm việc phân chia lại toàn bộ đất đai tập thể, nhưng Đặng lúc đó có vẻ như không cổ súy cho cách làm phân chia lại toàn bộ đất đai như cuộc thí nghiệm ở tỉnh An Huy — cuộc thí nghiệm được đưa ra vào cuối thập niên 70, lúc bấy giờ điều ông tán thành là các hợp tác xã quy mô nhỏ. Mặc dù những kiến nghị và chủ trương này lúc đó được dùng làm phương án giải quyết vấn đề, nhưng đến thời kỳ gay gắt nhất của "Cách mạng Văn hóa", tất cả những chủ trương này đều trở thành bằng chứng sắt đá chống lại tư tưởng Mao Trạch Đông.

Mùa hè năm 1963, Đặng và Bành Chân bận rộn tiến hành một cuộc điều tra khác, cuộc điều tra này sau đó đã bị phê phán mãnh liệt trong "Cách mạng Văn hóa". ⑲ Miền Tây Nam Trung Quốc vào đầu thập niên 50 là khu vực quản lý của Đặng, lúc đó ông vẫn duy trì liên hệ thường xuyên với nơi đó. Lần này họ đến đó là để điều tra một số vấn đề do phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa mang lại, đồng thời cũng để tiến hành thí nghiệm những phát triển mới. Trong quá trình đó, họ phát hiện ra các tổ chức hiệp hội nông dân ở miền Tây Nam được tổ chức không tốt, họ kiến nghị phong trào phải do các đội công tác từ thành phố phái xuống nông thôn để lãnh đạo việc thực hiện, mục tiêu hàng đầu của phong trào phải là cán bộ cơ quan đảng, chính quyền chứ không phải là cán bộ cấp thấp nhất ở nông thôn. Kết quả là trọng tâm của phong trào đã dịch chuyển từ nông thôn sang các thị trấn nơi đặt cơ quan đảng và chính quyền, chuyển hóa một cách hiệu quả việc chỉnh đốn tác phong thành vấn đề nội bộ của Đảng, trong khi hiệp hội nông dân thì càng trở nên vô sự hơn. Trong "Cách mạng Văn hóa", điều này tất nhiên lại bị vu cáo là hành động cố ý đi ngược lại ý nguyện ban đầu của Mao.

Trong khoảng thời gian từ năm 1963 đến năm 1964, phong trào phát triển theo nhiều hướng. Ví dụ Lưu Thiếu Kỳ lấy sự hủ hóa về kinh tế chứ không phải chủ nghĩa xét lại về chính trị làm mục tiêu chính. Trong phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa, có một số người đưa ra những kiến nghị mới mà không hề có ý định chống lại Mao. Đồng thời, giống như lúc thảo luận về sự hình thành và nội dung của phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa, trong nội bộ Đảng bắt đầu xuất hiện những ý kiến cấp tiến hơn về vấn đề phát triển tương lai của Trung Quốc.

Đầu năm 1965, Mao Trạch Đông mưu cầu giành lại thế chủ động để định hình lại phương hướng của phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa. Mục tiêu lúc này là các biểu hiện khác nhau của chủ nghĩa xét lại, khi đó, Mao lần đầu tiên đưa ra khả năng ĐCSTQ đã bắt đầu xuất hiện những "phần tử nắm quyền đi theo con đường tư bản chủ nghĩa". Nhưng trong giai đoạn này, trong tâm trí ông vẫn chưa cho rằng có một cá nhân cụ thể nào là đối tượng tình nghi, thực ra tầng lớp lãnh đạo cấp cao hoàn toàn không thể có ý đồ này, vì vậy, có vẻ như điều ông ám chỉ nhiều hơn là những cán bộ địa phương vô tình chứ không phải cố ý trở thành phần tử xét lại. Trong khoảng thời gian hai năm, chủ nghĩa xét lại mang ý nghĩa điềm gở. Cho đến thập niên 80, Đặng Tiểu Bình vẫn thừa nhận rằng Mao lúc bấy giờ quả thực lo lắng về chủ nghĩa xét lại. ⑳

Sau năm 1962, sự quan tâm của Mao không chỉ giới hạn ở phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa. Trong thập niên 60, khi trong đảng ở các địa phương triển khai phê bình chủ nghĩa xét lại, người ta càng lúc càng nhấn mạnh sự cần thiết phải chính trị hóa trong mọi lĩnh vực, bao gồm cả lĩnh vực văn hóa và giáo dục. Đối với Mao, lĩnh vực văn hóa và giáo dục là một lĩnh vực đặc biệt quan trọng, bởi vì sự mê mẩn của ông đối với tầm quan trọng của cuộc cách mạng chính trị hóa trong lĩnh vực văn hóa giáo dục đã đạt đến mức độ gần như cuồng si, từ đó ông mới dùng hai chữ "văn hóa" để đặt tên cho "Cách mạng Văn hóa". Dưới nhãn quan của Mao, mọi phong trào văn hóa và giáo dục đều phục vụ cho một nền chính trị nhất định, ai kiểm soát được các lĩnh vực này thì cũng kiểm soát được toàn bộ xã hội.

Trong số các nhà lãnh đạo tối cao của Đảng, Mao tìm kiếm những người sẵn sàng giúp ông tái chính trị hóa Trung Quốc, một trong số đó là Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Lâm Bưu. Trước tiên, ông ta phát động một phong trào giáo dục chính trị trong nội bộ Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Sau đó vào năm 1963, Mao phát động phong trào "Học tập Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc" trên toàn quốc, tài liệu nhập môn chính trị cho chiến dịch này chính là các tác phẩm của Mao — cuốn sách nhỏ màu đỏ "Mao Chủ tịch ngữ lục". Quan điểm của Đặng hoàn toàn nhất quán với thái độ trước đây của ông, sự phản đối của ông mang tính hai mặt: thứ nhất, đúng như ông vẫn luôn kiên quyết nhấn mạnh, nên coi tư tưởng Mao Trạch Đông là kết tinh trí tuệ tập thể của các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc chứ không phải là tài sản cá nhân của Mao như người ta nói trong "Cách mạng Văn hóa"; thứ hai, điều ông phản đối là những kẻ giáo điều: không phải mọi lời nói của Mao đều là cẩm nang thích ứng với mọi hoàn cảnh, lại càng không đồng nghĩa với tư tưởng Mao Trạch Đông. Giống như ông đã chỉ ra vào năm 1980, ngay cả bản thân Mao cũng từng vi phạm tư tưởng Mao Trạch Đông; "Sai lầm của đồng chí Mao Trạch Đông nằm ở chỗ ông đã vi phạm những điều đúng đắn của chính mình". (21)

Một người khác mà Mao tìm kiếm sự giúp đỡ là vợ ông, Giang Thanh. Từng là một nữ diễn viên, Giang Thanh được Mao giao trọng trách chấn chỉnh giới văn hóa nghệ thuật, bắt đầu từ năm 1963 và xuyên suốt "Cách mạng Văn hóa", bà ta đã thành công trong việc thay đổi diện mạo nghệ thuật văn hóa Trung Quốc, theo cách nói của chính bà ta là làm cho các hình thức nghệ thuật truyền thống của Trung Quốc trở thành "cách mạng hóa" và "hiện đại hóa". Đúng như định nghĩa do Mao đưa ra, văn hóa là phản ánh đấu tranh giai cấp, phục vụ cho việc động viên quần chúng: công nhân, nông dân, binh lính anh hùng phải chiến đấu chống lại địa chủ, tư bản và xã hội cũ vô cùng độc ác. Đặc biệt, tám vở kịch múa ba lê cách mạng và kịch kinh điển cách mạng do bà ta chủ trì phát động đã dần chi phối nghệ thuật biểu diễn của Trung Quốc trong giai đoạn 1966–1976. Cùng với công cuộc chấn chỉnh văn hóa Trung Quốc, địa vị chính trị của bà ta cũng không ngừng nâng cao, cuối cùng trong "Cách mạng Văn hóa", bà ta đã dựa vào quyền lực của chính mình để trở thành một thành viên trong ban lãnh đạo ĐCSTQ. (22) Nhưng Đặng tỏ rõ thái độ không phục bà ta và đã công khai nói ra điều đó, nếu trước đó giữa họ chưa xuất hiện sự đối lập, thì bây giờ mâu thuẫn giữa họ bắt đầu công khai hóa và trở thành kẻ thù không đội trời chung. Đêm trước "Cách mạng Văn hóa", tất cả các nhà lãnh đạo ĐCSTQ đều bị ép đi xem các buổi biểu diễn kịch múa ba lê và kinh kịch cách mạng hiện đại mới này. Thậm chí lúc bấy giờ còn có tin đồn rằng Đặng đã tìm cách trốn tránh nhưng cuối cùng vẫn không thoát được. Ông quả thực đã đi, nhưng trong suốt buổi biểu diễn lại lăn ra ngủ, qua đó để bày tỏ quan điểm của mình. (23)

Sự chia rẽ Trung - Xô

Một lĩnh vực mà Mao và Đặng vẫn có thể tiếp tục hợp tác mật thiết cho đến trước thềm "Cách mạng Văn hóa" chính là việc xử lý quan hệ Trung - Xô — trên thực tế có vẻ như họ đã hợp tác vô cùng ăn ý trong lĩnh vực này, hoặc ít nhất có thể nói là vô cùng hài lòng về nhau. Mao Trạch Đông dường như đặc biệt đánh giá cao các cuộc đàm phán của Đặng với phía Liên Xô. (24) Còn Đặng cũng hết lời nhấn mạnh chính sách đối ngoại của Mao Trạch Đông là hoàn toàn chính xác và vô cùng thành công, đặc biệt là vào đầu thập niên 80 khi vai trò chính trị của Mao trong nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được đánh giá lại. (25) Quyết định phát động "Đại nhảy vọt" nhắm đến điều gì, và bối cảnh cơ bản đóng vai trò quan trọng trong cuộc khủng hoảng kinh tế đầu thập niên 60 chính là sự xấu đi trong quan hệ giữa Trung Quốc và Liên Xô. Vào giữa thập niên 50 và những năm sau đó, việc tìm kiếm "con đường chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc" chắc chắn là do chủ nghĩa dân tộc vốn có của Đảng Cộng sản Trung Quốc, nhưng đó cũng là hệ quả của việc quan hệ Trung - Xô xấu đi. Mặc dù các chi tiết không được rõ ràng lắm, nhưng Đặng Tiểu Bình có lẽ đã đóng vai trò chủ chốt trong các hoạt động chính trị dẫn đến sự rạn nứt trong quan hệ Trung - Xô, thực tế là bắt đầu từ đầu thập niên 50, Đặng đã phát huy vai trò quan trọng trong việc xử lý quan hệ với Liên Xô.

Vai trò này dường như lại một lần nữa được phát huy nhờ mối quan hệ đặc biệt giữa ông và Mao Trạch Đông, điều này có lẽ liên quan đến việc ông từng được huấn luyện về tổ chức chính trị tại Mát-xcơ-va. Nhưng trong những năm đó, nhiều nhà lãnh đạo cấp cao khác của ĐCSTQ đều khẳng định rằng Mao chỉ đánh giá cao phương thức mà ông xử lý quan hệ với Liên Xô. (26) Tất nhiên, sự kiên định cùng thái độ có phần thù địch với Liên Xô dường như là đặc điểm chính trị của Đặng khi bước vào những năm cuối thập niên 80, tuy nhiên điều này có lẽ cũng phản ánh thái độ của Mao Trạch Đông. (27) Trong khoảng thời gian từ năm 1956 đến năm 1963, ông từng nhiều lần đến thăm Mát-xcơ-va, thậm chí đôi khi dù không phải là trưởng đoàn chính thức của phái đoàn Trung Quốc, ông vẫn phải báo cáo kết quả đàm phán với Trung ương, giống như vào năm 1958. (28)

Vào thập niên 60, khi cuộc tranh luận giữa Đảng Cộng sản Liên Xô và ĐCSTQ được công khai hóa, Đặng chính là người đứng đầu chính thức của nhóm biên soạn thuộc Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ — nhóm biên soạn chống chủ nghĩa xét lại — chính nhóm này đã soạn thảo các bài văn bản tranh luận của ĐCSTQ về những vấn đề thời điểm đó. (29)

Liên minh Trung - Xô luôn có đôi chút không tự nhiên, thường là do quan hệ Trung - Mỹ thúc đẩy chứ không phải là nguyện vọng xuất phát từ đáy lòng của ĐCSTQ. Kể từ giữa thập niên 20, quan hệ giữa ĐCSTQ và ĐCSXô vẫn luôn trắc trở: phong trào chỉnh đốn đầu thập niên 40 có mục đích chính là loại bỏ ảnh hưởng của Liên Xô, từ đó làm cho phong trào cộng sản Trung Quốc mang tính dân tộc hóa. Con đường giành chính quyền khác biệt hoàn toàn của hai đảng đã dẫn đến sự cạnh tranh về mặt ý thức hệ. Dưới ảnh hưởng của sự xung đột này, những kỳ vọng, sự phát triển và hợp tác lẫn nhau trong cộng đồng cộng sản quốc tế rộng lớn nhanh chóng biến thành oán hận tích tụ. Ban đầu kỳ vọng của cả hai bên có lẽ đều không hoàn toàn hợp lý, mức độ Trung Quốc tìm kiếm viện trợ quân sự và kinh tế khiến người ta phải kinh ngạc. Phần lớn thập niên 50 gần như hoàn toàn dựa dẫm vào sự giúp đỡ của Liên Xô. Do quan hệ Trung - Xô ngày càng căng thẳng, những khoản viện trợ này đột ngột rút đi vào đầu thập niên 60, khiến cho tình hình kinh tế thảm hại sau "Đại nhảy vọt" càng trở nên tồi tệ hơn. Cái giá mà Liên Xô phải trả từng rất cao, trong thời kỳ khôi phục sau Chiến tranh thế giới thứ hai và khi thiết lập chế độ cộng sản ở Đông Âu, Liên Xô gần như không thể gánh vác nổi những gánh nặng này, trong khi Trung Quốc lại còn muốn Liên Xô cung cấp thêm viện trợ kinh tế, truyền giao kỹ thuật hạt nhân cho Trung Quốc, và nếu xảy ra xung đột khu vực thì còn phải cung cấp viện trợ quân sự.

Đảng Cộng sản Trung Quốc không muốn đáp ứng các yêu cầu về căn cứ quân sự và hợp tác của ĐCSXô trong phong trào cộng sản thế giới, ngay cả khi làm như vậy có thể gây nguy hại đến sự an toàn của chính ĐCSTQ thì họ cũng bất chấp. Ví dụ vào năm 1958, phía Trung Quốc từng yêu cầu Liên Xô viện trợ phát triển một lực lượng hải quân, khi Liên Xô đưa ra điều kiện sở hữu chung lực lượng hải quân này, phản ứng của Mao và Đặng là vô cùng mãnh liệt.

Tháng 9 năm 1954, Khrushchev đến Bắc Kinh tiến hành vòng đàm phán đầu tiên trong số rất nhiều cuộc đàm phán giữa các nhà lãnh đạo ĐCSTQ và ĐCSXô vào giữa thập niên 50. Phía Trung Quốc do Chu Ân Lai phụ trách, Đặng là một trong năm thành viên đàm phán. Hàng loạt vấn đề rộng lớn bao gồm việc Liên Xô rút quân hoàn toàn, lợi ích kinh tế tại Trung Quốc và việc viện trợ kinh tế số lượng lớn cho Trung Quốc đã đạt được sự đồng thuận. Thực tế chứng minh đây là cơ hội cuối cùng để đạt được một thỏa thuận hiệu quả và lâu dài.

Tháng 2 năm 1956, phái đoàn Trung Quốc do Chu Đức dẫn đầu trong đó có Đặng đã tham dự Đại hội đại biểu lần thứ XX mang tính mốc lịch sử của ĐCSXô, tại hội nghị này Khrushchev đã phê bình tệ sùng bái cá nhân. Mặc dù phản ứng sau đó của Mao đối với sự việc này cũng mang quan điểm tương tự — đả kích tệ sùng bái cá nhân, nhưng sự việc lúc bấy giờ đối với phái đoàn ĐCSTQ mà nói thì chưa phải là quá mức kinh ngạc, điều tồi tệ nhất chính là việc Khrushchev chấp nhận sự chung sống hòa bình giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội đã ảnh hưởng đến số lượng viện trợ mà Trung Quốc hy vọng có thể nhận được từ Liên Xô. Rõ ràng trong phái đoàn vẫn ôm ấp một tia hy vọng — rằng Liên Xô sẽ cung cấp cho Trung Quốc nhiều viện trợ hơn, bao gồm cả kỹ thuật hạt nhân được yêu cầu. (30) Khi Đặng tháp tùng Mao Trạch Đông tham dự lễ kỷ niệm 40 năm Cách mạng tháng Mười Liên Xô vào năm 1957, một thỏa thuận như vậy dường như đã đạt được, mặc dù lời hứa này chưa bao giờ trở thành hiện thực.

Tuy nhiên, năm 1958 liên minh Trung - Xô bắt đầu gặp rắc rối và sau đó không bao giờ khôi phục lại quan hệ nữa. Sự kiên trì của ĐCSTQ trong vấn đề năng lượng hạt nhân đã xảy ra xung đột ngày càng nhiều với mưu toan xoa dịu và theo đuổi chiến lược chính trị toàn cầu của Khrushchev. Việc phát động "Đại nhảy vọt" đồng nghĩa với một thách thức lớn về tư tưởng đối với việc Liên Xô tự xưng là đang dẫn đầu từ xa trên con đường cộng sản chủ nghĩa. Mối quan hệ cá nhân giữa Khrushchev và Mao ngày càng xấu đi, Trung Quốc cũng tham gia vào các hoạt động chính trị chống lại chủ nghĩa cộng sản châu Âu ở Mát-xcơ-va. Đến năm 1960, sự rạn nứt trong quan hệ Trung - Xô đã trở nên không thể vãn hồi. Đại diện ĐCSTQ công kích ĐCSXô tại các hội nghị khác nhau của những người cộng sản quốc tế, hai đảng bắt đầu xuất bản các bài viết bình luận mang lập trường kiên định và giương cao ngọn cờ rõ ràng của riêng mình. Tháng 6 năm 1960, các đảng cộng sản họp tại Bucharest, Romania, tại hội nghị này, Bành Chân và Khrushchev đã có một cuộc tranh cãi gay gắt. Sau đó, viện trợ của Liên Xô hoàn toàn rút khỏi Trung Quốc. Phái đoàn Trung Quốc do Lưu Thiếu Kỳ làm trưởng đoàn, bao gồm cả Đặng, đã tham dự hai hội nghị triệu tập tại Mát-xcơ-va nhằm điều hòa sự bất hòa nội bộ trong phong trào cộng sản thế giới. Tại hội nghị, Khrushchev và Đặng đã có một loạt cuộc trao đổi, chính Hồ Chí Minh là người đã trực tiếp đứng ra dung hòa hai người họ lại với nhau. Nếu không có sự điều hòa từ giữa của Hồ Chí Minh thì sẽ không thể kết thúc bằng một thông cáo đồng thuận. Cứ như thế, sự thỏa hiệp chẳng qua chỉ là một lời hứa mơ hồ về sự đoàn kết và gặp gỡ lại.

Sự bất hòa công khai vốn luôn tránh né cuối cùng đã xảy ra vào năm 1963. Kể từ năm 1960, các đảng cộng sản, đặc biệt là Đảng Cộng sản Bắc Việt, vẫn luôn nỗ lực đưa ĐCSTQ và ĐCSXô ra bàn đàm phán. Tháng 7 năm 1963, Đặng dẫn đầu một phái đoàn quy mô nhỏ bao gồm cả Bành Chân đến Mát-xcơ-va. Quan hệ Trung - Xô lần này không thu được bất kỳ sự cải thiện nào, phái đoàn quy mô nhỏ được tung hô như đánh thắng chủ nghĩa xét lại, thế là các nhà lãnh đạo ĐCSTQ đổ xô ra sân bay nghênh đón Đặng từ Mát-xcơ-va trở về nước. (31) Kể từ đó, tranh chấp này được công khai hóa thông qua một loạt bức thư ngỏ mang tính đối kháng giữa Trung - Xô. Như đã đề cập trước đó, Đặng chính là người phụ trách nhóm người phía Trung Quốc soạn thảo những bức thư ngỏ này.

Cách mạng Văn hóa

Không rõ Mao quyết định phát động "Cách mạng Văn hóa" vào lúc nào, và tiến hành cuộc tấn công quy mô lớn như vậy đối với ban lãnh đạo ĐCSTQ từ bao giờ. Trong khoảng thời gian 1980–1981, khi ĐCSTQ chính thức đánh giá lại lịch sử "Cách mạng Văn hóa" và vai trò của Mao Trạch Đông trong đó, Đặng từng nói rằng Mao thực chất chưa từng có ý định giáng những đòn tàn nhẫn như vậy đối với các lão thành cán bộ. (32) Có một quan điểm rất dễ được chấp nhận cho rằng Mao một khi đã trọng dụng một số nhân vật then chốt và trao cho họ quyền lực, thì xung đột giữa mâu thuẫn cũ và mới sẽ nảy sinh, từ đó thúc đẩy sự phát triển của cuộc đấu tranh mâu thuẫn. Dưới góc nhìn của Đặng, những nhân vật then chốt mà Mao trọng dụng bao gồm Lâm Bưu, "Bè lũ bốn tên", Khang Sinh và những người có liên quan đến họ, phải chịu trách nhiệm về hậu quả do "Cách mạng Văn hóa" gây ra, trong đó bao gồm cả số phận của chính ông sau cuối năm 1966.

Dựa trên biểu hiện nhất quán của Đặng Tiểu Bình trước và sau khi bị bãi chức trong "Cách mạng Văn hóa", người ta cho rằng việc Đặng hiện nay tự nhận mình là người ủng hộ luôn trung thành với Mao dường như cũng là điều hợp lý. Nhìn chung, dù Đặng có bất kỳ sự bảo lưu nào đối với tệ sùng bái cá nhân, thì xét từ quan điểm chính trị của ông, những sự bảo lưu này dường như đều không nhắm vào cá nhân Mao Trạch Đông. Xuyên suốt thập niên 60, ông không chỉ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học tập tư tưởng Mao Trạch Đông, mà còn nhấn mạnh mối quan hệ giữa tư tưởng Mao Trạch Đông với bản thân Mao. Ví dụ tại Hội nghị công tác trung ương mở rộng năm 1962, ông nhấn mạnh sự cần thiết phải để cán bộ thực sự hiểu rõ những điều do Chủ tịch Mao xướng ngôn. (33) Các bài phát biểu của Đặng Tiểu Bình trong những năm này rất khó tìm được. Nhưng những bài như bài phát biểu trước Đoàn Thanh niên ngày 19 tháng 6 năm 1964 — "Ngọn cờ đỏ tư tưởng Mao Trạch Đông thúc đẩy thanh niên Trung Quốc cách mạng hóa" — ông đều đặt việc học tập tư tưởng Mao Trạch Đông lên hàng đầu trong học tập chính trị. (34)

Trong năm 1966, khi Đặng chấp nhận phê bình, ông đã làm kiểm điểm tự phê, Đặng vẫn kiên định với mối quan hệ với Mao, tham gia các hoạt động khác của "Cách mạng Văn hóa". La Thụy Khanh là Tổng tham mưu trưởng Quân Giải phóng Nhân dân, cuối năm 1965 Mao kiên quyết khẳng định nên bãi miễn chức vụ của ông ta, mặc dù Đặng không tin những cáo buộc nhắm vào La nhưng vẫn chấp nhận quyết định của Mao, đồng thời tham gia cuộc họp xử lý La đó. Tương tự, ông không chỉ tham gia hội nghị bãi miễn chức vụ Bành Chân do Chủ tịch Mao triệu tập vào tháng 5 năm 1966, mà còn tiếp tục lãnh đạo tổ chức "Cách mạng Văn hóa" mới cùng Lưu Thiếu Kỳ. Ngay cả vào tháng 8 và tháng 10 sau khi bản thân đã làm tự phê bình, ông vẫn tiếp tục tham gia tiếp kiến Hồng vệ binh.

Hiển nhiên là rất khó để đánh giá mức độ mà những âm mưu phát sinh trong "Cách mạng Văn hóa" đã đạt tới. Ít nhất mặc dù rất khó tìm thấy chi tiết về việc mưu mô, nhưng lực lượng mới nổi trong đời sống chính trị ĐCSTQ do Mao Trạch Đông bồi dưỡng hình như đã nhanh chóng bắt đầu lợi dụng các bộ phận khác nhau của thể chế chính trị tập quyền, bố trí kế hoạch hành động của họ và tìm cách thực thi các chính sách của riêng mình. Trong sự hỗn loạn diễn ra sau đó, dưới mọi áp lực từ phía Hồng vệ binh ngoài cơ quan ra quyết định, đời sống chính trị trở nên hỗn độn vô trật tự. Tuy nhiên vào một thời điểm nào đó trong năm 1965, bản thân Mao đã đi đến kết luận rằng một bộ phận lãnh đạo trung ương, đặc biệt là La Thụy Khanh đã bị cách chức Tổng tham mưu trưởng Quân Giải phóng Nhân dân vào cuối năm 1965, và Lưu Thiếu Kỳ cũng cần phải bị bãi miễn chức vụ, điều này dường như cũng là có khả năng. (35)

Bành Chân là nạn nhân công khai từ rất sớm trong "Cách mạng Văn hóa", ông ta trong thập niên 60 rõ ràng được Mao cân nhắc là người kế nhiệm tiềm năng, nhiệm vụ được giao cho Bành Chân vào năm 1965 là mở rộng phong trào chỉnh đốn tác phong và chính trị hóa ra giới giáo dục, thành lập "Tiểu ban Cách mạng Văn hóa" do Bành Chân làm tổ trưởng. Khi tiểu ban này báo cáo công tác vào tháng 2 năm 1966 thì vấp phải sự phản đối, dẫn đến việc Bành Chân bị bãi miễn chức vụ tại hội nghị mở rộng Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ triệu tập vào tháng 5. Bị bãi miễn cùng ông ta còn có một số nhà lãnh đạo khác, trong đó có Dương Thượng Kôn - người sau này là Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Mặc dù lúc đó Mao không tham dự hội nghị mở rộng Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ, nhưng hội nghị được tiến hành theo sự bố trí của ông. Đồng thời một "Tiểu ban Cách mạng Văn hóa" mới do Lưu Thiếu Kỳ và Đặng lãnh đạo đã được thành lập. Đặng một lần nữa cố gắng hết sức để giảm thiểu tổn thất, chủ yếu thông qua việc bảo đảm người kế nhiệm chức vụ Thị trưởng Bắc Kinh của Bành Chân: người được bổ nhiệm là Lý Tuyết Phong. Lý là một cựu cấp dưới của Đặng, tuy nhiên, tình hình cơ bản vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát, chủ yếu là vì tiểu ban "Cách mạng Văn hóa" mới cũng bao gồm những người như Khang Sinh, Giang Thanh và Trương Xuân Kiều, những kẻ lúc này đang dốc sức cổ suý cho việc thi hành đường lối chính trị động viên quần chúng.

Đến tháng 8 khi Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ triệu tập Hội nghị toàn thể lần thứ mười một khóa VIII, Đặng phát hiện bản thân cùng Lưu Thiếu Kỳ liên tục bị phê bình tại các hội nghị của Đảng, và khi ông tham gia các hội nghị quần chúng, cũng thường xuyên bị các tổ chức Hồng vệ binh phê bình một cách không chính thức. Khi bị đấu tố, phản ứng của ông vẫn như mọi khi, thừa nhận "sai lầm" của mình và bày tỏ ý đồ của mình là tốt. (37) Tại một cuộc họp của tiểu ban "Cách mạng Văn hóa", có tin đưa rằng ông đã bị Trần Bá Đạt liệt vào danh sách "tiên phong của đường lối sai lầm", mặc dù người ta nói Mao từng cho Đặng và Lưu thêm một cơ hội "sửa chữa sai lầm". (38) Thế nhưng đến tháng 10, hoàn cảnh của Đặng càng tồi tệ hơn. Ông bị ép phải giao ra một bản tự phê bình chính thức — thuật lại chi tiết cách mà ông từng có thời gian chống lại Mao Trạch Đông và tư tưởng Mao Trạch Đông ra sao. (39)

Trong "Cách mạng Văn hóa", Đặng cùng với tất cả các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản bị thanh trừng đều bị vu khống là "phần tử phản động xét lại len lỏi vào nội bộ Đảng", mặc dù ông không bị điểm mặt trực tiếp một cách chính thức, mà chỉ bị phê bình gián tiếp là "phần tử nắm quyền đi theo con đường tư bản chủ nghĩa số hai", thế nhưng những tờ đại tự báo trên tường và các ấn phẩm của Hồng vệ binh đều phân tích chi tiết tội trạng của ông. Dựa vào những ghi chép như vậy, có thể biết rằng ông lúc bấy giờ liên tục thông qua những việc mình từng làm năm 1933 để chứng minh bản thân trong sạch. Trong suốt "Cách mạng Văn hóa", cuộc phê bình của Mao đối với Đặng tuy chưa được truyền đạt chính thức qua đường lối chính thức, nhưng lại bàn luận chi tiết về sự ủng hộ của Đặng đối với các chính sách xét lại cùng hành vi cá nhân của ông. Một trong những sự bất mãn chính của Mao là Đặng đã dùng đủ mọi cách sau "Đại nhảy vọt" để ép Mao phải lùi tuyến sau. Lúc này, ông có lẽ đã quên mất việc rút lui về tuyến sau là do chính ông đề xuất, chứ không phải xuất phát từ kiến nghị của Lưu và Đặng. Ngoài ra, theo lời Mao: khi họp, Đặng thường cố gắng ngồi ở vị trí xa nhất có thể, như vậy sẽ không phải nghe Chủ tịch đang nói gì — mặc dù tai phải của Đặng bị điếc nặng.

Chú thích —

① Hồng Vân Lợi: "Hướng dẫn nghiên cứu ấn phẩm Hồng vệ binh (1960–1969)", New York, Công ty xuất bản M. E. Sharpe, 1990.

② Những lời chỉ trích Đặng như vậy do Hồng vệ binh báo cáo trong "Cách mạng Văn hóa" có thể tìm thấy trong tài liệu sau: Hồng vệ binh Bắc Kinh ngày 19 tháng 1 năm 1967, "Chiến dịch" kỳ 3, dịch từ "Tài liệu về quan điểm và thực tiễn của *** Tiểu Bình", trích từ "Tuyển tập tài liệu phân loại chủ nghĩa cộng sản Trung Quốc", Học viện Quan hệ Quốc tế, Đại học Thành thị Quốc gia, Trung Hoa Dân Quốc — Đài Bắc, 1978, trang 249.

③ "Tự phê bình tại Hội nghị công tác Ban Chấp hành Trung ương" đăng trong "Luật pháp và Chính phủ Trung Quốc", quyển 3, chương 4, trang 287.

④ Các tài liệu lịch sử của Trung Quốc đều xác nhận điều này, bao gồm cuộc trò chuyện với Lý Nhuệ vào ngày 2 tháng 6 năm 1993.

⑤ F. C. Teiwes: "Mao và các trợ thủ của ông", đăng trong Tạp chí "Vụ án Trung Quốc" của Úc, kỳ 19/20 năm 1988.

⑥ Cụm từ "Number One" và "Number Two" là tiếng Anh kiểu Trung điển hình, ở đây do đã trở thành cách dùng quen thuộc nên giữ nguyên trạng. Tiếng Anh chuẩn xác hơn phải là 'first' và 'second'.

⑦ Lý Nhuệ: "Thời niên thiếu và tuổi già của Mao Trạch Đông", Quý Dương, Nhà xuất bản Nhân dân Quý Châu, 1992, trang 87; Harrison Salisbury: "Các hoàng đế mới: Mao và Đặng", trang 324.

⑧ "Tuyển tập văn chọn Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, quyển 2, trang 329.

⑨ "Tình hình và nhiệm vụ hiện tại", ngày 16 tháng 1 năm 1950, đăng trong "Tuyển tập văn chọn Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, quyển 2, trang 253; "Phát huy truyền thống tốt đẹp và phong cách của Đảng", ngày 18 tháng 8 năm 1977, trích từ phòng giáo nghiên xây dựng đảng thuộc Trường Đảng Trung ương ĐCSTQ "Vấn đề tác phong đảng", Bắc Kinh, Nhà xuất bản Trường Đảng Trung ương ĐCSTQ, 1981, trang 3.

⑩ Bản chất của vấn đề có thể tham khảo cuốn "Khái quát kinh tế xã hội chủ nghĩa Trung Quốc (1949–1984)" do Lưu Tuy Tuy Niên và Ngô Quần Cám biên soạn, đăng trong "Bắc Kinh Chu báo", 1986, trang 260.

⑪ Tham khảo trạm liên lạc cách mạng của Hồng vệ binh Trường Thương mại Thủ đô "Đông Phương Hồng", ngày 18 tháng 2 năm 1967, trang 20.

⑫ Kenneth G. Lieberthal: "Đại nhảy vọt và sự rạn nứt trong nội bộ ban lãnh đạo Diên An", trích từ "Lịch sử Trung Quốc" do Frederick MacFarquhar và John King Fairbank biên soạn, quyển 14, "Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Phần 1: Sự ra đời của Trung Quốc đỏ (1949–1965)", Nhà xuất bản Đại học Cambridge, 1987, trang 322.

⑬ Mối liên hệ lịch sử xem D. J. Selingger: "Cải cách kinh tế sau khi tái tổ hợp: Tư tưởng khuynh hữu xuất phát từ đâu?", đăng trong "Đánh giá châu Á", quyển 21, kỳ 9, trang 947.

⑭ Tham gia "Sự kiện Thầu Quán Lâu" đăng trong "Đông Phương Hồng", ngày 20 tháng 4 năm 1967.

⑮ Bài phát biểu về "Trách nhiệm cá nhân" ở nông thôn ngày 21 tháng 2 năm 1962, được báo cáo bởi tờ "Tỉnh Cương Sơn" do Đại học Thanh Hoa xuất bản ngày 8 tháng 3 năm 1967.

6 "Làm thế nào để khôi phục sản xuất nông nghiệp", ngày 7 tháng 7 năm 1962, đăng trong "Tuyển tập văn chọn Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, quyển 1, trang 293. Trong nguyên bản tiếng Hán, mèo thực ra có màu vàng và đen, nhưng hình ảnh "mèo đen mèo trắng" của Đặng đã trở thành truyền thuyết đương đại, dùng lại ngữ dụng quen thuộc này có lẽ thích hợp hơn. Về nguồn gốc của cách dùng này trong hai bài phát biểu năm 1962 của Đặng, tham khảo Tiền Thính Đào: "Nguồn gốc và đối tượng nhắm đến của ẩn dụ 'mèo vàng mèo đen' của Đặng Tiểu Bình", trích từ "Thông báo lịch sử đảng ĐCSTQ", kỳ 12, 1990, trang 6.

7 Dương Trung Mỹ: "Hồ Diệu Bang", trang 115.

8 "Xây dựng căn cứ địa và phong vận quần chúng", ngày 20 tháng 2 năm 1943, xem "Tuyển tập văn chọn Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, quyển 1, trang 69.

⑲ "Nhân dân nhật báo", ngày 23 tháng 11 năm 1967.

20 "Trả lời phỏng vấn nhà báo Ý Oriana Fallaci", trích từ "Tuyển tập văn chọn Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, quyển 2, trang 328.

(21) "Ý kiến về việc soạn thảo 'Nghị quyết về một số vấn đề lịch sử của Đảng kể từ khi thành lập nước'", trích từ "Tuyển tập văn chọn Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, quyển 2, trang 283 và 285.

(22) Roxane Witke: "Đồng chí Giang Thanh", Luân Đôn, Công ty xuất bản Weidenfeld & Nicolson, 1977.

(23) Sự chán ghét của Đặng đối với Giang Thanh có thể nhìn ra từ "Nghị quyết về một số vấn đề lịch sử của Đảng" kể từ khi lập nước sau thời Mao, ngoài ra còn có một số ví dụ khác đều được ghi chép trong cuốn sách sau: Dick Wilson: "Mao — Hoàng đế của nhân dân", Luân Đôn, Hutchinson, 1979, trang 379.

(24) Harrison Salisbury: "Các hoàng đế mới", trang 154.

(25) "Ý kiến về việc soạn thảo 'Nghị quyết về một số vấn đề lịch sử của Đảng kể từ khi thành lập nước'", trích từ "Tuyển tập văn chọn Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, quyển 2, trang 291.

(26) Ví dụ báo cáo về Lý Tiên Niệm và Hồ Hoa, xem Harrison Salisbury: "Trường Chinh", trang 345.

(27) Tham khảo bản dịch chưa được công nhận của bài phát biểu của Đặng tại Hội nghị 7.000 cán bộ ĐCSTQ ngày 6 tháng 2 năm 1962, trích từ Michael Schoenhals: "Ghi chép biên tập: So sánh hai bản dịch bài phát biểu của Đặng Tiểu Bình tại Hội nghị 7.000 cán bộ", trang 5; "Vấn đề và Nghiên cứu", tháng 7 năm 1978, trang 103.

(28) "Nghị quyết của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ tám Đảng Cộng sản Trung Quốc kỳ họp thứ hai về hội nghị đại biểu các đảng cộng sản và công nhân các nước tổ chức tại Mát-xcơ-va", ngày 23 tháng 5 năm 1958, đăng trong "Tân Hoa bán nguyệt san", kỳ 23, 1958, trang 11.

(29) M. Schoenhals: "Lịch sử chính thức và phi chính thức của Cách mạng Văn hóa", đăng trong "Chuyên san Nghiên cứu Châu Á", quyển 48, chương 3, trang 564.

(30) Harrison Salisbury: "Các hoàng đế mới", trang 154–159.

(31) Liễu Nghĩa Lục: "Đặng Tiểu Bình và Đại hội XX của ĐCSXô", trang 106.

(32) "Bắc Kinh Chu báo", ngày 27 tháng 7 năm 1963.

(33) "Ý kiến về việc soạn thảo ", in trong "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 2, trang 286.

(34) Michael Schoenhals: "Bản ghi chép biên tập: So sánh hai bản dịch bài phát biểu của Đặng Tiểu Bình tại Hội nghị cán bộ bảy vạn người", trang 6.

(35) "Nhân Dân nhật báo" ngày 6 tháng 7 năm 1964. Vào thời điểm đó, số lượng ấn phẩm rất ít, tài liệu hầu như không thể thu thập được. Điều này có thể phản ánh sự kiểm soát chính trị đối với việc xuất bản, hoặc chỉ phản ánh việc Đặng tham gia các hoạt động khác, làm giảm hình ảnh công khai của ông trong các vấn đề chính sách.

(36) Teiwes: "Mao và các trợ thủ của ông", trang 33.

(37) Xem "Kiểm điểm bản thân tại hội nghị Hồng vệ binh ở Bắc Kinh", ngày 2 tháng 8 năm 1966, in trong "Tuyển tập phát ngôn của Đặng Tiểu Bình", trang 72.

(38) Hách Mộng Bắc và Đoạn Hạo Nhiên (phiên âm) biên soạn, "Sáu mươi năm Đảng Cộng sản Trung Quốc" (hai tập), Bắc Kinh, Nhà xuất bản Giải phóng, 1984, tập 2, trang 587.

(39) Về lời phê bình bản thân của Đặng Tiểu Bình vào ngày 23 tháng 10 năm 1966, có rất nhiều bản dịch tương tự. Bản dịch dễ tìm hơn có thể xem trong "Phê bình bản thân tại hội nghị công tác Ban Chấp hành Trung ương", in trong "Luật pháp và Chính phủ Trung Quốc", tập 3, số 4, trang 278.

(40) Trạch Thái Phong, Lỗ Bình, Trương Duy Khánh, "Đại điển tư tưởng, cuộc đời và sự nghiệp trong tác phẩm của Đặng Tiểu Bình", Thái Nguyên, Nhà xuất bản Nhân dân Sơn Tây, 1993, trang 1212.

(41) "Ý kiến về việc soạn thảo " in trong "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 2, trang 288; "Trả lời phỏng vấn nhà báo Ý Oriana Fallaci" in trong "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 2, trang 326.