Theo đà củng cố của chính quyền Trung Quốc Cộng sản, cục diện do các đại khu cai trị dần đi đến hồi kết. Đặng Tiểu Bình cùng các lãnh đạo cao cấp khác của các đại khu được điều về Bắc Kinh để tham gia lãnh đạo chính trị quốc gia. Chức vụ đầu tiên mà ông được bổ nhiệm là Phó thủ tướng chính phủ (khi đó gọi là Phó thủ tướng Chính vụ viện). Chức vụ này giúp ông và Chu Ân Lai một lần nữa hợp tác chặt chẽ trong công việc. Chẳng bao lâu sau, nhờ quan hệ chính trị mật thiết với Mao Trạch Đông, trước tiên ông được bổ nhiệm phụ trách giải quyết những hậu quả xấu do sự bè phái trong tầng lớp lãnh đạo cấp cao của Đảng gây ra, rồi sau đó lại được giao phụ trách công tác thường nhật của Trung ương Đảng Cộng sản. Đầu năm 1954, ông một lần nữa trở thành Tổng thư ký Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Sau khi được bầu làm Ủy viên Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng vào năm 1955, tại Hội nghị toàn thể lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII của Đảng vào năm 1956, ông đắc cử Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương (một chức vụ lãnh đạo cao hơn trước rất nhiều). Khi phong trào "Đại nhảy vọt" dừng lại vào cuối năm 1960, Trung ương Đảng và Mao Trạch Đông đã giao phó cho ông và Lưu Thiếu Kỳ trọng trách chủ trì công tác của Đảng và Chính phủ trong tương lai.

Trong giai đoạn này, sự nghiệp chính trị của Đặng Tiểu Bình thường được miêu tả từ một trong hai khía cạnh. Một quan điểm cho rằng ông là một thành viên kỳ cựu trong phái thân Mao, việc Mao Trạch Đông đưa ông vào đội ngũ lãnh đạo chủ yếu là do năng lực tổ chức rất mạnh của Đặng Tiểu Bình, trong hoàn cảnh đặc biệt, ông là một người có thể tin cậy được; quan điểm còn lại là quan điểm từng được "Hồng vệ binh" hết sức ủng hộ trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa" (nhưng không hoàn toàn vì lý do đó mà bị nghi ngờ), quan điểm này cho rằng Đặng Tiểu Bình, đặc biệt là trong và sau Đại hội VIII của Đảng vào năm 1956, ngày càng có nhiều xung đột với Mao Trạch Đông về tầm nhìn đối với tương lai của Trung Quốc.

Điều đáng chú ý là hai quan điểm này không hoàn toàn mâu thuẫn nhau. Khi Mao Trạch Đông đề nghị Đặng Tiểu Bình giữ chức Tổng Bí thư Đảng vào tháng 9 năm 1956, ông từng biểu dương Đặng Tiểu Bình là người "xử lý vấn đề công tâm, đáng tin cậy và có tầm nhìn xa". Theo lời Mao Trạch Đông: Cậu ấy cũng giống như tôi, tuy có khuyết điểm nhưng tương đối công đạo. Cậu ấy tương đối có tài cán, tương đối có năng lực giải quyết công việc. Bạn bảo việc gì cậu ấy cũng làm tốt cả ư? Không phải, cậu ấy cũng giống như tôi, có rất nhiều việc làm sai, có những lời nói cũng sai; nhưng so sánh mà nói, cậu ấy biết làm việc. Cậu ấy chu đáo hơn, công tâm hơn, là một ngườiôn hòa, khiến người ta không đến nỗi quá sợ hãi. Lại nói, cậu ấy bảo mình không được, tôi thấy được. Người không hài lòng với cậu ấy cũng sẽ có, giống như có người không hài lòng với tôi vậy. Nhưng nhìn chung, con người này tương đối biết đại cục, tương đối ôn hòa, xử lý vấn đề tương đối công tâm, lúc mắc lỗi thì rất nghiêm khắc với bản thân. ① Việc Mao Trạch Đông đề cử Đặng Tiểu Bình đảm nhận chức vụ cao cấp trong Đảng cho thấy, kể từ đầu những năm 30 — từ Giang Tây đến vùng núi Thái Hành, đến việc tiến thẳng đại biệt sơn, rồi đến Chiến dịch Hoài Hải và Chiến dịch vượt Trường Giang — mối quan hệ công tác tốt đẹp giữa hai người, qua đó cho thấy Mao Trạch Đông có thể dựa vào Đặng Tiểu Bình để làm trợ thủ đắc lực cho mình.

Mao là lãnh tụ, Đặng là cấp dưới, điều này là không phải bàn cãi. Tuy nhiên, trong việc hoạch định chính sách, quan điểm của Đặng Tiểu Bình cùng các đồng nghiệp và Mao Trạch Đông không phải lúc nào cũng nhất trí. Đặng Tiểu Bình luôn nổi tiếng với việc biểu đạt quan điểm và ý kiến của mình một cách chuẩn xác, thẳng thắn, đặc biệt là vào những thời điểm then chốt khi chuẩn mực đoàn kết của Đảng hoặc kỷ luật của Đảng bị phá hoại, ông luôn cố gắng hết sức bày tỏ quan điểm của mình nhằm thuyết phục người khác. ② Lúc bấy giờ, Đặng Tiểu Bình và các nhà lãnh đạo khác đều cho rằng trong Đảng không những có thể có ý kiến khác nhau, mà thậm chí còn hoan nghênh ý kiến khác nhau, ví dụ rõ ràng nhất cho việc làm này chính là tại Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc, các đại biểu đã tiến hành thảo luận một cách thẳng thắn, cởi mở và tha hồ phát biểu về sự lựa chọn phát triển trong tương lai của Trung Quốc. ③ Mọi người đều hy vọng dùng phương pháp hiệp thương dân chủ để giải quyết vấn đề, chứ không dùng phương pháp đấu tranh. Ngoài ra, Đặng Tiểu Bình và Trần Vân cũng đã sớm học được cách vào thời điểm nào, bằng phương thức nào để góp ý với Chủ tịch Mao, trong hoàn cảnh nào thì giữ im lặng hoặc dùng phương pháp vắng mặt để né tránh.

Xung đột của tầng lớp lãnh đạo

Là một phần trong sự thay đổi chính sách của quốc gia, Lưu Bá Thừa và Đặng Tiểu Bình rời Tây Nam điều về Bắc Kinh, điều này có nghĩa là chính quyền mang tính khu vực đã chấm dứt. Nhìn chung, chủ nghĩa địa phương không được coi là vấn đề, việc thiết lập các cơ quan hành chính cấp đại khu chỉ là một biện pháp tạm thời. Việc bổ nhiệm các nhà lãnh đạo sáu đại khu lớn chủ yếu là vì (lấy trường hợp của Lưu và Đặng làm ví dụ) khi kết thúc cuộc nội chiến với Quốc Dân Đảng, họ đảm nhận các chức vụ lãnh đạo trong quân đội Đảng Cộng sản. Nếu họ vừa hay nhậm chức ở quê hương mình, trường hợp của Đặng và Lưu hoàn toàn là như vậy, chính sự trùng hợp đáng mừng này đã khiến cả hai rất được người dân địa phương chào đón. Còn một nguyên nhân nữa là họ có thể nói được tiếng địa phương. Năm 1952, khi Đảng Cộng sản Trung Quốc tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo tập trung thống nhất của trung ương, đã không gặp phải sự kháng cự rõ rệt nào. Lưu Bá Thừa được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng Học viện Lục quân Nam Kinh thuộc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (khi đó ông 60 tuổi), Đặng Tiểu Bình được bổ nhiệm làm Phó thủ tướng Chính vụ viện (sau này trong Hiến pháp được định hình vào năm 1954 được gọi là Quốc vụ viện), đồng thời kiêm nhiệm tạm thời Ủy viên Ủy ban Tài chính Trung ương kiêm Bộ trưởng Bộ Tài chính.

Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng lớn tương đối đầu tiên xảy ra ở thể chế mới lại mang một mức độ tính khu vực nhất định. Đặng Tiểu Bình đến Bắc Kinh chưa đầy một năm, đã thấy mình rơi vào trung tâm của cuộc khủng hoảng. Việc dẹp yên cuộc khủng hoảng lần này đã phát sinh vai trò quan trọng trong cuộc đời của Đặng Tiểu Bình. Lúc bấy giờ, các nhà lãnh đạo vùng Đông Bắc và Hoa Đông — Cao Cương và Nhiễm Thấu Thạch — bắt đầu bị bãi miễn chức vụ lãnh đạo (đầu năm 1954), đến năm 1955 thì khai trừ khỏi đảng. ④ Vai trò của Đặng Tiểu Bình trong những sự kiện này không chỉ làm nổi bật ông là trợ thủ quan trọng của Mao Trạch Đông, mà còn thể hiện tài năng đoàn kết các ban ngành và lãnh đạo họ của ông.

Nhiệm vụ ban đầu của Đặng Tiểu Bình khi đến Bắc Kinh là tham gia công tác chuẩn bị soạn thảo Hiến pháp quốc gia. Hiến pháp này cuối cùng được ban hành vào năm 1954. Phạm vi công việc cụ thể của ông có vẻ là chủ trì công tác của Ủy ban Bầu cử. ⑤ Tuy nhiên, vào tháng 6 năm 1954, khi ông còn chưa đệ trình báo cáo tổng kết cuối cùng về cuộc bầu cử quốc gia lần thứ nhất, ⑥ thì do sự can thiệp của vụ án Cao Cương, Nhiễm Thấu Thạch và một số việc khác, ông bị ép phải kiêm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Bộ Tài chính (từ tháng 9 năm 1953 đến tháng 9 năm 1954).

Trong cuộc đời của Đặng Tiểu Bình, bước ngoặt đột ngột này — trước đây ông chưa từng chuyên trách công tác tài chính kinh tế, và sau này cũng không còn làm nữa ⑦ — không chỉ là do ảnh hưởng từ mối quan hệ giữa ông và Mao Trạch Đông thúc đẩy thành, mà còn chịu ảnh hưởng từ mối quan hệ giữa ông với Chu Ân Lai cùng sự hài lòng của những quan chức cấp cao trong Bộ Tài chính đối với ông. Mặc dù năm 1953 Cao Cương và Nhiễm Thấu Thạch đều là lãnh đạo địa phương, họ đồng thời cũng đảm nhận các chức vụ quốc gia: Cao Cương là Chủ tịch Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Nhiễm Thấu Thạch là Trưởng Ban Tổ chức Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Cả hai đều ủng hộ trung ương thực hiện chế độ tập quyền. Nguyên nhân thực sự của cuộc xung đột lần này là do dã tâm của Cao Cương gây ra: Cao muốn thay thế Lưu Thiếu Kỳ (Phó Chủ tịch Đảng Cộng sản Trung Quốc) và Chu Ân Lai trong tập đoàn lãnh đạo, đặc biệt là muốn thay thế Lưu Thiếu Kỳ với tư cách là phó tướng của Mao Trạch Đông và là người kế nhiệm trong tương lai.

Trong mắt Cao Cương, Mao Trạch Đông rất thưởng thức và ủng hộ ông ta, cho nên ông ta mới có thị vô khủng (ỷ lại mà không sợ hãi) triển khai các hoạt động tấn công Lưu Thiếu Kỳ và Chu Ân Lai. Do có quan hệ rất tốt với Liên Xô, ông ta bèn công kích Lưu Thiếu Kỳ và Chu Ân Lai là phản Xô. Ông ta đã giở trò hai mặt trong lịch sử quan hệ giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Đảng Cộng sản Liên Xô. Lý do ông ta dùng để công kích chức vụ cao của Lưu Thiếu Kỳ đã hùa theo con đường sai lầm rõ ràng nhất trong nội bộ lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc. Lý do của ông ta là: Hồng quân mới là lực lượng giành chiến thắng cho Đảng Cộng sản Trung Quốc chứ không phải là đảng bộ ngầm thành thị do Lưu Thiếu Kỳ lãnh đạo. Ông ta mưu đồ thông qua cách này để thu hút những người cách mạng nông thôn và du kích trước đây tham gia vào tập đoàn âm mưu của mình. Bản thân Cao Cương từng là học viên tốt nghiệp Trường Quân sự Tây An, Đặng Tiểu Bình từng được phân công làm việc tại trường này vào năm 1927, sau đó Cao Cương đã thiết lập một chính quyền Xô viết nông thôn ở Thiểm Bắc là điểm cuối của Vạn lý Trường chinh.

Quan điểm của Cao Cương nhận được sự ủng hộ của Lâm Bưu và những người khác. Nhưng Cao Cương lại ngã ngựa một vố đau đớn trước mặt Đặng Tiểu Bình và Trần Vân. Theo lời Đặng Tiểu Bình kể lại vào năm 1980, lúc bấy giờ sau khi Cao Cương vận động hành lang và thảo luận nhiều lần với ông về vấn đề này, Đặng Tiểu Bình nhận thức được sự cần thiết phải biện hộ cho Lưu Thiếu Kỳ, cảm thấy hành vi của Cao Cương hoàn toàn là đang giở chủ nghĩa địa phương, ⑧ cuối cùng ông — Teiwes cho rằng lúc đó có thể đã kéo dài khoảng hai tháng ⑨ — đã đem việc này kể cho Mao Trạch Đông nghe. Trần Vân cũng đã đơn độc làm việc này từ trước. Sự kiện này đã được đưa ra công khai tại hội nghị Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc vào tháng 12 năm 1953.

Cuộc tấn công của tập đoàn Cao - Nhiễm đã trải qua mấy giai đoạn: nửa cuối năm 1953 là thời kỳ chúng hoành hành dữ dội nhất. Trong giai đoạn này, chúng đã thành công trong việc ép Lưu Thiếu Kỳ phải kiểm điểm bản thân; ép Chu Ân Lai phải chấp nhận những lời chỉ trích về sai lầm của ông trong công tác tài chính; đẩy Bộ trưởng Bộ Tài chính Bạc Nhất Ba ra rìa. Tại một hội nghị công tác tài chính kinh tế toàn quốc quan trọng được triệu tập vào mùa hè năm ấy, Bạc Nhất Ba sau này đã nói: chính tại hội nghị này, ông với tư cách là người đại diện của Lưu Thiếu Kỳ đã bị phê phán. ⑩ Kể từ đầu năm 1953, đề xuất cải cách thuế khóa của Bạc Nhất Ba đã dấy lên những lời chê trách bàn tán trong nội bộ lãnh đạo, bởi vì những đề xuất này không những áp dụng thái độ ôn hòa đối với các nhà tư bản và xí nghiệp tư nhân trước đây, mà còn vì ảnh hưởng của nó buộc các xí nghiệp quốc doanh phải cạnh tranh trực tiếp hơn với các xí nghiệp tư nhân. Tại hội nghị này, bài phát biểu của Cao Cương rất sắc bén. Ở một mức độ nhất định, Mao Trạch Đông đã biện hộ cho Bạc Nhất Ba, hay nói cách khác ít nhất là chiếc phao cứu sinh của Mao đã giúp Bạc Nhất Ba thoát khỏi việc sụp đổ hoàn toàn về mặt chính trị. Thế nhưng, Bạc Nhất Ba vẫn bị ép phải từ chức Bộ trưởng Bộ Tài chính.

Bộ Tài chính cần một vị Bộ trưởng mới có thể nhận được sự tín nhiệm của Mao Trạch Đông, đồng thời qua một khoảng thời gian thử thách nhận được sự hài lòng của Bộ Tài chính. Mặc dù bản thân Đặng Tiểu Bình không hề chủ động lựa chọn chức vụ Bộ trưởng Bộ Tài chính, nhưng ông rất phù hợp với những điều kiện này.

Đặng Tiểu Bình rất phù hợp, ông có thể giành được sự tín nhiệm của Mao Trạch Đông. Vào cuối những năm năm mươi, Nhung Tử Hòa vẫn nhớ lại vào tháng 12 năm 1953, Bộ trưởng Đặng Tiểu Bình đã đặc biệt giảng giải cho ông về "phương pháp quản lý tài chính của Chủ tịch Mao". Đối với Nhung Tử Hòa và các nhà lãnh đạo cấp cao khác của Bộ Tài chính, việc bổ nhiệm Đặng Tiểu Bình là rất thích hợp, họ cũng giống như Bạc Nhất Ba đều xuất thân từ các cơ quan tài chính kinh tế của Chính phủ khu vực biên giới Tấn Tấn Cáp Lỗ Dự (Nhung Tử Hòa là Phó Chủ tịch Chính phủ khu vực biên giới), lúc bấy giờ những người này tuy chưa từng làm việc chung với Đặng Tiểu Bình, nhưng lại có mối liên hệ rất mật thiết về mặt tổ chức. Ngoài ra, cuộc xung đột đang nảy sinh trong tầng lớp lãnh đạo cấp cao, Đặng Tiểu Bình ít nhất không bị phản đối bởi cả hai phía trong cuộc xung đột. Ông từ lâu vẫn luôn được bảo vệ bởi Chu Ân Lai, hiện tại ông có thể thông qua địa vị Bộ trưởng Bộ Tài chính để bảo vệ Chu Ân Lai từ bên sườn, ông dùng phương thức này để báo đáp một chút cho Chu Ân Lai; mặt khác, chuẩn bị ủng hộ những người bị Cao Cương và Nhiễm Thấu Thạch oán trách, họ xem Đặng Tiểu Bình như một đại diện quân sự trong số các nhà lãnh đạo, bởi vì ông từ năm 1937 đến năm 1952 vẫn luôn nhậm chức trong quân đội. Cao Cương và Nhiễm Thấu Thạch lúc đó có một quan điểm: Hồng quân tạo dựng căn cứ địa ngược lại không bằng những người xuất thân từ đảng bộ ngầm vùng trắng nhận được nhiều lợi ích hơn.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ tám của Đảng Cộng sản Trung Quốc

Sự phá sản của âm mưu Cao - Nhiễm vào tháng 12 năm 1953 khiến cho Đảng đặc biệt coi trọng sự đoàn kết của Đảng, đồng thời quy định một số biện pháp cụ thể chống lại việc phá hoại sự đoàn kết, nhưng những điều này không thể mang lại thành công ngay lập tức. Đầu năm 1954, Hội nghị toàn thể Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã không dễ dàng gì đạt được sự thành khẩn hoàn toàn từ Cao Cương và Nhiễm Thấu Thạch. Sau đó, Đặng Tiểu Bình thông qua chức vụ mới là Tổng thư ký Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, đã phát huy vai trò quan trọng trong công tác điều tra vấn đề của Cao Cương và Nhiễm Thấu Thạch nhằm làm sáng tỏ hoàn toàn những sai lầm của họ. Phải đến hội nghị đại biểu toàn quốc của Đảng Cộng sản Trung Quốc triệu tập vào tháng 3 năm 1955 thì bản báo cáo cuối cùng về liên minh phản đảng Cao - Nhiễm mới được trình lên. ⑾ Trong sự kiện Cao - Nhiễm, Lâm Bưu không hề thất sủng. Vì vậy đã không thu hút sự chú ý của mọi người. Để làm vừa lòng những người ủng hộ luận điệu do Cao Cương đưa ra, cả Lâm Bưu và Đặng Tiểu Bình đều bước vào Bộ Chính trị, bởi vì cả hai đều được công nhận là đại diện cho lợi ích quân đội trước năm 1949. Ngoài ra, Đặng Tiểu Bình trở thành Trưởng Ban Tổ chức Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc kiêm Phó Chủ tịch Hội đồng Quốc phòng. Thế nhưng, vai trò của Đặng Tiểu Bình trong nội bộ tầng lớp lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc với tư cách là mối liên kết giữa giới chính trị và giới quân sự vẫn chưa kết thúc ở đó. Khi quân Giải phóng Nhân dân lần đầu tiên trao quân hàm cho các tướng lĩnh vào tháng 9 năm 1955 nhằm thừa nhận những cống hiến của quân đội trong chiến tranh những năm ấy, Ủy ban Quân sự Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã bổ nhiệm Đặng Tiểu Bình làm trọng tài cuối cùng cho đợt phong quân hàm này. Tổng cục Chính trị Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc đã tiến hành phân bổ mang tính tạm thời đối với quân hàm. ⑿

Mối quan hệ giữa Mao Trạch Đông và Đặng Tiểu Bình dường như lại một lần nữa trở thành mối quan hệ chủ chốt trong chính trị của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Đặng Tiểu Bình có thể đảm bảo cho sự đoàn kết và sức chiến đấu của Đảng. Nửa cuối năm 1954, Khrushchev sang thăm Bắc Kinh, và lại đến một lần nữa vào năm 1958. Vào năm 1957, Khrushchev đã tiếp đón đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc do Mao Trạch Đông dẫn đầu tại Moscow, Đặng Tiểu Bình cũng là thành viên trong đoàn đại biểu, Khrushchev có một ký ức thú vị về điều này: Ông ta không thích Mao Trạch Đông chủ yếu là vì Mao chưa từng nói những lời hay về các đồng nghiệp trong đảng của mình. Khrushchev nói: "Mao chưa từng thừa nhận các đồng nghiệp bình đẳng với ông ta. Đồng chí duy nhất mà Mao có vẻ hài lòng là Đặng Tiểu Bình, tôi nhớ Mao đã chỉ vào Đặng Tiểu Bình và nói với tôi rằng:

'Nhìn thấy người lùn nhỏ bé kia không? Cậu ấy rất thông minh và có tiền đồ xán lạn'." ⒀ Sự thăng tiến liên tục của Đặng Tiểu Bình đã đặt ông vào vị trí cốt lõi của công tác tổ chức Đảng Cộng sản Trung Quốc, công tác tổ chức đã trở thành công việc chủ yếu mà Đặng Tiểu Bình phải làm trong những năm cuối của thập niên này. Các thành viên khác của Ban Bí thư Ủy ban Trung ương được bổ nhiệm lúc bấy giờ gồm có Lưu Lan Đào, Tống Nhậm Cùng, Đàm Chấn Lâm và Dương Thượng Côn. Thành phần của nó cho thấy rõ sự nhấn mạnh của Đảng Cộng sản Trung Quốc đối với sự đoàn kết, bởi vì những người này đều đại diện cho các thành phần ở mọi mặt trong nội bộ Đảng: Lưu Lan Đào là đồng nghiệp của Cao Cương thời Xô viết Thiểm Bắc, mặc dù kể từ năm 1933 họ đã có nhiều lần xung đột, đáng chú ý nhất là giai đoạn 1938—1941 tại vùng núi Thái Hành; Dương Thượng Côn thông qua sự dàn xếp của Đặng Tiểu Bình, đã duy trì mối quan hệ chính trị cực kỳ tốt đẹp với phần lớn các thành viên trong Ban Bí thư. Tống Nhậm Cùng từng là Phó Chủ nhiệm xứ huấn luyện chính trị Sư đoàn 129 Bát Lộ Quân. Đàm Chấn Lâm cũng giống như Đặng Tiểu Bình, đã bắt đầu cộng tác với Mao Trạch Đông từ những năm 30. Lưu Lan Đào là người đi theo Bạc Nhất Ba, là đồng nghiệp của Đặng Tiểu Bình ở vùng núi Thái Hành, và là nạn nhân chính chịu sự công kích của Cao Cương năm 1953.

Công tác Ban Bí thư trong hai năm tiếp theo, phần lớn là công tác tổ chức, đây là một Ban Bí thư mang tính chất chính trị nhiều hơn với chức năng hoàn toàn khác được phê chuẩn tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ tám của Đảng Cộng sản Trung Quốc vào tháng 9 năm 1956. Đặng Tiểu Bình được bầu làm Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Đại hội VIII (so với chức vụ Tổng thư ký Ban Chấp hành Trung ương mà Đặng Tiểu Bình đảm nhận năm 1954 và 1955, quyền lực của chức vụ này lớn hơn nhiều). Đặng Tiểu Bình được giao phó trọng trách sửa đổi điều lệ Đảng, đây là một trong rất nhiều thay đổi chủ yếu mà ông mang lại tại đại hội đại biểu lần này. Giống như ông đã trình bày trong bài phát biểu của mình: Kể từ đại hội trước vào năm 1945, tình hình của Đảng đã có sự thay đổi đáng kể, Đảng ta đã giành được chính quyền toàn quốc, trở thành đảng cầm quyền; đảng viên từ hơn một triệu tăng lên mười một triệu người, trước đây phần lớn các đảng viên này ở vùng nông thôn căn cứ địa giải phóng, hiện nay đảng viên của chúng ta phân bố đến từng thị trấn trên khắp cả nước; mục tiêu của Đảng đã chuyển từ việc giành chính quyền toàn quốc sang phát triển kinh tế quốc dân. Để thích ứng với môi trường chính trị đã thay đổi này, Đặng Tiểu Bình đề nghị tiến hành một cuộc tổng kết toàn diện và triệt để, phản ánh đầy đủ mọi kinh nghiệm vào điều lệ Đảng mới. ⒁

Thật thú vị là rất nhiều đề xuất lúc bấy giờ của Đặng Tiểu Bình không chỉ tiên tri cho kế hoạch cải cách chính trị mà ông sẽ bắt đầu thực hiện vào đầu những năm 80, mà còn là sự tiếp nối lý luận và thực tiễn đã hình thành từ đầu những năm 40 ở vùng núi Thái Hành của ông. Một ví dụ chính là việc phân tách rõ ràng chức năng giữa Đảng và chính quyền nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng. Trong thời kỳ chiến tranh du kích, Đảng Cộng sản Trung Quốc bắt buộc phải tham gia tất cả các hoạt động, đó là ưu thế của nó. Nhưng vào đầu những năm 50, lãnh đạo trung ương thường xuyên phê phán xu hướng Đảng nhúng tay quá nhiều và quản lý công tác chính phủ, đến mức khiến cho các cơ quan chính phủ chỉ biết trông chờ và dựa dẫm vào chỉ thị của Đảng để làm việc, làm gia tăng gánh nặng cho Đảng, gây ra hiện tượng hỗn loạn trong hệ thống của Đảng. Năm 1941, Đặng Tiểu Bình từng khái quát đưa ra phương pháp giải quyết cho những vấn đề tương tự trong một bài phát biểu tại hội nghị Cục Bắc Trung Quốc của Đảng Cộng sản Trung Quốc, những phương pháp này từng được thực hiện ở vùng núi Thái Hành, sau đó được đăng trên ấn phẩm định kỳ cơ quan miền Bắc của Đảng Cộng sản Trung Quốc "Đời sống của Đảng" với bài viết mang tựa đề "Đảng và chính quyền dân chủ kháng Nhật". ⒂

Đặng Tiểu Bình không chỉ quan tâm đến các sự vụ hành chính, bài phát biểu của ông tại đại hội đại biểu lần này còn dành một độ dài đáng kể để luận bàn về các thủ tục và chuẩn mực của Đảng. Ông từng nhấn mạnh: Đặc biệt là trong việc giành được sự ủng hộ của đại đa số quần chúng và duy trì sự đoàn kết của Đảng, phải lấy truyền thống của Đảng sau năm 1935 làm kim chỉ nam cho hành động. Đây chính là nguồn gốc cơ bản của một trong những thay đổi nổi bật nhất và sau này lại bị người ta hiểu lầm hoàn toàn trong điều lệ Đảng. Điều lệ Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1945 quy định rõ ràng Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Mao Trạch Đông là tư tưởng chỉ đạo của Đảng, nhưng đến điều lệ Đảng năm 1956 đã xóa bỏ "Tư tưởng Mao Trạch Đông", chỉ giữ lại "Chủ nghĩa Mác - Lênin" làm tư tưởng chỉ đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Một số tài liệu trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", đặc biệt là các tài liệu do các tổ chức "Hồng vệ binh" biên soạn và phát hành, đã kịch liệt phê phán hành vi đề nghị xóa bỏ những chữ liên quan đến Tư tưởng Mao Trạch Đông khỏi điều lệ Đảng của Đặng Tiểu Bình, họ xem đây là căn cứ chủ yếu để phản đối Mao Trạch Đông và hùa theo luận điệu của Liên Xô. ⒃ Lúc đó Đặng Tiểu Bình vừa từ Moscow (tháng 4) trở về, ở đó ông tham gia Đại hội lần thứ XX của Đảng Cộng sản Liên Xô, lắng nghe Khrushchev lên án sự sùng bái cá nhân. ⒄ Một số nhà bình luận phương Tây như D. W. Chang và Bonavia, vì những nguyên nhân tương tự mà đã quy sự tan vỡ trong quan hệ giữa Đặng Tiểu Bình và Mao Trạch Đông về giai đoạn này. ⒅

Lấy Liên Xô làm gương đi theo con đường của Liên Xô, không thể là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự thay đổi trong nội bộ Đảng, bởi vì điều lệ của Đoàn Thanh niên Cộng sản năm 1953 đã xóa bỏ những chữ liên quan đến Tư tưởng Mao Trạch Đông. Do sự thay đổi về cách dùng từ trong mặt ý thức hệ mang ý nghĩa biểu tượng cực kỳ quan trọng, cho nên quyết định này không được quyết định tập thể bởi tầng lớp lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc là điều hoàn toàn khó tin. Mặc dù trong bài phát biểu tại Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc, ông đã phê phán sự sùng bái cá nhân, nhưng ông nhấn mạnh rằng không giống như Đảng Cộng sản Liên Xô, Đảng Cộng sản Trung Quốc luôn cho rằng bất kỳ cá nhân nào và bất kỳ đảng phái nào cũng khó tránh khỏi sai lầm, vì thế chúng ta từ trước đến nay chưa bao giờ muốn áp dụng phương pháp phủ nhận toàn diện như Đảng Cộng sản Liên Xô. Hơn nữa, lúc này, thực ra là trong rất nhiều năm trước và sau đó, công việc chủ yếu của ông chính là bảo vệ kỷ luật của Đảng và sự đoàn kết của Đảng. Trong hoàn cảnh cụ thể đó, Đặng Tiểu Bình không phải là không có lý khi lo ngại rằng địa vị của Tư tưởng Mao Trạch Đông lúc bấy giờ đang dẫn đến sự sùng bái cá nhân ngày càng nghiêm trọng trong chính trị Trung Quốc, sự sùng bái cá nhân này không chỉ gây ra mối đe dọa đối với bản thân sự lãnh đạo của Mao Trạch Đông, mà còn đối với sự lãnh đạo của tổ chức Đảng. Mặc dù ông không đồng tình với một số quan điểm của Mao Trạch Đông về tương lai Trung Quốc, nhưng ông vẫn tin rằng chỉ cần không đe dọa đến sự đoàn kết của Đảng, chỉ cần quyết sách được đưa ra bởi tập thể, thì việc bất đồng ý kiến là bình thường, hợp lý và cũng rất được hoan nghênh. Trên thực tế, Đặng Tiểu Bình hoàn toàn hiểu rõ vai trò độc nhất vô nhị của Mao Trạch Đông trong chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc, nhưng ông vẫn xem sự lãnh đạo tập thể của Đảng là một ưu thế lớn, vì vậy, ông hy vọng tiếp tục tuyên truyền về Tư tưởng Mao Trạch Đông, cho dù thuật ngữ này đã chính thức được rút ra khỏi điều lệ Đảng.

Trong bài phát biểu quan trọng về việc sửa đổi điều lệ Đảng tại Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc, ông đã dùng một độ dài nhất định để luận giải về thủ tục chính xác để tiến hành tranh luận trong nội bộ Đảng, sự cần thiết của lãnh đạo tập thể và tầm quan trọng của nguyên tắc tập trung dân chủ. Theo quan điểm của Đặng Tiểu Bình, nếu muốn tìm ra phương pháp xử lý vấn đề chính xác, việc tiến hành tranh luận công khai trong nội bộ Đảng là rất cần thiết. Trong tranh luận, cá nhân nên tha hồ phát biểu, ý kiến của thiểu số cho dù có sai lầm thì cũng nên được tôn trọng, đấu tranh trong Đảng không nên áp dụng chính sách "đấu tranh quá trớn và chủ nghĩa trừng phạt" (chính cái gọi là "đấu tranh tàn khốc và đả kích tàn nhẫn" mà bản thân Đặng Tiểu Bình từng trải qua vào năm 1933). Mặt khác, đối với sai lầm cũng không nên mặc kệ buông xuôi nuông chiều quá mức. Tuy nhiên, quyết định của Đảng một khi đã được đưa ra, mỗi đảng viên có nghĩa vụ phải quán triệt chấp hành. Phê bình và lãnh đạo tập thể là sự đảm bảo cơ bản nhất cho dân chủ trong Đảng. Không có phê bình, mỗi đảng viên bao gồm cả cán bộ lãnh đạo không thể cải tiến tác phong công tác của họ, nâng cao nhận thức tư tưởng; không có lãnh đạo tập thể, chính trị sẽ biến thành sự sùng bái cá nhân. Điều lệ Đảng phải được áp dụng công bằng đối với từng đảng viên, không nên có "sự sùng bái cá nhân". Cán bộ lãnh đạo giữa những người với nhau hoặc trong vấn đề đối xử với cấp dưới không được lạm dụng quyền lực.

Ngoài Cao Cương và Nhiễm Thấu Thạch ra, Đặng Tiểu Bình không chỉ đích danh những người khác, thế nhưng những lời phê bình của ông rất sắc bén. Ông nói: "Có một số ít người phụ trách tổ chức đảng, vẫn còn hành vi bao biện cá nhân"; "Đối với sự yêu mến lãnh tụ — về bản chất là thể hiện sự yêu mến đối với lợi ích của Đảng, lợi ích của giai cấp và lợi ích của nhân dân, chứ không phải là sự thần thánh hóa cá nhân"; và "Cho đến nay vẫn có không ít người phụ trách tổ chức đảng... chưa hề áp dụng thái độ khuyến khích và ủng hộ phê bình từ dưới lên trên, một bộ phận người thậm chí còn áp dụng thủ đoạn đả kích trả thù đáng hổ thẹn đối với người phê bình". ⒆

Phong trào Chỉnh phong

Vấn đề chỉnh phong trong Đảng là một phần cực kỳ quan trọng trong bài phát biểu của Đặng Tiểu Bình tại Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc, và đã thống trị đời sống chính trị của toàn Đảng trong một năm sau đó. Về điểm này, Đặng Tiểu Bình đối với kế hoạch và sự luận giải của Mao Trạch Đông về sự cần thiết phải triển khai phong trào chỉnh phong trong nội bộ Đảng, cùng với các vấn đề như hình thức của phong trào chỉnh phong, rất có thể không chỉ đơn thuần là áp dụng một thái độ do dự.

Ở một mức độ nào đó, cuộc tranh luận trong nội bộ Đảng về phong trào chỉnh phong vào năm 1956 là một thách thức đối với chủ nghĩa cộng sản của Liên Xô và Đông Âu. Đoàn đại biểu Trung ương tham gia Đại hội lần thứ XX của Đảng Cộng sản Liên Xô rời khỏi Moscow, là do họ phản đối kịch liệt quan điểm của Khrushchev: "Sẽ có một sự chuyển đổi hòa bình sang chủ nghĩa xã hội nằm bên trong thế giới tư bản chủ nghĩa". Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng lo lắng về ảnh hưởng do sự tự do hóa ở Hungary và Ba Lan lúc bấy giờ cũng như mối đe dọa đối với chế độ cộng sản.

Đặng Tiểu Bình từng nói trong bài phát biểu tại Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc và sau đó rằng nếu có thể có được ba điều kiện: dân chủ trong Đảng, sự lãnh đạo của Đảng và mối quan hệ công tác tốt đẹp giữa Đảng và nhân dân, thì những vấn đề xuất hiện ở Đông Âu có thể tránh được, tương lai chủ nghĩa xã hội của Trung Quốc cũng có thể được đảm bảo. Nhìn chung, Đặng Tiểu Bình giữ thái độ lạc quan đối với thành tựu và viễn cảnh của Đảng Cộng sản Trung Quốc, cho rằng đấu tranh giai cấp ở Trung Quốc đã cơ bản kết thúc: "Giai cấp công nhân đã trở thành giai cấp lãnh đạo đất nước; nông dân đã từ nông dân cá thể chuyển thành nông dân hợp tác hóa; chủ nghĩa tư bản với tư cách là một giai cấp đang nằm trong quá trình bị tiêu diệt."

Tuy nhiên, đối với những sai lầm của Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng đã tiến hành những đợt đả kích vô cùng nghiêm khắc, phê phán nghiêm khắc cái gọi là tác phong quan liêu "xa rời thực tế, xa rời quần chúng" của ông. Sự lãnh đạo của Đảng có nghĩa là không chỉ bảo mọi người phải làm gì, mà còn phải lắng nghe ý kiến của quần chúng nhân dân — nguyên tắc đường lối quần chúng đã được thực tiễn kiểm chứng lâu dài từng được thực hiện trước năm 1949 — thế nhưng kể từ năm 1949, ông cảm thấy rất nhiều cán bộ thường thỏa mãn với thành tựu trước mắt, hơn nữa, đội ngũ của Đảng mở rộng kể từ năm 1945 cũng có nghĩa là chất lượng giáo dục chính trị tất yếu sẽ sụt giảm. (22)

Đặng Tiểu Bình muốn thông qua việc phát động một phong trào chỉnh phong trong nội bộ Đảng và thiết lập cơ chế hoạt động của Đảng Cộng sản Trung Quốc chịu sự giám sát của đại chúng nhân dân, để giải quyết các vấn đề như tác phong công tác của Đảng, dân chủ trong Đảng và mối quan hệ với quần chúng nhân dân, phê bình và tự phê bình trong Đảng vẫn giống như trước đây, sẽ "trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin, duy trì sự đoàn kết nhất trí trong Đảng, giúp đỡ đồng chí khắc phục khuyết điểm, sửa chữa sai lầm". Sự giám sát đến từ ngoài Đảng chủ yếu thông qua đại hội đại biểu công nhân, đại hội đại biểu nhân dân (ủy ban địa phương) cùng các đảng phái dân chủ để tiến hành. (23) Quan điểm của Mao Trạch Đông về chỉnh phong hoàn toàn khác biệt với Đặng Tiểu Bình, quan điểm của ông chủ yếu được hình thành trên mô hình phát triển lấy việc phát động quần chúng làm nền tảng. Mao cho rằng chính trị là chìa khóa để giải quyết vấn đề của Trung Quốc chứ không phải kinh tế. Đặc biệt là trong giai đoạn từ năm 1956 đến nửa đầu năm 1957, ông có vẻ từng tin tưởng rằng nhằm tạo dựng mối quan hệ công tác mật thiết với Đảng Cộng sản, sự phát triển của Trung Quốc phải dựa vào việc hiện thực hóa sự chính trị hóa của trí thức và nhân viên chuyên nghiệp thuộc mọi tầng lớp trong xã hội — những người mà trong phần lớn cuộc đời mình ông gần như không thể rác bỏ sự nghi ngờ đối với họ. Đây chính là nguồn gốc ông đề xướng "Trăm hoa đua nở, trăm nhà tranh giếng". Không giống như Đặng Tiểu Bình, ông cho rằng đấu tranh giai cấp còn lâu mới kết thúc, trong bài phát biểu nổi tiếng mang tựa đề "Về vấn đề xử lý chính xác mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân" vào tháng 2 năm 1957, ông đã đưa ra các loại mâu thuẫn vẫn tiếp tục tồn tại ngay cả sau khi chủ nghĩa xã hội được thiết lập, bắt buộc phải áp dụng các biện pháp cứng rắn để đối phó, thế nhưng phần lớn các mâu thuẫn khác cần phải được giải quyết thông qua chính sách giáo dục đoàn kết — phê bình — đoàn kết; phê bình và tự phê bình cần phải được mở rộng ra toàn xã hội, nếu không cách mạng sẽ đi đến quan liêu hóa. Đặng Tiểu Bình khi đọc báo cáo "Đảng Cộng sản phải chấp nhận giám sát" trước cán bộ Đảng tại Tây An vào tháng 4 năm 1957 đã kiên quyết lên án khái niệm mang nghĩa rộng lớn là "dân chủ lớn". Sau đó, ông quy kết rằng sự náo loạn ở Đông Âu cũng là do "dân chủ lớn" gây nên. (24)

Vào tháng 5 và tháng 6 năm 1957, hầu như có thể tùy ý tiến hành bất kỳ sự phê bình nào đối với Đảng Cộng sản, đây chính là "Phong trào Trăm hoa đua nở", nhưng rất nhanh chóng bị buộc phải dừng lại. Bởi vì điều này không những gây ra mối đe dọa đối với sự đoàn kết của Đảng, mà nghiêm trọng hơn là còn gây ra mối đe dọa đối với sự thống trị của Đảng. (25) Trên thực tế, trong số những người phê bình Đảng Cộng sản sau đó bị tấn công, trí thức chiếm tỷ lệ rất lớn. Sau đó trong "Cách mạng Văn hóa", họ bị gắn mác "phản động" và gánh chịu sự bức hại tàn khốc. Giống như Đặng Tiểu Bình và các nhà lãnh đạo trung ương khác đã chỉ ra, kể từ "Cách mạng Văn hóa" đến nay, sự tổn thất do trí thức không thể tham gia tốt vào sự phát triển của Trung Quốc là vô cùng nghiêm trọng. Mặc dù ông cho rằng phong trào chỉnh phong lúc bấy giờ là cần thiết, nhưng hiện tại cũng cảm thấy phương pháp lúc đó là quá trớn, đồng thời cản trở sự phát triển của lực lượng sản xuất. (26)

Đại nhảy vọt

Cái gọi là "Đại nhảy vọt" chính là một phong trào động viên đông đảo quần chúng đứng lên tích cực tham gia công tác bảo vệ thủy thổ, vào mùa đông năm 1957 nếu xét từ số lượng người được động viên, phong trào lần này làm vô cùng thành công, đến mức trong một năm sau đó, dựa vào nguyên tắc động viên đã tung ra dồn dập rất nhiều chính sách, những chính sách được áp dụng gộp lại hình thành một bộ kế hoạch phát triển vĩ mô hiện được gọi là "Đại nhảy vọt", trong đó bao gồm việc Trung Quốc mưu toan chỉ dùng mười lăm năm để bắt kịp và vượt qua trình độ công nghiệp hóa một trăm năm mươi năm của phương Tây.

Điều mang tính châm biếm chính là chính kinh nghiệm bài học này của "Song bách" đã khiến cho việc cuối cùng áp dụng mô hình phát triển lấy việc phát động quần chúng làm nền tảng của Mao Trạch Đông trở nên khả thi hơn. Chiến lược phát triển do Trần Vân đề xuất từng là cơ sở cho kế hoạch năm năm lần thứ hai được soạn thảo tại Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc, chiến lược này từng tạo ra và cổ vũ một nhóm nhân vật tinh hoa giữ quan điểm "chuyên gia cứu nước". Đây cũng là một nguyên nhân thu hút giới trí thức kể từ năm 1956 và khiến giới trí thức được khích lệ đi "giám sát" Đảng Cộng sản Trung Quốc vào tháng 5, tháng 6 năm 1957. Nhưng sau đó sự trung thành về mặt chính trị của giới trí thức lại vấp phải sự hoài nghi.

Vào mùa thu năm 1957, sự đoàn kết của tầng lớp lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc có vẻ đã đạt đến mức độ nhất trí chưa từng có, sự đoàn kết như vậy kéo dài hơn một năm, sau đó liền phát động phong trào "Đại nhảy vọt" năm 1958. Mao Trạch Đông tuyên bố riêng với các đồng nghiệp thân cận của mình rằng, ông sẽ từ chức Chủ tịch nước vào năm 1959, lùi về tuyến hai của chính trị và để Lưu Thiếu Kỳ lên làm Chủ tịch. Sự thay đổi này ông đã nói trước từ Đại hội VIII của Đảng và bắt đầu tiến hành triển khai, việc Mao Trạch Đông làm như vậy đã góp phần tạo nên "Đại nhảy vọt". Năm đó sự đoàn kết trong tầng lớp lãnh đạo trung ương rất cao, chỉ có Chu Ân Lai và Trần Vân phản đối chiến lược "Đại nhảy vọt" này, nhưng trên thực tế họ và các quan chức kinh tế kế hoạch của trung ương từ tháng 9 năm 1957 đến năm 1959 đã sớm bị hất ra rìa.

Chiến lược "Đại nhảy vọt" yêu cầu dùng đầu tư sức lao động thay thế cho đầu tư tư bản, dùng chính trị thay thế cho kỹ thuật và kinh tế, dùng nhiệt tình thay thế cho kỹ thuật chuyên môn và lao động thành thạo. "Đại nhảy vọt" phản ánh tư tưởng chỉ đạo lấy quy mô kinh tế để thu lại hiệu quả kinh tế của Mao Trạch Đông — đúng như những gì ông khái quát trong khẩu hiệu: "Nhanh, nhiều, tốt, tiết kiệm" — thế nhưng lại hoàn toàn không cân nhắc đến việc giảm bớt chi phí thực tế. Trong "Đại nhảy vọt", thứ kéo dài lâu nhất và mang tính đại diện nhất chính là phong trào luyện thép đại trà, sản xuất ra một lượng lớn gang phế thải vô dụng; ngoài ra còn có công xã nhân dân, đây là một loại tổ chức nông dân khổng lồ chiếm hơn 80% dân số Trung Quốc, tổ chức này mang các chức năng kinh tế, chính trị và xã hội. Thành quả của Đại nhảy vọt năm 1958 vô cùng kinh ngạc, các số liệu sản lượng báo cáo đều tạo nên mức cao nhất trong lịch sử, không nghi ngờ gì nữa đây là vì Cục Thống kê Quốc gia lúc bấy giờ cũng đã bị tiếp quản bởi những kẻ cuồng nhiệt, họ cho rằng ngay cả công tác thống kê cũng phải phục vụ chính trị chứ không thể chỉ giới hạn ở những bảng báo cáo số liệu đáng tin cậy đó. (27) Mọi người hoan hô công xã nhân dân, không chỉ vì nó là một lần thử nghiệm thành công trong đời sống nông thôn, mà còn vì nó là "mầm non của chủ nghĩa cộng sản" — chủ nghĩa cộng sản là mục tiêu cuối cùng của xã hội vô sản — tất cả những thành tựu này đã khiến cho Đảng Cộng sản Liên Xô cảm thấy chấn động lớn.

Tuy nhiên, vào mùa đông năm 1958, rất nhiều nhà lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc bắt đầu đi các tỉnh để thị sát, để tận mắt nhìn cho rõ những thành quả mà "Đại nhảy vọt" đạt được. Những tai nghe mắt thấy trong chuyến thị sát đối với Bành Đức Hoài và những người khác mà nói, rõ ràng là một cú sốc cực lớn. Bành Đức Hoài trước tiên đi Cam Túc, sau đó đi Hồ Nam là quê hương của ông, lại đi Giang Tây, An Huy và Hà Bắc. Chuyến thị sát của ông có lẽ là nổi tiếng nhất, bởi vì chính những chuyến thị sát này của Bành Đức Hoài đã khiến ông xảy ra cuộc đối đầu công khai với Mao Trạch Đông tại Hội nghị Lư Sơn của Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1959. Thế nhưng chính trong chuyến thị sát này, Bành Đức Hoài phát hiện nông dân đang bị đói. Cán bộ địa phương của Đảng thì bất mãn ngầm về những hành vi quá trớn của "Đại nhảy vọt".

Đến tháng 2 và tháng 3 năm 1959, Đặng Tiểu Bình giống như một số nhà lãnh đạo chú trọng thực tế khác, chủ trương bước chân không nên đi quá nhanh, nhưng họ không phải là phản đối chiến lược của "Đại nhảy vọt", ví dụ như, tại một hội nghị thảo luận do Ban Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc tổ chức về việc kết hợp giữa giáo dục và lao động sản xuất (đây là một việc mà Mao Trạch Đông hết mực tôn sùng), Đặng Tiểu Bình cho rằng mặc dù làm như vậy có một số lợi ích rõ ràng, nhưng không nên đi quá xa và quá nhanh, nếu không thì sẽ gây ra ảnh hưởng bất lợi đối với chất lượng giáo dục. (28) Tại một hội nghị thảo luận khác về công xã nhân dân, Đặng Tiểu Bình lại đưa ra ý kiến rằng công xã nhân dân không phải là không thể đi nổi, nhưng chúng đã xuất hiện rất nhiều vấn đề nối tiếp nhau trong phương diện quản lý sản xuất. (29)

Bành Đức Hoài không giữ được bình tĩnh như Đặng Tiểu Bình, trong nhiều năm qua, quan hệ giữa ông và Mao Trạch Đông lúc tốt lúc xấu thất thường, ông bắt đầu tiến hành các hoạt động vận động hành lang rộng rãi để phản đối "Đại nhảy vọt" và Mao Trạch Đông. (30) Vài năm sau, Diệp Kiếm Anh (một trong những nhà lãnh đạo quan trọng nhất của Quân Giải phóng Nhân dân sau Mao Trạch Đông) nói rằng Đặng Tiểu Bình, Lưu Thiếu Kỳ, Chu Ân Lai và bản thân ông ban đầu đều đồng tình với hoàn cảnh bên ngoài của Bành Đức Hoài. (31) Nhưng mặt khác, họ lúc đó đã không dành sự ủng hộ cho Bành Đức Hoài. Không giống như Mao Trạch Đông, Bành Đức Hoài không phải là một chính trị gia đặc biệt từng trải. Vào tháng 7 năm 1959, tại hội nghị công tác mùa hè thường niên của Trung ương được triệu tập ở Lư Sơn, ông bất ngờ áp dụng một chiến lược đối đầu đơn giản với Mao Trạch Đông. (32) Mặc dù trước đó ông đã nhận được sự ủng hộ của một số người đồng thời còn viết cho Chủ tịch Mao một bức thư kiến nghị thẳng thắn mà sắc bén. Đặc biệt là ông chỉ ra Mao Trạch Đông mắc phải sai lầm "nhiệt tình của tiểu tư sản" và "tả" khuynh, những lời này hoàn toàn giống hệt với những lời mà đối thủ của Mao Trạch Đông dùng để phê phán Mao từ cuối những năm 20 đến đầu những năm 30, Mao Trạch Đông dĩ nhiên không thể chấp nhận điều này. (33)

Mao Trạch Đông dùng chức vụ Chủ tịch Trung ương của chính mình để kiểm soát chương trình nghị sự của Hội nghị Lư Sơn, và đã phản công một cách khéo léo đối với việc này. Ông đã tròng cho Bành Đức Hoài cái mũ "chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh" với mưu đồ cướp đảng đoạt quyền, thậm chí còn không cho Bành Đức Hoài quyền biện bạch. Ông còn cảnh báo các đồng nghiệp của mình phải trân trọng những năm tháng từng cùng nhau trải qua trước đây, hy vọng họ đưa ra một sự lựa chọn rõ ràng. Vì Bành Đức Hoài vẫn là Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, ông cảnh báo rằng "nếu Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc đi theo Bành Đức Hoài, tôi sẽ đi đánh du kích." (34) Nếu tiến hành một cuộc bình luận bình tâm tĩnh khí đối với vấn đề "Đại nhảy vọt", thì kết quả có lẽ đã khác. Thế nhưng không chỉ Mao Trạch Đông cảm thấy kinh ngạc, có vẻ như những người ủng hộ Bành Đức Hoài cũng cảm thấy bất ngờ, ngay cả trước Hội nghị Lư Sơn họ cũng không biết ông sẽ viết thư cho Mao Trạch Đông. Kết quả là Mao Trạch Đông dần dần leo thang xung đột cho đến khi giành được chiến thắng cuối cùng, việc Bành Đức Hoài cùng những người ủng hộ ông bị cách chức với tư cách là "những kẻ theo chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh", đồng nghĩa với việc tạm thời dập tắt sự phản đối đối với "Đại nhảy vọt".

Bành Đức Hoài và những người ủng hộ ông đã bị quy là "tập đoàn phản đảng" tại hội nghị toàn thể Ban Chấp hành Trung ương được triệu tập chính thức vào tháng 8. Đặng Tiểu Bình không tham gia hội nghị này, cũng không tham gia hội nghị công tác trung ương kéo dài suốt một tháng được triệu tập trước đó, tại hội nghị này đã xảy ra những cuộc cãi vã kịch liệt (hội nghị này Trần Vân cũng không tham gia). Việc Đặng Tiểu Bình làm như vậy không hoàn toàn xuất phát từ nguyên nhân chính trị. Sau đó trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", ông đã viết trong bản kiểm điểm tự phê bình rằng, lúc đó ông vì chân có chút vấn đề cho nên đã không đi tham gia hội nghị công tác đó, và từng viết tài liệu bằng văn bản để giải thích việc này. Những lời này nghe có vẻ như là vì nguyên nhân chính trị, thế nhưng Đặng Tiểu Bình quả thực đã làm gãy chân khi chơi bi-a vào một thời điểm nào đó trước Hội nghị Lư Sơn, tuy nhiên chính xác là gãy lúc nào thì vẫn chưa rõ. (35) MacFarquhar cho rằng ông vừa hay bị gãy chân vào lúc Hội nghị Lư Sơn bắt đầu, cứ như vậy mới buộc ông phải rút lui khỏi hội nghị. (36) Từ đó có thể thấy, cho rằng sự vắng mặt của ông không có động cơ chính trị có vẻ là hợp lý, thế nhưng mọi người đã có rất nhiều lời đồn về chân của ông trong một khoảng thời gian. Những bức ảnh chụp Đặng Tiểu Bình trong giai đoạn này cho thấy tình hình hoàn toàn phù hợp với vết thương ở chân của ông. Ông cũng giống như bất kỳ ai khác, hoàn toàn không biết Hội nghị Lư Sơn sẽ phải đối mặt với một loại khủng hoảng gì, có thể tin rằng ông đã lợi dụng cơ hội nghỉ ngơi mùa hè của Ban Chấp hành Trung ương để chữa trị cái chân của mình. Trong những bức ảnh từ tháng 12 năm 1958 cho đến tháng 4 năm 1961, ông thường chống một cây gậy, thế nhưng trước hoặc sau thời điểm đó ông chưa từng chống gậy bao giờ. Nếu chân của Đặng Tiểu Bình quả thực bị thương, vậy thì chuyến thăm Moscow của Đặng Tiểu Bình vào cuối năm 1960 ngoài việc thảo luận quan hệ Trung - Xô ra cũng là một cơ hội tốt để chữa chân. Lúc bấy giờ các nhà lãnh đạo cấp cao của Đảng Cộng sản Trung Quốc đang phiên phiên thăm Liên Xô, Đặng Tiểu Bình từng đi vào các năm 1956, 1957, nhưng mãi cho đến sau này mới được ủy nhiệm trọng trách xử lý quan hệ với Đảng Cộng sản Liên Xô. Suốt những năm năm mươi, việc các nhà lãnh đạo Trung Quốc sang Liên Xô chữa bệnh đã trở thành quán lệ.

Không có ghi chép về thái độ của Đặng Tiểu Bình lúc bấy giờ đối với những sự kiện xảy ra tại hội nghị công tác Lư Sơn, thế nhưng ít nhất hành vi của Bành Đức Hoài có lẽ đã khiến ông không hài lòng. Rõ ràng sau Hội nghị Lư Sơn, các chuẩn mực của Đảng Cộng sản Trung Quốc không còn áp dụng được đối với Mao Trạch Đông nữa, mô hình hoạt động chính trị của Trung Quốc đã xảy ra thay đổi, có lẽ sự thay đổi này là không thể đảo ngược. Mặc dù "Đại nhảy vọt" sau một thời gian triển khai rầm rộ, sôi nổi cuối cùng cũng kết thúc vào năm 1960, Mao Trạch Đông cũng lùi về tuyến hai về mặt chính trị, nhưng rất có thể Đặng Tiểu Bình vào cuối những năm năm mươi đã nhận thức rõ ràng được tình cảnh khó khăn mà ông đang phải đối mặt lúc bấy giờ.

Chú thích —

① Cao Lộ: "Từ Mao Trạch Đông đến Đặng Tiểu Bình: Ghi chép đối thoại của giáo sư Cung Y Cửu", trích từ "Báo Kinh tế" ngày 24 tháng 12 năm 1993, trang 1, trang 7.

② Kỷ Đăng Khuê sau này đã so sánh hành vi trung thành với Mao Trạch Đông của chính mình và Đặng Tiểu Bình. Theo lời Kỷ Đăng Khuê, Đặng Tiểu Bình nói chuyện luôn luôn nói thẳng, hơn nữa đối với Mao Trạch Đông cũng luôn như vậy. Kỷ Đăng Khuê: "Tôi là một nhân vật bi kịch trong lịch sử Trung Quốc", trích từ "Nhân vật bi kịch lớn của Trung Quốc" Bắc Kinh, Nhà xuất bản Đại học Nhân dân Trung Quốc, ấn bản năm 1989, trang 3.

③ Cuộc thảo luận tại hội nghị Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Trung Quốc, xem "Tân Hoa nguyệt san" năm 1956, số 20, 21.

④ F. C. Teiwes: "Đời sống chính trị dưới sự thống trị của Mao Trạch Đông: Cao Cương và chủ nghĩa địa phương của Đảng vào đầu những năm 1950" New York, Công ty xuất bản M. F. Sharpe, 1990.

⑤ "Giải thích về bản thảo 'Luật bầu cử Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và đại hội đại biểu nhân dân các cấp địa phương'", ngày 11 tháng 2 năm 1953, trích từ "Nhân dân nhật báo" ngày 3 tháng 3 năm 1953.

⑥ "Hoàn thành thắng lợi cuộc bầu cử cơ sở toàn quốc", trích từ "Nhân dân nhật báo" ngày 20 tháng 6 năm 1954.

⑦ Barry Naughton: "Đặng Tiểu Bình: Nhà kinh tế học" trích đăng tại "Tạp chí quý xuất Trung Quốc" tháng 9 năm 1993, kỳ 135, trang 491.

⑧ "Ý kiến về việc soạn thảo 'Nghị quyết về một số vấn đề lịch sử của Đảng kể từ khi thành lập nước'", trích từ "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 2, trang 279.

⑨ F. C. Teiwes: "Đời sống chính trị dưới sự thống trị của Mao Trạch Đông" trang 109.

⑩ Bạc Nhất Ba: "Hội nghị công tác tài chính kinh tế toàn quốc mùa hè năm 1953" trích đăng tại "Hồi ôn một số quyết sách và thực tiễn trọng đại" năm 1991, trang 231.

⑪ "Báo cáo về liên minh phản đảng Cao Cương, Nhiễm Thấu Thạch", ngày 21 tháng 3 năm 1955, trích từ "Tài liệu tham khảo dạy học lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc".

⑫ Không có căn cứ để khảo chứng.

⑬ Khrushchev: "Hồi ký Khrushchev" (tập 2), Công ty xuất bản Penguin, 1977, tập 1, trang 301.

⑭ "Báo cáo về việc sửa đổi điều lệ Đảng", ngày 16 tháng 9 năm 1956, xem "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 1, trang 200.

⑮ "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 1, trang 15. Bình luận về mối liên hệ lịch sử có thể tìm thấy trong Nhung Tử Hòa: "Vài hồi ức sau khi đọc lại 'Đảng và chính quyền dân chủ kháng Nhật'". Xem sách do Dương Quốc Vũ, Trần Phỉ Cầm, Vương Truyền Hồng biên soạn "Trong 28 năm của Đặng Tiểu Bình" ấn bản năm 1989, trang 20.

⑯ Xem thêm Thái Hòa Sâm: "Đặng Tiểu Bình" Hồng Kông, Công ty xuất bản Vũ Trụ, 1978, trang 44.

⑰ Liễu Nghĩa Lục "Đặng Tiểu Bình và Đại hội XX của Đảng Cộng sản Liên Xô" trích đăng tại sách do Dương Quốc Vũ, Trần Phỉ Cầm biên soạn "Trong 28 năm: Từ chính ủy sư đoàn đến tổng bí thư" năm 1992, tập 3, trang 106.

⑈ Bonavia: "Đặng Tiểu Bình" trang 76; D. W. Chang: "Chu Ân Lai và Đặng Tiểu Bình trong cuộc khủng hoảng liên tiếp của tầng lớp lãnh đạo Trung Quốc" Luân Đôn, Nhà xuất bản Đại học Châu Mỹ, 1984, trang 126.

⑉ "Báo cáo về việc sửa đổi điều lệ Đảng" ngày 16 tháng 9 năm 1956 trích từ "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 1, trang 219.

㉠ F. C. Teiwes và Warren Saich: "Mao, Đặng, Tử Huy và chính trị hợp tác hóa nông nghiệp", trích đăng tại "Luật pháp và chính quyền Trung Quốc" năm 1993, quyển 26, chương 3, 4.

(21) Roderick MacFarquhar: "Nguồn gốc của Cách mạng Văn hóa" tập 1, Luân Đôn, Nhà xuất bản Đại học Oxford, 1974, trang 26.

(22) "Báo cáo về việc sửa đổi điều lệ Đảng" ngày 16 tháng 9 năm 1956, trích từ "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 1, trang 230.

(23) "Đảng Cộng sản phải chấp nhận giám sát", trích từ "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 1, trang 250.

(24) "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 1, trang 250.

(25) Roderick MacFarquhar: "Nguồn gốc của Cách mạng Văn hóa" tập 1, trang 218.

(26) Xem thêm "Tình hình và nhiệm vụ hiện tại" ngày 16 tháng 1 năm 1980, trích từ "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 2, trang 229; và "Ý kiến về việc soạn thảo 'Nghị quyết về một số vấn đề lịch sử của Đảng kể từ khi thành lập nước'", trích từ "Tuyển tập Đặng Tiểu Bình" bản tiếng Anh, tập 2, trang 279.

(27) Xem thêm bài phát biểu khi Giả Khởi Tam được bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục Thống kê Quốc gia, trích từ "Bán nguyệt san Tân Hoa" năm 1959, kỳ 13, trang 37.

(28) "Đại sự ký đấu tranh hai con đường trong lĩnh vực giáo dục đại học" do ban biên tập "Bình luận giảng dạy" Đại học Bắc Kinh biên soạn, ngày 20 tháng 4 năm 1967.

(29) "Bản thú tội của Ngô Lãnh Tây" trích từ "Báo Thanh Đảo" ngày 9 tháng 7 năm 1968.

(30) F. C. Teiwes: "Bành Đức Hoài và Mao Trạch Đông" trích đăng tại "Diễn đàn các vấn đề Trung Quốc" của Australia, 1986, kỳ 16.

(31) Phạm Thạc và Đinh Gia Kỳ: "Diệp Kiếm Anh" trích từ sách do Hồ Hoa biên soạn "Truyện ký nhân vật lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc", Tây An, Nhà xuất bản Nhân dân Thiểm Tây, ấn bản năm 1989, kỳ 40, trang 89, trích dẫn từ "Lược truyện Diệp Kiếm Anh".

(32) Lý Nhuệ: "Ghi chép thực tế hội nghị Lư Sơn", Trịnh Châu, Nhà xuất bản Giáo dục, ấn bản năm 1988.

(33) Xem Viện nghiên cứu Công hội: "Vụ án Bành Đức Hoài" Hồng Kông, 1968, trang 7.

(34) Roderick MacFarquhar: "Nguồn gốc của Cách mạng Văn hóa" tập 2, trang 217.

(35) Phỏng vấn Lý Nhuệ, ngày 24 tháng 3 năm 1993.

(36) Trong cuốn "Nguồn gốc của Đại cách mạng Văn hóa" của MacFarquhar, tập 2, trang 229 và trang 407, chú thích số 209, cũng nói rằng chân của Đặng bị gãy trong lúc chơi bóng bàn.