Tháng 7 năm 1937, sự bùng nổ của Chiến tranh Kháng Nhật đã khiến hầu như toàn bộ lực lượng của Đảng Cộng sản Trung Quốc được dồn vào các hoạt động quân sự hoặc công việc liên quan đến chiến tranh trong cuộc chiến này. Đặng Tiểu Bình không chỉ đảm nhiệm chức vụ chính ủy Sư đoàn 129 Bát Lộ Quân từ tháng 1 năm 1938 cho đến khi kết thúc Chiến tranh Kháng Nhật, mà trong các chiến dịch quân sự sau này của Giải phóng quân vào đầu những năm 1950 nhằm vào Tây Nam Trung Quốc, ông đều thể hiện tài năng chỉ huy quân sự xuất sắc của mình. Đặng Tiểu Bình bước chân vào giới quân phiệt, trước hết là nhờ sự tin tưởng của Mao Trạch Đông. Thế nhưng theo thời gian, địa vị của Đặng Tiểu Bình trong quân đội ngày càng củng cố, dần dần thiết lập uy tín của chính mình. Khi Chiến tranh Kháng Nhật kết thúc, với tư cách là chính ủy của Tư lệnh Lưu Bá Thừa, lực lượng quân đội do họ lãnh đạo được gọi là Đại quân Lưu - Đặng.

Trong mười bốn năm hợp tác chặt chẽ giữa Đặng Tiểu Bình và Lưu Bá Thừa, trước tiên là củng cố địa vị của Sư đoàn 129 tại khu vực núi Thái Hành. Sau đó, họ tiếp tục mở rộng căn cứ địa Thái Hành và quy mô của lực lượng quân đội này①. Các căn cứ địa do họ thiết lập cuối cùng được hợp nhất thành bốn căn cứ địa — Thái Hành, Thái Nhạc, Ký Nam và Ký Lỗ Dự. Bốn căn cứ địa này hợp thành Khu biên giới Tấn Ký Lỗ Dự (tức Sơn Tây — Hà Bắc — Sơn Đông — Hà Nam), bản thân khu biên giới này cuối cùng đã trở thành một khu hành chính quan trọng nhất của Chính phủ Nhân dân Hoa Bắc, tiền thân của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập vào năm 1948. Khi Chiến tranh Kháng Nhật kết thúc, quân đội do Lưu - Đặng chỉ huy đã trở thành một trong những lực lượng vũ trang hùng mạnh nhất do Đảng Cộng sản lãnh đạo. Trong cuộc Nội chiến (Chiến tranh Giải phóng) sau đó, lực lượng này đã biến thành Bức đoàn quân dã chiến thứ hai của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc, Nam chinh Bắc chiến và giành được những thắng lợi huy hoàng. Đặc biệt là Chiến dịch Hoài Hải nổi tiếng. Trong giai đoạn từ năm 1949 đến năm 1952, Lưu - Đặng đã thiết lập chính quyền của Đảng Cộng sản tại khu vực Tây Nam Trung Quốc. Thông qua những năm tháng chinh chiến này, địa vị của Đặng Tiểu Bình trong quân đội đã được nâng cao, điều này sau đó đã chứng minh là vô cùng quan trọng đối với Đặng Tiểu Bình, đặc biệt là sau "Cách mạng Văn hóa". Trải qua nhiều năm chinh chiến, ông đã tích lũy được kinh nghiệm thực tế trong việc động thái quần chúng và thi hành chính sách, kinh nghiệm này rất quan trọng đối với sự nghiệp cầm quyền tương lai của ông. Đồng thời, những năm tháng chinh chiến ấy đã mang lại cho ông sự ủng hộ rộng rãi từ đông đảo đồng nghiệp và cấp dưới, những người đã trở thành lực lượng cốt lõi ủng hộ ông trong nền chính trị hậu "Cách mạng Văn hóa"②.

Bát Lộ Quân

Theo thỏa thuận đạt được giữa hai đảng Quốc - Cộng trong việc hợp tác cùng chống Nhật, tháng 8 năm 1937, Hồng quân được cải biên thành Bát Lộ Quân thuộc Quốc Dân Cách mạng Quân. Bát Lộ Quân gồm có ba sư đoàn: Sư đoàn 115 do Lâm Bưu lãnh đạo tiến từ khu vực Tam Nguyên, tỉnh Thiểm Tây về phía đông bắc Sơn Tây; Sư đoàn 120 do Hạ Long lãnh đạo tiến về phía tây bắc Sơn Tây; Sư đoàn 129 do Lưu Bá Thừa lãnh đạo tiến về phía đông nam Sơn Tây. Tháng 9 năm 1937, theo hệ thống chiến đấu thống nhất toàn quốc do chính phủ Quốc Dân Đảng hoạch định, Bát Lộ Quân đổi tên thành Tập đoàn quân số 18. Nhưng đội quân này vẫn là lực lượng vũ trang của Đảng Cộng sản, nó vẫn duy trì một mức độ độc lập nhất định, nguyên nhân chính là trước khi cải biên, Đảng Cộng sản đã thành công trong việc giành được sự ủng hộ của đại đa số nhân dân, đông đảo thanh niên lần lượt hăng hái tham gia Bát Lộ Quân, và vai trò của Đặng Tiểu Bình trong quá trình này là vô cùng quan trọng.

Khi chiến tranh kháng Nhật bắt đầu, Đặng Tiểu Bình được bổ nhiệm làm phó chủ nhiệm Bộ Chính trị Bát Lộ Quân, chủ nhiệm lúc bấy giờ là Nhậm Bật Thời. Nhiệm vụ ban đầu của Đặng là phụ trách công tác tuyên truyền, sau đó ông kiêm thêm công tác tòng quân và động viên. Đầu tháng 9 năm 1937, Đặng Tiểu Bình tham gia hội nghị quân sự do Chu Ân Lai triệu tập tại Thái Nguyên, thủ phủ tỉnh Sơn Tây (Thái Nguyên hai tháng sau thất thủ trước người Nhật). Tại hội nghị này, Đặng Tiểu Bình được bổ nhiệm làm đại diện Đảng Cộng sản trong "Ủy ban Tổng động viên chiến địa chiến tranh cách mạng dân tộc Chiến khu Hai" do Diêm Tích Sơn, Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng sản cùng thành lập③. Đặng Tiểu Bình cùng tổng bộ Bát Lộ Quân rời Thái Nguyên di dời đến huyện Ngũ Đài ở phía bắc tuyến đường sắt Thạch - Thái và phía bắc dãy núi Thái Hành. Lấy nơi này làm trung tâm, Đặng Tiểu Bình đi khắp vùng đông bắc Sơn Tây, lần lượt thiết lập ủy ban tổng động viên chiến địa của các huyện và các tổ chức xã hội cơ sở phục vụ cho kháng chiến tương ứng với đó, bao gồm hội nông dân, hội liên hiệp công nhân cùng các hình thức lớp huấn luyện, lớp học tập khác nhau. Dù có thể có những phương pháp từ Đại học Tôn Trung Sơn ở Mát-xcơ-va, nhưng khẩu hiệu cứu nước kháng Nhật chắc chắn có sức hút lớn nhất đối với những người theo chủ nghĩa dân tộc④. Điều thú vị là mặc dù Đặng Tiểu Bình từng gặp Agnes Smedley vào thời điểm đó, nhưng trong ấn tượng của Smedley dường như chỉ nhớ những người khác trong tổng bộ Bát Lộ Quân lúc bấy giờ, bà chỉ nhớ từng gặp trợ lý của Nhậm Bật Thời, khi đó đã nghe nhầm tên vị trợ lý này thành "Đinh"⑤.

Tuy nhiên, vào đầu năm 1938, Đặng Tiểu Bình lại một lần nữa được điều động, đến cùng với Lưu Bá Thừa — hai người vốn đã quen biết nhau từ năm 1931 tại khu Xô-viết Giang Tây⑥. Trong đợt điều động này, Đặng Tiểu Bình được bổ nhiệm làm chính ủy Sư đoàn 129. Vào giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến, Mao Trạch Đông dường như đã chú ý đến năng lực kiểm soát của Đặng Tiểu Bình đối với Sư đoàn 129. Không phải là không có lý khi trước đó không lâu Mao Trạch Đông từng có sự hoài nghi về điều này, bởi vì trong chặng đường Vạn lý Trường chinh, Trương Quốc Đào đã cự tuyệt sự lãnh đạo của Mao Trạch Đông đối với Đảng Cộng sản, đặc biệt là từ chối điểm đến mà cuộc rút lui chiến lược hướng tới. Đã có lúc, ông ta chia rẽ Đảng Cộng sản và quân đội của Đảng Cộng sản, ngả về phía Liên Xô, nhưng cuối cùng lại hội quân với Mao Trạch Đông và những người khác của Đảng Cộng sản tại căn cứ địa Thiểm Bắc⑦. Tiền thân của Sư đoàn 129 chính là Hồng quân Thiết diện (Hồng quân Phương diện quân số 4). Tháng 8 năm 1937, Mao Trạch Đông cải tổ ban lãnh đạo Sư đoàn 129, bổ nhiệm vị tướng dày dặn kinh nghiệm trận mạc Lưu Bá Thừa làm tư lệnh, Trương Hạo làm chính ủy.

Việc Đặng Tiểu Bình khi ấy rời xa Diên An trong thời gian dài để công tác và trở thành một nhân vật khá nổi bật trong nội bộ đảng, tất cả những điều đó phản ánh mức độ tin tưởng của Mao Trạch Đông dành cho Đặng. Ngay cả trong phong trào Chỉnh phong do Mao Trạch Đông cùng những người ủng hộ phát động vào năm 1942 và 1943 nhằm Trung Quốc hóa phong trào cộng sản, Đặng Tiểu Bình cũng không bị triệu hồi về Diên An để tham gia chỉnh phong. Trong mắt Mao Trạch Đông, giữa ông và Đặng Tiểu Bình không có xung đột lợi ích nào, Đặng Tiểu Bình là một cấp dưới chứ không phải là một đồng nghiệp. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, ông cũng thể hiện được rằng bản thân là người có thể tin cậy.

Sau khi được bổ nhiệm làm chính ủy Sư đoàn 129, Đặng Tiểu Bình chỉ đến Diên An ba lần, lần lâu nhất là từ tháng 8 đến tháng 12 năm 1938, trong thời gian đó ông còn tham gia hội nghị mở rộng của Hội nghị toàn thể lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc; tháng 8 năm 1939, Đặng Tiểu Bình tham gia hội nghị mở rộng của Bộ Chính trị; tháng 6 năm 1945, mặc dù Đặng Tiểu Bình không tham dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, nhưng ông đã tham dự hội nghị toàn thể lần thứ nhất của Ban Chấp hành Trung ương mà ông được bầu vào, đồng thời đi thị sát căn cứ địa Ký Lỗ Dự. Lần thứ hai quay về Diên An vào tháng 8 năm 1939, Đặng Tiểu Bình đã quen biết Trác Lâm, và sang tháng sau thì kết duyên trăm năm cùng Trác Lâm⑧.

Hệ thống chính ủy là hình thức mà Đảng Cộng sản Trung Quốc học hỏi từ kinh nghiệm của Đảng Cộng sản Liên Xô. Sau Cách mạng Tháng Mười Nga, để xây dựng Hồng quân, ĐCS Liên Xô cho rằng nhiều binh sĩ không phải là đảng viên cộng sản đủ tiêu chuẩn, cần phải tiến hành giáo dục và kiểm soát chính trị đối với họ. Đối với Đảng Cộng sản Trung Quốc, công tác của chính ủy và các bộ phận chính trị có đôi chút khác biệt so với ĐCS Liên Xô, nhiệm vụ của họ không chỉ làm công tác chính trị và tuyên truyền trong quân đội, mà còn phải làm công tác ấy ngay trong lòng quần chúng nhân dân. Quả thực trong hoàn cảnh chiến tranh du kích, điều này cực kỳ quan trọng đối với sự nghiệp của ĐCSTQ. Tại khu du kích nơi chính quyền của Đảng Cộng sản chưa được vững chắc lắm, kẻ thù có thể tấn công bất cứ lúc nào, Đặng Tiểu Bình từng chiến đấu trong một môi trường như vậy suốt 12 năm. Lúc bấy giờ, để sinh tồn, Bát Lộ Quân cần nhận được sự ủng hộ và giúp đỡ từ nhân dân. Trên thực tế, quân đội và đảng không có sự khác biệt, ban ngày các đảng viên cộng sản là nông dân, đến ban đêm liền biến thành quân nhân. Đặng Tiểu Bình lúc bấy giờ là cán bộ cao cấp của đảng tại khu du kích, chịu trách nhiệm về các sự vụ chính trị trong quân đội. Thực tế là vào năm 1942, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản đã thiết lập Phân cục Thái Hành, Đặng Tiểu Bình được bổ nhiệm làm bí thư — chức vụ cao nhất của Phân cục Thái Hành. Kể từ đó, địa vị của ông tại Thái Hành mới chính thức được thừa nhận.

Tượng Lưu Bá Thừa

Giống như Đặng Tiểu Bình và nhiều người xuất thân từ Phương diện quân số 4 trong Sư đoàn 129, Lưu Bá Thừa cũng là người Tứ Xuyên. Lưu Bá Thừa sinh năm 1892, là một vị quân nhân dày dặn kinh nghiệm trận mạc, mưu trí song toàn, thiện chiến. Trước khi gia nhập Đảng Cộng sản vào năm 1926, ông đã bị hỏng một bên mắt. Nửa cuối năm 1937, Lưu Bá Thừa thống lĩnh Sư đoàn 129 xuất phát từ phía bắc khu vực núi Thái Hành, đi qua huyện Bình Định, băng qua tuyến đường sắt Thạch - Thái để đến khu vực vùng nam ngoại ô núi Thái Hành. Mặc dù lúc bấy giờ Sư đoàn 129 có 6 nghìn người, đông quân số hơn các sư đoàn khác của Bát Lộ Quân, nhưng vẫn còn kém xa con số tiêu chuẩn của một sư đoàn. Vùng phía nam núi Thái Hành từ xưa vốn là địa bàn chiến lược trọng yếu kết nối giao thông vận tải giữa Hoa Bắc và Hoa Trung. Trước khi Đặng Tiểu Bình nhậm chức, Lưu Bá Thừa đã tổ chức một số đội đột kích, tập kích thành công quân Nhật và máy bay Nhật⑨. Thế nhưng đó chẳng qua chỉ là giai đoạn đầu của cuộc chiến tranh xâm lược Trung Quốc của Nhật Bản; sau đó theo thời gian, quân Nhật chiếm đóng phần lớn các thành phố ở Hoa Bắc, vì vậy căn cứ địa Thái Hành nhanh chóng trở thành trung tâm hoạt động sau chiến tuyến của kẻ địch do Đảng Cộng sản lãnh đạo, thậm chí vào tháng 11 năm 1937, Chu Đê đã chuyển toàn bộ tổng bộ Bát Lộ Quân đến căn cứ địa Thái Hành.

Huyện Vũ Hương và huyện Liêu (nay là huyện Tả Quyền, đổi tên như vậy để tưởng nhớ vị tướng quân Đảng Cộng sản Tả Quyền đã hy sinh tại đây)⑩ nằm ở phía bắc tuyến đường giao thông Hàm Đan — Trường Trị trong khu vực núi Thái Hành, chính là khu vực trung tâm của căn cứ địa Thái Hành. Do quân Nhật liên tục tiến vào nội địa Trung Quốc từ đây, chủ yếu thông qua vận tải đường sắt, nên tuyến đường sắt ở đây đã trở thành trọng điểm bảo vệ của quân Nhật. Sư đoàn 129 đã phát triển các cuộc đấu tranh sau lưng địch, thiết lập các đội du kích kháng Nhật, chính quyền địa phương cùng hệ thống cấu trúc nền tảng xã hội thích ứng với nó. Năm 1938 và nửa đầu năm 1939, sự phát triển của Đảng Cộng sản tại căn cứ địa Thái Hành và vùng phụ cận diễn ra rất nhanh chóng. Tính đến cuối năm 1939, khu vực hoạt động của Sư đoàn 129 bao gồm bốn căn cứ địa trong một vùng rộng lớn dọc theo bờ sông Hoàng Hà ở phía nam; tuyến đường sắt Thạch Gia Trang — Tế Nam — Từ Châu ở phía đông bắc và tuyến đường sắt Thạch Gia Trang — Tây An ở phía tây bắc bao gồm căn cứ địa Thái Hành; căn cứ địa Thái Nhạc ở phía tây Trường Trị; cùng khu vực Ký Nam và Ký Lỗ Dự, cả hai khu vực này đều nằm ở phía đông tuyến đường sắt Kinh - Hán.

Sở dĩ Sư đoàn 129 có thể giành được thành công ban đầu, một phần là do tốc độ tấn công chiến tranh chớp nhoáng của người Nhật quá nhanh, khiến công tác hậu cần bảo đảm của họ không thể theo kịp. Nguyên nhân khác là do mối quan hệ đặc biệt giữa Đảng Cộng sản và quân phiệt Sơn Tây Diêm Tích Sơn. Năm 1936, Diêm Tích Sơn tham gia liên minh ái quốc cùng chống Nhật với Đảng Cộng sản, cho phép các hoạt động của tổ chức kháng Nhật. Đến cuối năm 1937, phần lớn các tổ chức quân sự và quần chúng ở Sơn Tây đã nằm dưới sự kiểm soát của Đảng Cộng sản. Trong khu vực hoạt động của Sư đoàn 129, tức là căn cứ địa Thái Nhạc sau này, tình hình lại càng như vậy, căn cứ địa đó không còn cần đến sự giúp đỡ của lực lượng chủ lực Sư đoàn 129 nữa. Tại căn cứ địa Thái Nhạc có các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản tỉnh Sơn Tây là Bạc Nhất Ba, Nhung Tử Hòa, thông qua Ủy ban Hy sinh (Hiến Mệnh Hội) để kiểm soát chính quyền Diêm Tích Sơn và cácbộ đội quân đội tân biên Sơn Tây tại địa phương, cho đến khi quân Nhật bắt đầu càn quét quy mô lớn, lực lượng chính quy của Bát Lộ Quân mới bắt đầu ra tay trợ giúp⑪. Cuối năm 1938, Sư đoàn 129 vượt qua tuyến đường sắt Kinh - Hán, lực lượng được phát triển hơn nữa; do đó, trong khoảng thời gian cuối năm 1938 và đầu năm 1939, thậm chí sở chỉ huy Sư đoàn 129 cũng chuyển ra khỏi khu vực núi Thái Hành, đóng quân tại bình nguyên Ký Nam.

Phần lớn thời gian trong năm 1940, Sư đoàn 129 đánh chiến địa chiến nhiều hơn chiến tranh du kích. Năm đó, kẻ thù mà Sư đoàn 129 bắt đầu đối mặt chính là lực lượng quân đội Quốc Dân Đảng đồn trú tại địa phương. Mặc dù sau năm 1937, hai đảng Quốc - Cộng đã thiết lập mặt trận thống nhất, nhưng xung đột giữa hai bên vẫn diễn ra như cơm bữa. Do đó, vào tháng 3 năm 1940, hai bên đã thông qua đàm phán để đạt được một thỏa thuận, nội dung thỏa thuận là: lực lượng của Đảng Cộng sản nên rút khỏi khu vực tiếp xúc với Quốc Dân Đảng trong căn cứ địa Thái Hành để di dời về phía bắc tuyến đường Hàm Đan — Trường Trị; Đảng Cộng sản thừa nhận khu vực này thuộc quyền sở hữu của Quốc Dân Đảng. Đặng Tiểu Bình dường như đã tham gia vào việc hoạch định thỏa thuận này, thỏa thuận đó chắc chắn hoàn toàn phù hợp với kế hoạch tranh thủ lực lượng quân đội Quốc Dân Đảng của Đặng Tiểu Bình⑫.

Cùng thời điểm đạt được thỏa thuận với lực lượng quân đội địa phương của Quốc Dân Đảng, Sư đoàn 129 đang cùng với các lực lượng khác của Đảng Cộng sản và Quốc Dân Đảng chuẩn bị tham gia Chiến dịch Bách Tôn (trận Bách Đoàn Đại chiến), chiến dịch này do Phó tổng tư lệnh Bát Lộ Quân Bành Đức Hoài chỉ huy. Chiến dịch này đã giành được thắng lợi, sự phấn chấn của Bành Đức Hoài dường như cũng là điều hợp tình hợp lý, bởi vì tuyến đường sắt vận tải của quân Nhật đã bị phá hoại nghiêm trọng, Bát Lộ Quân đã chiếm giữ và tiếp quản một số huyện và thành huyện⑬. Thế nhưng một hậu quả quan trọng do chiến dịch này mang lại là quân Nhật lập tức tập trung lực lượng quân sự nhắm thẳng vào các khu biên giới của Đảng Cộng sản.

Căn cứ địa Thái Hành

Sư đoàn 129 cùng căn cứ địa và khu biên giới của nó, vào năm 1940 do sự tấn công của quân Nhật đã bắt đầu rút lui. Ở phía đông dãy núi Thái Hành, quân Nhật tận dụng tuyến đường sắt Kinh - Hán làm căn cứ để bắt đầu xây dựng các cứ điểm nhằm phong tỏa Đảng Cộng sản. Ở phía tây, trong nửa cuối năm 1939, quân Nhật đã xây dựng thành công một tuyến đường sắt từ Thái Đan Cốc (nằm trên tuyến đường sắt Thạch Gia Trang đến Tây An) đến Trường Trị, qua đó chia cắt thành công hai căn cứ địa Thái Hành và Thái Nhạc. Việc công lao giành thắng lợi của Đảng Cộng sản vào năm 1945 nên quy về cho ai, cho đến nay vẫn là một vấn đề còn khá nhiều tranh cãi⑭. Thế nhưng, việc những người cộng sản Tấn Ký Lỗ Dự cuối cùng vẫn có thể sinh tồn trước các đợt tấn công luân phiên của quân Nhật, lại thêm lực lượng của căn cứ địa Thái Hành vẫn được phát triển lớn mạnh dưới sức ép cường độ cao từ quân Nhật, những thành tựu này đều phải quy công cho năng lực tổ chức chính trị của Đặng Tiểu Bình.

Việc thiết lập và phát triển căn cứ địa là nhiệm vụ chủ yếu của Ủy ban Quân chính Thái Hành do Đặng Tiểu Bình làm bí thư, đồng thời cũng là nhiệm vụ của Cục Bắc phương Trung ương. Việc thực hiện nhiệm vụ này bao gồm sự hợp tác chặt chẽ với đại diện Cục Bắc phương Dương Thượng Côn. Đặng Tiểu Bình đã dành lượng thời gian đáng kể để khảo sát khu vực Thái Hành, phát động quần chúng, tổ chức quần chúng. Hiện nay lưu truyền rất nhiều câu chuyện cảm động kể về việc Đặng Tiểu Bình đã nhiều lần đối mặt với hiểm nguy ra sao, Lưu Bá Thừa đã lo lắng cho sự an toàn của Đặng Tiểu Bình như thế nào, luôn yêu cầu phải báo cáo định kỳ tình hình của Đặng khi ở bên ngoài. Thậm chí hiện nay người ta còn cân nhắc viết tiểu sử mang tính thần thánh hóa ông với tư cách là nhà lãnh đạo tối cao trọn đời, qua đó có thể thấy Đặng từng đóng vai trò quan trọng như thế nào trong quá trình phát triển của căn cứ địa⑮.

Tuy nhiên, sự phát triển của căn cứ địa không hề thuận buồm xuôi gió. Căn cứ địa Thái Hành là nơi vững chắc nhất trong số bốn căn cứ địa, nhưng trong giai đoạn 1941—1943 cũng đã gánh chịu những đòn đả kích nặng nề⑯. Tại khu vực Ký Nam và Ký Lỗ Dự, địa chính trị bất lợi cho Đảng Cộng sản⑰. Quân Nhật ở Hoa Bắc hễ tăng cường lực lượng quân sự là Đảng Cộng sản lập tức chuyển vào hoạt động ngầm. Trong nhiều trường hợp, nói vậy hoàn toàn không phóng đại: quân Nhật và Đảng Cộng sản thường cùng lúc chiếm giữ chung một ngôi làng, người cộng sản ở trong bóng tối, được bảo vệ bởi một hệ thống đường hầm⑱. Do các thiên tai như hạn hán và châu chấu giáng xuống khu biên giới vào đầu những năm 1940, tình hình chắc chắn càng thêm bi thảm⑲.

Chiến lược phát triển khu biên giới của Đặng Tiểu Bình áp dụng các biện pháp khác nhau đối với ba kiểu người điển hình khác nhau. Loại thứ nhất là đảng viên Quốc Dân Đảng, quân nhân Quốc Dân Đảng và những kẻ đi theo họ; đối với nhóm này, Đặng hy vọng tranh thủ kéo họ về phía mình, mục tiêu này đã đạt được vào năm 1940 thông qua lệnh đình chiến tại địa phương⑳. Loại thứ hai là giai cấp thống trị địa chủ truyền thống cùng những kẻ đi theo họ; đối với nhóm này, cần phải tranh thủ họ thông qua các hình thức chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa dân chủ. Loại thứ ba là nông dân, Đặng hy vọng giành được sự ủng hộ của họ thông qua việc duy trì ổn định kinh tế và nâng cao mức sống cho họ(21). Đồng thời, Đặng áp dụng các biện pháp để đảm bảo gia đình du kích cộng sản, gia đình quân nhân Bát Lộ Quân cùng gia đình liệt sĩ nhận được sự chăm sóc và ưu đãi đặc biệt.

Việc Đặng Tiểu Bình đem kinh nghiệm của một chính quyền khu biên giới nào đó áp dụng vào Tấn Ký Lỗ Dự mang tính tích cực rất cao; ông đã học tập kinh nghiệm từ Khu biên giới Tấn Tề (Tấn Sát Ký) nằm ngay phía bắc dãy núi Thái Hành. Đầu năm 1940, do quân Nhật tăng cường càn quét căn cứ địa, sự hợp tác giữa các căn cứ địa không thể tiến hành được, Đặng Tiểu Bình đề nghị chính quyền khu biên giới triệu tập một hội nghị nghị xá (hội nghị tham nghị), hội nghị này không do Đảng Cộng sản đứng ra bao biện làm thay, mà thu hút rộng rãi các nhân sĩ dân chủ yêu nước nhằm giành lấy sự ủng hộ tối đa từ họ. Đặng Tiểu Bình nói: "Chúng ta những người cộng sản từ trước đến nay vẫn phản đối chuyên chế một đảng, không tán thành chuyên chế một đảng của Quốc Dân Đảng, cũng không chủ trương để Đảng Cộng sản bao biện chính quyền, bởi vì kết quả của chuyên chế bất kỳ đảng phái nào cũng chỉ có thể lo cho lợi ích riêng của một đảng, không thể lo cho ý chí của toàn thể nhân dân, và điều đó đi ngược lại với nền chính trị dân chủ"(22).

Hơn nữa, hội nghị tham nghị này trong mắt Đặng Tiểu Bình chỉ là hội nghị "tạm thời", điều này không phải vì nó là hội nghị thời chiến, cũng không phải vì nó cần giản lược một số thủ tục trong hoàn cảnh khó khăn, mà là để biến nó thành một hội nghị tham nghị thực sự do bầu cử trực tiếp tạo ra.

Về phương diện kinh tế, chính sách mà Đặng Tiểu Bình đề xuất không phải nhằm tạo ra một không tưởng utopia (xã hội không tưởng), đặc biệt là trong bối cảnh giữa thời kỳ kháng chiến khi vướng phải sự phong tỏa kinh tế và quân sự của quân Nhật cùng với thiên tai nghiêm trọng, những chính sách kinh tế này vẫn đạt được những thành tựu đáng kể. Điều khiến người ta cảm thấy thú vị là những chính sách này cực kỳ tương đồng với các chính sách kinh tế thời kỳ hậu "Cách mạng Văn hóa". Tính đến cuối năm 1942, mặc dù khu hành chính Thái Hành cần nhập khẩu một ít diêm, nhưng nơi này có thể sản xuất đủ lương thực để đáp ứng nhu cầu của người dân địa phương, đồng thời còn có thể xuất khẩu một số mặt hàng thủ công đơn giản do chính họ chế tạo. Chính quyền khu biên giới có hệ thống tiền tệ tín dụng được quản lý vô cùng chặt chẽ, do Ngân hàng Ký Nam phát hành tiền giấy, và từng thiết lập hệ thống thu thuế của riêng mình. Năm 1943, doanh thu thuế gần như giảm đi một phần năm, nếu xét đến việc người dân địa phương lúc bấy giờ phải đối mặt với nạn châu chấu, nạn đói và các khó khăn khác, thì đây rất có thể là một sách lược tùy cơ ứng biến về mặt chính trị, chứ không phải sự sụt giảm về mặt tài lực của quốc khố.

Trong chế độ thuế khóa, một khía cạnh thú vị tương tự như những cải cách của Đặng Tiểu Bình vào thập niên 80 là: những người kinh doanh cá thể nộp thuế dựa trên giá trị sản xuất trung bình của họ trong những năm trước, phần dư ra đều thuộc về cá nhân họ. Một điểm tương đồng khác với những cải cách sau này là "chế độ trách nhiệm" do Đặng thúc đẩy. Chế độ trách nhiệm này thông qua việc ký kết hợp đồng để giao khoán đất công cho cá nhân, bất kỳ phần dư thừa nào vượt ngoài hợp đồng đều thuộc về quyền sở hữu của người sản xuất(23). Tóm lại, trong những năm tháng sau này, Đặng Tiểu Bình đã khéo léo thể hiện rõ sự phủ định hoàn toàn đối với các phương pháp chống tư bản chủ nghĩa. Đặng cho rằng: Đảng Cộng sản về bản chất không nên chống lại chủ nghĩa tư bản. Bởi vì bất kể trong loại xã hội nào, cũng đều nên phát huy tính sáng tạo cá nhân và nâng cao mức sống. Đúng như Đặng Tiểu Bình từng phát biểu trong bài báo cáo tại hội nghị sản xuất của Sư đoàn 129 vào ngày 21 tháng 9 năm 1943: "Thiết lập chế độ thưởng phạt... quy định thưởng từ 100 đến 200 đồng cho các mô hình sản xuất cá nhân, anh hùng lao động. Một số đồng chí nói điều này có quá cao không, không cao. Đó là do lao động của họ làm ra, lại không phải tiền tham nhũng, là điều đáng có; đối với những kẻ lười biếng không tích cực, phải đưa ra hình thức xử lý, đơn vị nào lười biếng, sản xuất kém phải tự chịu khổ. Bằng không, thưởng phạt không phân minh, thì không thể làm tốt một công việc"(24).

Đặng còn nói: "Phương châm của chúng ta là vừa phải cải thiện đời sống của quần chúng, vừa phải khiến địa chủ duy trì một địa vị kinh tế nhất định." "Đố với phú nông thì áp dụng phương châm tước bỏ phần phong kiến của họ, khuyến khích phần tư bản chủ nghĩa của họ."(25)

Bài báo cáo "Công tác kinh tế khu Thái Hành" do Đặng Tiểu Bình công bố vào tháng 7 năm 1943, không chỉ là hình mẫu tiêu biểu cho tôn chỉ chiến lược du kích sau lưng địch của Đảng Cộng sản — nhấn mạnh mối quan hệ quan trọng giữa sản xuất kinh tế với việc giành lấy thắng lợi chính trị và quân sự, mà còn tổng kết một cách hệ thống sự phát triển tư tưởng chung sau này của Đặng Tiểu Bình, đồng thời cũng là một ví dụ điển hình cho chủ nghĩa hiện thực kinh tế của ông. Sự biến đổi của xã hội chỉ có thể mang tính tiệm tiến, hơn nữa trong quá trình biến đổi phải cho nhân dân biết rằng việc thi hành chính sách nào mới mang lại lợi ích về kinh tế và chính trị cho họ. Chủ nghĩa xã hội cần đến dân chủ và thực lực kinh tế, chủ nghĩa xã hội chỉ có thể dựa vào "sản xuất tư bản chủ nghĩa" mới có thể xây dựng được. (Câu nói "sản xuất tư bản chủ nghĩa" này đã bị lược bỏ trong bản dịch chính thức được cơ quan ngôn luận công bố vào năm 1989 sau sự kiện Thiên An Môn. Mục đích làm như vậy không gì khác ngoài việc tránh để bài phát biểu của Đặng Tiểu Bình gây ra bất kỳ sự hiểu lầm nào có thể xảy ra.) Đặng dẫn lại câu nói của Mao Trạch Đông: "Chiến tranh, sản xuất, giáo dục là ba nhiệm vụ lớn sau lưng địch" để kết thúc bài báo cáo của mình. Tiếp đó Đặng Tiểu Bình lại nói: "Mọi việc chúng ta làm đều vì thắng lợi của chiến tranh, sản xuất chính là để bảo đảm thắng lợi của chiến tranh, giáo dục phục vụ cho chiến tranh và sản xuất, kết hợp chặt chẽ ba yếu tố này lại với nhau chính là sức mạnh bách chiến bách thắng. Do đó, tăng cường gấp trăm lần sự lãnh đạo đối với công tác xây dựng kinh tế phải là phương hướng được quán triệt xuyên suốt từ nay về sau."(26)

Trải nghiệm công tác của Đặng Tiểu Bình tại khu Thái Hành chắc chắn đã nhào nặn nên tư tưởng và quan niệm chính trị của ông, không còn nghi ngờ gì nữa, đồng thời cũng vun đắp xung quanh ông một đội ngũ cán bộ kiên định thực hiện những tư tưởng này, và trong phạm vi rộng lớn hơn sau này, họ tiếp tục đưa tư tưởng ấy vào thực tiễn. Những người từng làm đồng nghiệp hoặc cấp dưới của Đặng Tiểu Bình tại khu Thái Hành đã cấu thành nên một bộ phận quan trọng trong tầng lớp lãnh đạo ĐCSTQ sau năm 1949. Đơn cử như trong số 87 người đảm nhiệm chức vụ ủy viên và ủy viên dự khuyết Bộ Chính trị ĐCSTQ giai đoạn 1949—1989, có tới 17 người từng công tác tại Sư đoàn 129, Khu biên giới Tấn Ký Lỗ Dự hoặc các cơ quan thuộc quyền quản lý của nơi này trong khoảng thời gian từ 1938 đến 1945. So với con số đó, chỉ có 16 người xuất thân từ căn cứ địa Diên An trong giai đoạn 1937—1945.

Sau năm 1949, trong số những Ủy viên Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ từng công tác tại các cơ quan ở khu Thái Hành trong thời kỳ kháng chiến, không chỉ có Đặng Tiểu Bình và Lưu Bá Thừa, mà còn có Bạc Nhất Ba, Trần Tích Liên, Kỷ Đăng Khuê, Lý Đức Sinh, Lý Tuyết Phong, Lưu Hoa Thanh, Tần Cơ Vĩ, Tống Nhậm Cùng, Tô Chấn Hoa, Tạ Phú Trị, Hứa Thế Hữu, Từ Hướng Tiền, Dương Bạch Băng, Dương Đắc Chí, Triệu Tử Dương và Vạn Lý. Con số này thậm chí chưa bao gồm những người từng công tác tại tổng bộ Bát Lộ Quân và Cục Bắc phương ĐCSTQ ở vùng Thái Hành. Ngoại trừ những nhân vật tên tuổi như Chu Đê và Bành Đức Hoài vốn rất ít khi tham gia vào các công việc địa phương do họ dành phần lớn thời gian ở nơi khác, còn lại Dương Thượng Côn là người có mối liên hệ mật thiết sâu sắc với công tác tại Tấn Ký Lỗ Dự.

Bên cạnh những nhân vật từng công tác ở khu Thái Hành thời kỳ kháng chiến bước vào Bộ Chính trị và trở thành những nhân vật hiển hách sau năm 1949, còn có một số người xuất thân từ khu Thái Hành trở thành lãnh đạo trong quân đội, họ là: Lý Đạt (Phó bộ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Phó tổng tham mưu trưởng Giải phóng quân), Dương Bạch Băng (Tổng thư ký Quân ủy Trung ương) và Trần Tái Đạo. Ngoài ra, một số người xuất thân từ khu Thái Hành đảm nhiệm các chức vụ lãnh đạo tại các cơ quan trung ương đảng và nhà nước, bao gồm: An Tử Văn (Bộ trưởng Bộ Tổ chức Trung ương); Vương Nhậm Trọng và Hoàng Trấn (từng lần lượt giữ chức Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền Trung ương và Bộ trưởng Bộ Văn hóa); Nhung Tử Hòa (Phó bộ trưởng Bộ Tài chính); Đoàn Quân Nghị và Đằng Đại Viễn (từng lần lượt giữ chức Bộ trưởng Bộ Đường sắt). Lại có Dương Tú Phong (Chủ tịch chính quyền khu biên giới lúc bấy giờ, sau năm 1949 giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục Đại học). Thêm vào đó là một nhóm nhân sự đảm nhiệm các chức vụ cấp cao cấp tỉnh, gồm có Hoàng Âu Đông (Liêu Ninh), Lý Đại Chương (Tứ Xuyên), Lưu Kiến Huân (Quảng Tây và Hà Nam), Trương Quốc Hoa (Tây Nam/Tây Tạng) và Triệu Kiến Dân (Sơn Đông).

Nhiều người từng cộng tác với Đặng tại khu Thái Hành đã đóng vai trò quan trọng trong công cuộc cải cách mở cửa vào thập niên 80, Bạc Nhất Ba là một trong số đó. Ông từng đảm nhiệm chức vụ lãnh đạo căn cứ địa Thái Nhạc, sau đó giữ chức Phó chủ tịch chính quyền khu biên giới, khi đảm nhiệm chức vụ Ủy viên dự khuyết Bộ Chính trị vào thập niên 50, ông tỏ ra không mấy mặn mà với tư tưởng phát triển kinh tế của Mao Trạch Đông(27). Đầu thập niên 60, ông từng cộng tác với Đặng để giảm thiểu tối thiểu hóa những hậu quả tai hại do Đại nhảy vọt mang lại. Một người khác là Triệu Tử Dương, ông quen biết Đặng Tiểu Bình lần đầu vào năm 1938, khi đó Triệu là bí thư chi bộ đảng tại khu biên giới Ký Lỗ Dự(28).

Theo một số nguồn tin báo chí cho biết: Hồ Diệu Lăng (Đặng có lẽ đã quen biết Hồ tại Diên An vào năm 1937, khi đó Hồ là học viên của Trường Kháng Nhật Quân chính ở Diên An. Đây cũng là một trợ thủ đắc lực khác của Đặng. Trong giai đoạn 1942—1945, Hồ giữ chức chính ủy dưới sự lãnh đạo của Đặng tại căn cứ địa Thái Nhạc. Điều này là không đúng sự thật, bởi vì Hồ Diệu Bằng công tác tại Diên An trong thời kỳ Chiến tranh Kháng Nhật, sau đó lại gia nhập quân đội, công tác tại Binh đoàn dã chiến thứ hai do Lưu - Đặng lãnh đạo, rồi tiếp tục công tác tại Tứ Xuyên dưới quyền lãnh đạo của Đặng. Hồ đã trải qua toàn bộ thời kỳ kháng chiến ở Diên An, khi đó giữ chức Bộ trưởng Bộ Tổ chức Quân ủy Trung ương, chức vụ này giúp ông thường xuyên có quan hệ mật thiết với các chỉ huy trưởng của các căn cứ địa, bao gồm cả Đặng Tiểu Bình và Lưu Bá Thừa. Ngoài những yếu tố cân nhắc này, mối quan hệ giữa Hồ Diệu Bằng và Đặng Tiểu Bình chắc chắn rất khăng khít. Năm 1938, Hồ Diệu Bằng là người giới thiệu người vợ tương lai của Đặng Tiểu Bình là Trác Lâm gia nhập Đảng Cộng sản, đồng thời trong và sau năm 1949 từng phục vụ dưới trướng của Đặng tại khu vực Tây Nam; đến thập niên 50, ông giữ chức Bí thư Đoàn Thanh niên dưới sự lãnh đạo của Đặng(29).

Chiến tranh Giải phóng

Khi chiến tranh kháng chiến kết thúc, lực lượng của Đảng Cộng sản tại khu biên giới Tấn Ký Lỗ Dự đã phát triển vô cùng vũ bão. Thủ phủ khu biên giới được thiết lập tại Hàm Đan. Sư đoàn 129 đã trở thành một đội quân hùng mạnh, chẳng bao lâu sau được cải biên thành Binh đoàn dã chiến Trung Nguyên, rồi tiếp tục cải biên thành Binh đoàn dã chiến thứ hai. Trong các cuộc xung đột quân sự diễn ra vào thời gian hòa đàm giữa hai đảng Quốc - Cộng, Đại quân Lưu - Đặng đã có thể tiêu diệt quân đội Quốc Dân Đảng trong các chiến dịch ở Sơn Đông và Hà Nam. Thế nhưng, nếu quân đội Quốc Dân Đảng tiến về phía bắc và phía đông nhằm tiêu diệt Đảng Cộng sản, thì Đại quân Lưu - Đặng do nằm ở vị trí chiến lược hiểm yếu chắc chắn sẽ trở thành mục tiêu bị tấn công đầu tiên. Tưởng Giới Thạch quả thực đã điều động quân đội vào Thiểm Bắc (với mưu đồ tiêu diệt Mao Trạch Đông và lực lượng Đảng Cộng sản đồn trú tại đó), đồng thời lại điều quân đến Hà Nam và Sơn Đông để bao vây quân đội của Lưu - Đặng, hành động quân sự thứ hai này được gọi là "chiến lược quả tạ"(30). Lưu - Đặng sớm đã chuẩn bị tiến quân về phương nam, sau khi thu thập thông tin tình báo thuận lợi thông qua trinh sát vào tháng 5 và tháng 6, kế hoạch ban đầu dự định thực hiện việc tiến về phía nam vào cuối tháng 8(31); khi hay tin Mao Trạch Đông bị tấn công ở Thiểm Bắc, có lẽ nhận thức được sự cần thiết phải thực hiện một hành động giải cứu nào đó thay vì ngồi chờ chết, vào tháng 7 năm 1947, để đánh địch trở tay không kịp và giành thế chủ động, Lưu Bá Thừa và Đặng Tiểu Bình đã quyết định kiên quyết cho lực lượng chủ lực tiến về phương nam sớm hơn dự định (khiến Quốc Dân Đảng cảm thấy hết sức bất ngờ). Mục tiêu hướng đến là vùng núi Đại Biệt, nơi đây từng là căn cứ địa cách mạng cũ, có lực lượng du kích kiên bám trụ đấu tranh, lực lượng giải phóng dễ dàng cắm rễ sinh cơ. Chỉ cần lực lượng giải phóng chiếm lĩnh được vùng núi Đại Biệt, thì có thể ở phía đông uy hiếp Nam Kinh, phía tây ép sát Vũ Hán, phía nam án ngữ đại giang, kiểm soát Trung Nguyên. Tưởng Giới Thạch tất yếu sẽ phải điều động lực lượng đang tiến đánh Thiểm Bắc quay về cứu viện, điều này hoàn toàn đạt được mục đích chiến lược giải cứu Thiểm Bắc của Lưu - Đặng.

Mặc dù hành động lần này được tiến hành trong điều kiện bất ngờ, nhưng suýt chút nữa đã không thành công. Do đường sá lầy lội, ngập tràn đầm lầy, việc hành quân vô cùng khó khăn. Trải qua 20 ngày hành quân gấp liên tục quãng đường 500 km, vượt qua sự truy kích và chặn đánh của kẻ thù cùng vô vàn khó khăn trắc trở, Đại quân Lưu - Đặng đã đi trước kẻ thù để tiến vào vùng núi Đại Biệt. Đối với toàn quân, đây là một thắng lợi vô cùng to lớn. Đặc biệt là do hành động lần này chỉ có đường tiến mà không có đường lùi, nên nó mang đậm màu sắc đánh cược. Trận chiến phòng ngự diễn ra ở độ bến Nhữ Hà, do quân đội của Lưu - Đặng nằm trong tầm bắn pháo của kẻ thù, nên suýt chút nữa đã lâm vào cảnh diệt vong. Hành động chiến lược này cuối cùng giành được thắng lợi là nhờ công lao của Lưu Bá Thừa và Đặng Tiểu Bình, họ không chỉ trực tiếp lãnh đạo cuộc hành quân này, phần lớn thời gian đều đi bộ cùng các binh sĩ, mà còn liên tục cổ vũ tinh thần cho những binh sĩ mệt mỏi rã rời, phát huy tinh thần anh hùng chủ nghĩa, lập công lớn, dựng nghiệp lớn(32).

Việc Binh đoàn dã chiến thứ hai chiếm lĩnh vùng núi Đại Biệt đã tạo ra những tác động vô cùng to lớn. Tại đây, họ có thể khôi phục và xây dựng lại các căn cứ địa mới, thu hút một lượng đáng kể lực lượng quân đội Quốc Dân Đảng vốn dự định tiến đánh các khu giải phóng khác; đồng thời tạo điều kiện để Đảng Cộng sản sau đó có thể tận dụng vị trí chiến lược thuận lợi nhằm phát động một chiến dịch mang tính quyết định lật đổ sự thống trị của Quốc Dân Đảng ở miền nam, chiến dịch đó chính là Chiến dịch Hoài Hải — sở dĩ mang tên gọi này là bởi chiến dịch diễn ra với Từ Châu làm trung tâm. Đặng Tiểu Bình một lần nữa nhận được sự tín nhiệm của Mao Trạch Đông, lần này được bổ nhiệm làm Bí thư Tổng tiền tuyến.

Các hoạt động tại khu vực Hoa Đông đã giúp Đặng có thêm sự tiếp xúc mật thiết với Trần Nghị. Trên thực tế, khi Đặng và Trần Nghị cùng nhau chiếm giữ Trịnh Châu vào tháng 11 năm 1948, đó cũng là lần đầu tiên Đặng Tiểu Bình và Lưu Bá Thừa phải chia tay nhau trong thời gian dài. Tháng 11 năm 1948, Binh đoàn dã chiến thứ ba của Trần Nghị cùng Binh đoàn dã chiến thứ hai của Đặng bắt đầu phát động Chiến dịch Hoài Hải. Trận chiến này thường được các nhà sử học quân sự ca ngợi là một trong những chiến dịch trận địa vĩ đại nhất thế kỷ 20, kéo dài từ tháng 11 năm 1948 đến tháng 1 năm 1949, Đảng Cộng sản đã tiêu hủy tổng cộng 50 vạn quân đội Quốc Dân Đảng.

Cùng với thắng lợi của chiến trường Đông Bắc và sự đầu hàng của lực lượng quân đội Quốc Dân Đảng ở Bắc Bình, điều này đã trực tiếp dẫn đến việc Đảng Cộng sản tiếp quản chính quyền toàn quốc vào năm 1949. Binh đoàn dã chiến thứ hai và Binh đoàn dã chiến thứ ba dưới sự lãnh đạo của đồng chí Bí thư Cục Hoa Đông Trung ương ĐCSTQ mới lúc bấy giờ là Đặng Tiểu Bình, đã vượt sông Trường Giang vào tháng 4 năm 1949, chiếm lĩnh Nam Kinh, Thượng Hải cùng các tỉnh lân cận, trực tiếp dẫn đến việc Quốc Dân Đảng rời bỏ đại lục rút lui ra Đài Loan. Không còn nghi ngờ gì nữa, những cống hiến của Đặng trên mặt trận quân sự và chính trị là điều không thể phai mờ. Vai trò chính ủy đã đưa Đặng bước vào hàng ngũ ban chỉ huy; chỉ cần điểm qua các tác phẩm do Đặng viết trong khoảng thời gian bốn năm từ khi kết thúc kháng chiến đến khi thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, người ta sẽ thấy rõ Đặng đã đóng vai trò chủ chốt trong việc hoạch định quân sự như thế nào. Trong bất kỳ tình huống cần thiết và thích hợp nào, chẳng hạn như trong thời gian tiến vào đại biệt sơn năm 1947, Đặng đều tham gia vào một lượng lớn các hành động quân sự(33).

Chắc chắn là vào cuối năm 1947, các thành viên lãnh đạo của Binh đoàn dã chiến Trung Nguyên đã lựa chọn Đặng Tiểu Bình làm người lãnh đạo tối cao của họ trong số hai người Lưu - Đặng. Điều này không phải giữa Lưu và Đặng có mâu thuẫn gì, trên thực tế, cả hai rất tâm đầu ý hợp kể từ khi bắt đầu gắn bó từ năm 1938, và đã xây dựng được tình hữu nghị vĩnh cửu. Thế nhưng, nếu chỉ dựa vào sự ủng hộ cá nhân của Lưu, thì không thể tạo ra ảnh hưởng mang tính quyết định đối với tương lai của Đặng; yếu tố chủ chốt là Đặng đã thiết lập được các mối quan hệ nhân sự tốt đẹp trong tầng lớp lãnh đạo của giới quân sự và chính giới.

Trở về Tây Nam đại địa

Tháng 10 năm 1949, Đặng Tiểu Bình và Lưu Bá Thừa tham dự lễ kỷ niệm thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tổ chức tại Bắc Kinh. Sau buổi lễ, họ thống lĩnh Binh đoàn dã chiến thứ hai bắt đầu tiến quân về vùng Tây Nam. Vùng Tây Nam bao gồm ba tỉnh Tứ Xuyên, Vân Nam, Quý Châu cùng với Tây Tạng. Hành động quân sự lần này được phối hợp thực hiện cùng một phần lực lượng của Binh đoàn dã chiến thứ nhất xuất thân từ Tây Nam, sẽ giúp Đảng Cộng sản giành được thắng lợi triệt để trên đại lục mà hầu như không gặp phải sự kháng cự lớn nào. Vào cuối năm 1949, chiến dịch tiến quân vào Tây Nam đã giành thắng lợi. Đối với cá nhân Đặng Tiểu Bình, điều này có nghĩa là kể từ khi rời khỏi nhà vào năm 1920, đây là lần đầu tiên ông được đoàn tụ với gia đình. Đặng Tiểu Bình được bổ nhiệm làm Bí thư thứ nhất Phân cục Tây Nam (Khu ủy Tây Nam) của Đảng Cộng sản, Lưu Bá Thừa làm Bí thư thứ hai, lúc này chức vụ của ông đã chính thức vượt qua Lưu Bá Thừa.

Trong năm năm đầu tiên của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, đặc biệt là cho đến cuối năm 1952, nhằm phục vụ cho công cuộc tái thiết chính quyền quốc gia, các hoạt động chính trị và quản lý hành chính đều được phân chia theo khu vực dưới sự kiểm soát của quân đội. Ủy ban Quân chính khu Tây Nam cũng giống như ủy ban quân chính của năm khu vực khác ở Trung Quốc, là một biện pháp mang tính tạm thời nhằm khôi phục kinh tế, duy trì ổn định chính trị và củng cố địa vị của Đảng Cộng sản cho đến năm 1952. Ủy ban quân chính cấp khu vực chịu trách nhiệm kiểm soát toàn bộ các công việc địa phương và quân sự trong khu vực đó, đây là một hình thức kiểm soát quân sự.

Năng lực tổ chức và tầm nhìn chính trị của Đặng Tiểu Bình cũng được thể hiện rõ nét qua nhiều khía cạnh trong những năm tháng này. Harrison Salisbury trong cuốn sách viết về tiểu sử Đặng Tiểu Bình đã thuật lại rằng: "Đặng Tiểu Bình trong giai đoạn này đã giúp Mao Trạch Đông phát triển và hình thành nên kế hoạch tuyến ba của ông ấy — nhằm đề phòng các mối đe dọa từ bên ngoài, bố trí nền kinh tế Trung Quốc thành một loạt các dự án xây dựng đặt tại vùng nội địa(34)." Xét về mặt tín nhiệm chính trị dành cho Đặng, phát biểu này của Harrison có khả năng xảy ra; thế nhưng nếu Đặng vẫn còn ở Tây Nam trước khi Mao Trạch Đông bắt đầu cân nhắc những vấn đề này, thì phát biểu ấy lại không đứng vững(35). Tóm lại, Đặng chắc chắn là người tích cực cổ vũ cho việc xây dựng tất cả các công trình trọng điểm — trong đó có một dự án nổi tiếng là xây dựng tuyến đường sắt Thành - Du — đồng thời tích cực ủng hộ công cuộc tái thiết kinh tế.

Ủy ban Quân chính Tây Nam phải đối mặt với ba nhiệm vụ đặc biệt. Do Tây Nam là khu vực cuối cùng được giải phóng quân chinh phục, các tàn quân Quốc Dân Đảng bị đánh bại từ những khu vực khác đều tháo chạy về vùng này, một số tàn quân buộc phải đầu hàng, số khác thì biến thành thổ phỉ. Ngoài ra, vùng Tây Nam còn để lại khoảng hai triệu nhân viên cũ, những người này bao gồm các binh sĩ Quốc Dân Đảng và cựu quan chức chính phủ trốn chạy từ các vùng khác của Trung Quốc tới. Phương án giải quyết của Đặng Tiểu Bình là nhanh chóng phân tán những người này ra, cung cấp nhà ở và công việc để đáp ứng nhu cầu cấp thiết của họ, qua đó trấn an họ và dập tắt ý đồ dấn thân vào con đường thổ phỉ của họ. Tuy nhiên, tại những nơi mà hoạt động của thổ phỉ hoành hành dữ dội, thì phải kiên quyết tiêu dùng vũ lực để tiêu diệt.

Nhiệm vụ thứ hai vô cùng gay gắt không kém mà Ủy ban Quân chính Tây Nam phải đối mặt chính là chiến đấu chống lại sự lỏng lẻo, rệu rã của các tổ chức Đảng Cộng sản tại địa phương. Trước năm 1949, Đảng Cộng sản hầu như không có bất kỳ kinh nghiệm và tổ chức nào tại đại Tây Nam, số lượng đảng viên cũng rất ít, việc phát triển đảng viên mới trở thành ưu tiên hàng đầu. Tuy nhiên, tốc độ phát triển đảng viên quá nhanh lại đem theo những vấn đề mới, làm ảnh hưởng đến chất lượng đảng viên. Do đó, bắt buộc phải lập tức phát động một đợt chỉnh phong, thông qua chỉnh phong để tăng cường kỷ luật đảng. Điều này đã trở thành vấn đề được Đặng quan tâm hàng đầu trong thập niên 50(36).

Vấn đề nan giải thứ ba có mức độ nghiêm trọng tương đương chính là vấn đề dân tộc thiểu số. Khu vực Tây Nam có số lượng dân tộc thiểu số nhiều hơn bất kỳ khu vực nào ở Trung Quốc. Trong lịch sử Trung Quốc, mối quan hệ giữa các dân tộc thiểu số và người Hán từ trước đến nay chưa bao giờ tốt đẹp, cán bộ dân tộc thiểu số của Đảng Cộng sản thì vô cùng thiếu thốn. Hơn nữa, Đảng Cộng sản cho rằng cấu trúc xã hội của các dân tộc thiểu số này mang tính phong kiến, hoàn toàn không tương thích với tôn chỉ của Đảng Cộng sản. Ngoài chính sách ưu đãi dành cho cán bộ và đảng viên dân tộc thiểu số, Đặng Tiểu Bình còn miễn trừ các cuộc vận động chính trị mang tính toàn quốc như cải cách ruộng đất tại những khu vực tập trung đông dân tộc thiểu số. Công cuộc cải cách ruộng đất tại khu vực Tây Nam chỉ được tiến hành sau khi các cải cách xã hội khác như bãi bỏ chế độ nô lệ được hoàn tất(37).

Chú thích —

① Sư đoàn 129 do Lưu - Đặng thống lĩnh còn bao gồm Lữ 344 của Sư đoàn 115 và một phần của Lữ 343. (Chú thích của người dịch: Lữ 344 và chi đội 5 của Lữ 343 thuộc Sư đoàn 115 theo lệnh của tổng bộ Bát Lộ Quân ngày 24 tháng 2 năm 1938 đã quy thuộc Sư đoàn 129 chỉ huy). Phần lớn binh lực của hai lữ đoàn này sau đó đều được biên chế vào Binh đoàn dã chiến thứ hai. Hai lữ đoàn này tiến vào khu vực Thái Hành sát cánh chiến đấu cùng Sư đoàn 129. Sau năm 1940, họ chủ yếu hoạt động tại khu vực Ký Lỗ Dự và Sơn Đông thuộc Khu biên giới Tấn Ký Hà. Sau này trong các hoạt động chính trị của Đảng Cộng sản, những vị tướng nổi tiếng nhất của hai lữ đoàn này là Tô Chấn Hoa, Dương Đắc Chí và Dương Dũng.

② Rất nhiều người đã ghi chép lại mối liên hệ với Đặng Tiểu Bình trong những năm tháng ấy qua các hồi ký của họ. Đơn cử như bộ sách bốn tập khá nổi tiếng do Dương Quốc Vũ và Trần Phỉ Cầm biên soạn: "Hai mươi tám năm của Đặng Tiểu Bình", Bắc Kinh, Nhà xuất bản Trác Việt Trung Quốc, năm 1989; "Hai mươi tám năm: Từ chính ủy sư đoàn đến tổng bí thư", Nhà xuất bản Văn nghệ Thượng Hải, năm 1989; "Hai mươi tám năm: Từ chính ủy sư đoàn đến tổng bí thư (Tập tiếp theo)", Nhà xuất bản Văn nghệ Thượng Hải, năm 1990; "Hai mươi tám năm: Từ chính ủy sư đoàn đến tổng bí thư (Tập 3)", Nhà xuất bản Dịch văn Thượng Hải, năm 1992.

③ Lương Chính: "Đồng chí Đặng Tiểu Bình trong Tổng động hội chiến địa". "Thông tấn xã Lịch sử Đảng Sơn Tây", số 2 năm 1992, trang 30.

④ Lộ Đôn Vinh: "Đồng chí Đặng Tiểu Bình ở Phần Hiếu". "Thông tấn xã Lịch sử Đảng Sơn Tây", số 2 năm 1986, trang 19.

⑤ Agnes Smedley: "Cuộc phản công của Trung Quốc", Luân Đôn, Công ty xuất bản Glantz, năm 1938, trang 85, họ gặp nhau vào ngày 25 tháng 10 năm 1937.

⑥ "Điếu Bá Thừa". Ngày 21 tháng 10 năm 1986. Xem "Tuyển tập văn kiện Đặng Tiểu Bình" tập 3.

⑦ Ủy ban Biên soạn Lịch sử chiến tranh Phương diện quân số 4 Hồng quân Công nông Trung Quốc biên soạn: "Lịch sử chiến tranh Phương diện quân số 4 Hồng quân Công nông Trung Quốc", Nhà xuất bản Quân giải phóng, năm 1989, Bắc Kinh.

⑧ Theo Benjamin Yang trong "Quá trình trưởng thành của một người theo chủ nghĩa cộng sản thực tế: Đời sống thuở niên thiếu của Đặng Tiểu Bình (1904—1949)" trang 453 cho biết: "Đặng được triệu hồi về Diên An nhiều hơn các nhà lãnh đạo khác, thường xuyên ở lại rất lâu trong hang đá của Mao vào ban đêm..." Câu đầu tiên dường như không đúng, nhưng nếu hai người trò chuyện thâu đêm suốt sáng lâu đến vậy, thì chắc chắn là trong khoảng thời gian từ tháng 8 đến tháng 12 năm 1938.

⑨ Lý Đạt: "Sư đoàn 129 Bát Lộ Quân trong Chiến tranh Kháng Nhật" trang 17, Nhà xuất bản Nhân dân, năm 1985, Bắc Kinh.

⑩ Bạc Nhất Ba và Đặng Tiểu Bình: "Tưởng nhớ đồng chí chiến hữu Tả Quyền của chúng ta", "Nhật báo Giải phóng", ngày 4 tháng 7 năm 1942.

⑪ Bạc Nhất Ba: "Căn cứ địa Thái Nhạc kiên trì kháng chiến như thế nào", "Nhật báo Giải phóng", ngày 3 tháng 7 năm 1943.

⑫ Đặng Tiểu Bình: "Vấn đề Quốc Dân Đảng tại khu Thái Hành", ngày 23 tháng 8 năm 1942, xem "Tuyển tập biên tập bổ sung văn kiện sáu năm đảng bộ Thái Hành", Bộ biên tập tuyển tập văn kiện sáu năm đảng bộ Thái Hành, năm 1944, trang 93.

⑬ Bành Đức Hoài: "Hồi ký của một nguyên soái Trung Quốc", trang 439.

⑭ Ôn lại những cuộc tranh cãi này, xem phần lời nói đầu "Viễn cảnh của cuộc cách mạng cộng sản Trung Quốc" trong "Tia lửa: Cách mạng nông thôn Trung Quốc" do Catherine Hartford và Steven M. Goldstein đồng tác giả, New York, Công ty xuất bản M. E. Sharpe, năm 1989, trang 3.

⑮ Ví dụ: Trương Hương Sơn: "Ba quyết định sáng suốt trọng đại" xem trong "Hai mươi tám năm: Từ chính ủy sư đoàn đến tổng bí thư (Tập 3)" do Dương Quốc Vũ và Trần Phỉ Cầm biên soạn, năm 1942, trang 114.

◖ Các tài liệu liên quan mới nhận được còn có: "Bản thảo lịch sử căn cứ địa cách mạng Thái Hành", do Hội đồng Tổng biên soạn căn cứ địa cách mạng Thái Hành biên soạn, Nhà xuất bản Nhân dân Sơn Tây, Thái Nguyên, năm 1987; "Bộ sách tư liệu lịch sử căn cứ địa cách mạng Thái Hành tập 2: Xây dựng đảng", do Hội đồng Tổng biên soạn căn cứ địa cách mạng Thái Hành biên soạn, Nhà xuất bản Nhân dân Sơn Tây, Thái Nguyên; "Bộ sách tư liệu lịch sử căn cứ địa cách mạng Thái Hành tập 4: Xây dựng chính quyền", do Hội đồng Tổng biên soạn căn cứ địa cách mạng Thái Hành biên soạn, Nhà xuất bản Nhân dân Sơn Tây, Thái Nguyên, năm 1940; "Lược sử căn cứ địa cách mạng Thái Nhạc", do Phòng nghiên cứu lịch sử đảng Tỉnh ủy Sơn Tây ĐCSTQ biên soạn, Nhà xuất bản Nhân dân, Bắc Kinh, năm 1993. Dương Điện Khuê: "Thủ trưởng Lưu - Đặng lãnh đạo chúng ta đi từ khó khăn nghiêm trọng đến những thắng lợi mới", "Thông tấn xã Lịch sử Đảng Sơn Tây", số 3 năm 1989, trang 37—39.

◗ Đặng Tiểu Bình: "Ký Nam trong gian khổ phấn đấu", ngày 25 tháng 3 năm 1939, xem tập 2 "Thời kỳ Chiến tranh Kháng Nhật" trong "Tư liệu tham khảo giảng dạy lịch sử đảng ĐCSTQ" do Phòng tư liệu Khoa Lịch sử đảng ĐCSTQ Đại học Nhân dân Trung Quốc biên soạn, Nhà xuất bản Đại học Nhân dân, Bắc Kinh, năm 1979, trang 303—322. "Tình hình thời cuộc và một số vấn đề chính sách, phát biểu tại cuộc họp Cục Bắc phương thảo luận công tác Ký Nam", xem "Tuyển tập tư liệu lịch sử Tấn Ký Lỗ Dự", tập 1 năm 1941—1942, trang 12.

◘ "Báo cáo tổng kết công tác chính trị và quân sự Ký Nam", tháng 1 năm 1943, xem "Tuyển tập tư liệu lịch sử căn cứ địa Tấn Ký Lỗ Dự", trang 451. Tề Vũ: "Sự trưởng thành của một căn cứ địa cách mạng", trang 84.

◙ Đặng Tiểu Bình: "Vấn đề Quốc Dân Đảng tại khu Thái Hành", ngày 23 tháng 8 năm 1942.

☚ "Chính ủy Đặng bảo vệ lợi ích của quần chúng", xem "Xây dựng chi bộ", số 3 năm 1986, trang 59; Tào Khâm Ôn, Khương Đình Ngọc: "Bàn sơ lược về tư tưởng xây dựng kinh tế căn cứ địa kháng chiến sau lưng địch của đồng chí Đặng Tiểu Bình", xem "Thái Hành nguy nga", số 1 năm 1987, trang 4.

(21) Đặng Tiểu Bình: "Đề nghị thành lập hội nghị tham nghị tạm thời khu biên giới", ngày 16 tháng 3 năm 1941, xem "Nhật báo Tân Hoa" (bản Hoa Bắc), ngày 21 tháng 3 năm 1941.

(22) "Đồng chí Đặng Tiểu Bình trình bày tại Hội nghị cán bộ cao cấp Phân cục Thái Hành Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ (Tổng kết khái quát về cuộc đấu tranh chống địch trong năm năm qua và phương châm đấu tranh chống địch từ nay về sau)", ngày 26 tháng 1 năm 1943, bài viết này đăng trên số 15 phụ san "Chiến đấu" do Phân cục Thái Hành Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ xuất bản ngày 15 tháng 3 năm 1943, trang 17.

(23) "Phần một và phần hai kết luận của đồng chí Đặng Tiểu Bình tại Hội nghị cán bộ cao cấp Phân cục Thái Hành", ngày 20 tháng 2 năm 1943, xem "Tuyển tập văn kiện đảng Thái Hành năm 1943", năm 1944, trang 107.

(24) "Kết luận của đồng chí Đặng Tiểu Bình tại Hội nghị cán bộ cao cấp Phân cục Thái Hành ngày 20 tháng 2", ngày 20 tháng 2 năm 1943, xem "Tuyển tập văn kiện kể từ khi kháng chiến", tập 2 phần 2, năm 1944, trang 103.

(25) "Công tác kinh tế khu Thái Hành", xem "Tuyển tập văn kiện Đặng Tiểu Bình", tập 1, trang 86.

(26) Bạc Nhất Ba: "Hồi ức về một số quyết định và sự kiện trọng đại" (hạ), Nhà xuất bản Trường Đảng Trung ương ĐCSTQ, Bắc Kinh, năm 1991 và 1993.

(27) Triệu Vĩ: "Tiểu sử Triệu Tử Dương", Hồng Kông, Nhà xuất bản Giáo dục Văn hóa, năm 1989, trang 29.

(28) Dương Trung Mỹ: "Hồ Diệu Bằng: Tiểu sử một người Trung Quốc", New York, Công ty xuất bản M. E. Sharpe, năm 1988, đặc biệt xem trang 113.

(29) "Báo cáo giải đáp của Chính ủy Đặng về một số vấn đề trong thời cuộc và nhiệm vụ", ngày 21 tháng 6 năm 1947 (báo cáo chưa qua kiểm tra), xem "Tuyển tập tư liệu lịch sử căn cứ địa Tấn Ký Lỗ Dự", 1945—1947, trang 132.

(30) "Báo cáo gửi Quân ủy về tình hình lực lượng du kích kiên trì đấu tranh tại Đại Biệt Sơn của Lưu - Đặng", ngày 11 tháng 6 năm 1947, xem "Tuyển tập tư liệu lịch sử Binh đoàn dã chiến thứ hai Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc", trang 62.

(31) Đỗ Nghĩa Đức: "Trước và sau chiến dịch phản công vượt sông", xem trong "Hai mươi năm: Từ chính ủy sư đoàn đến tổng bí thư (Tập tiếp theo)" do Dương Quốc Vũ và Trần Phỉ Cầm biên soạn.

(32) Chung Tiến: "Tổng lãm lý luận và thực tiễn của Đặng Tiểu Bình (1938—1965)", Nhà xuất bản Nhân dân Liêu Ninh, Thẩm Dương, năm 1941, trang 224.

(33) Harrison E. Salisbury: "Các vị hoàng đế mới: Mao và Đặng", Luân Đôn, Công ty xuất bản HarperCollins, năm 1992, xem từ trang 124 trở đi.

(34) Barry Naughton: "Tuyến ba: Bảo vệ các ngành công nghiệp nội địa Trung Quốc", đăng trong "Tập san Trung Quốc", số 115, trang 351.

(35) "Khắc phục khuynh hướng không lành mạnh hiện nay trong nội bộ đảng khu vực Tây Nam", ngày 6 tháng 6 năm 1950, xem "Đặng Tiểu Bình văn tuyển", tập 1, trang 152; Trần Bích Kiều: "Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, đón chào thắng lợi mới", xem "Hai mươi tám năm: Từ chính ủy sư đoàn đến tổng bí thư (tập 3)" của Dương Quốc Vũ và Trần Phỉ Cầm, năm 1992, trang 265.

(36) "Về vấn đề dân tộc thiểu số Tây Nam", ngày 21 tháng 7 năm 1950, xem "Đặng Tiểu Bình văn tuyển", tập 1, trang 162.