Khán giả vỗ tay nồng nhiệt khen ngợi vở kịch. Vở kịch đó làm tôi cảm động quá đến nỗi không dám nhìn thẳng vào mặt Ríp-stơn nữa, vì sợ nó trông thấy những giọt nước mắt của tôi.
– Vở kịch hay biết bao! Có phải không Xmít-phin? - nó nói như vậy trong lúc chúng tôi xô đẩy, chen lấn qua đám đông để ra ngoài rạp. - Vở này chỉ rõ rằng con người không phải dễ dàng ngày một ngày hai sống buông thả là trở thành kẻ phạm tội ngay, chính cuộc sống dần dần biến đổi người ta thành kẻ vô lại... “Tình mẹ yêu con vô cùng bao la, rộng lớn”. Tớ nghĩ rằng điều đó có nghĩa là người mẹ bao giờ cũng tha thứ cho con mình. Chỉ cần nghĩ đến mẹ thôi là lập tức thấy mình trong sạch hơn.
– Phải, phải, đúng như vậy đấy. Cậu nói đúng lắm.
– Trong vở này không nói đến dì ghẻ nhỉ. Xmít-phin này, tớ nghĩ rằng nếu nằm mơ thấy dì ghẻ thì hẳn cậu buồn lắm đấy.
Tôi cố cười to để trả lời nó, nhưng vẫn gượng gạo thế nào ấy.
– Cậu làm sao thế? Tại sao đột nhiên cậu lại khóc nức nở như vậy? - Ríp-stơn hỏi.
Lúc đó chúng tôi đã đi ra ngoài phố.
– Thôi đủ rồi, đừng khóc nữa. Nếu cậu có tính hay khóc mếu như vậy thì đừng nên xem các vở buồn. Sao, cậu không có khăn tay à? Này, cậu cầm lấy khăn của mình đi.
Và nó rút từ trong túi ra một mảnh vải bẩn thỉu.
– Ríp-stơn ơi.
– Thôi đừng khóc nữa! Cậu ốm hay sao đấy? Trông kìa, đồng hồ chỉ mười giờ rồi, chúng mình đi về nhà đi thôi! Tớ còn phải đi xa. Thế cậu sống ở đâu? Cậu phải có mặt ở nhà trước mấy giờ? Cửa hàng của chủ cậu ở phố nào?
Câu hỏi cuối cùng nó nói bằng một giọng lo lắng, hình như nó thoáng nghi ngờ.
– Tớ không sống ở của hàng, - tôi ghé mồm sát vào tai nó lúng túng nói. - Tớ không có ông chủ nào cả.
– Không có chủ? Thế cậu sống bằng nghề gì? Cậu làm việc ở đâu?
– Tớ không làm việc gì ở đâu cả. Không thể gọi công việc cũ của chúng mình là nghề nghiệp được.
– Cậu vẫn làm công việc cũ à? - Ríp-stơn kinh ngạc thốt lên. - Chẳng lẽ con người cậu thực sự không có gì thay đổi sao, Xmít-phin? Không, không thể như thế được!
– Đúng, mình có sự thay đổi. - tôi nói qua dòng lệ. - Chỉ có điều là mình thay đổi theo chiều hướng xấu hơn... xấu như trong vở kịch ấy.
Ríp-stơn kinh hãi. Nó đứng im suy nghĩ một hồi lâu rồi bối rối nhìn tôi.
– Vì thế mà cậu khóc có phải không, Xmít-phin? - nó hỏi.
Tôi lặng lẽ gật đầu.
– Như thế có nghĩa là cậu muốn biến đổi.
– Tất nhiên rồi, mình rất muốn thế. Mình muốn trở thành người tốt ngay lập tức, nhưng không biết làm thế nào cả. Cậu giúp mình với.
– Mình có thể giúp cậu làm gì nào?
– Mình cũng không biết nữa. Giá được vào làm việc cùng với cậu thì hay quá.
– Mình cũng đã nghĩ tới điều đó! Ríp-stơn sôi nổi nói. - Để mình thử bàn bạc với ông thợ cả của mình xem sao. Đi nhanh lên kẻo nhà máy đóng cửa mất.
Tôi cương quyết nghe theo lời khuyên của Ríp-stơn, hai chúng tôi cùng rảo bước trên đường phố. Nhưng vừa đi được một quãng, trước mặt chúng tôi đã xuất hiện ông Háp-kin. Ông ta đứng dựa lưng vào cột đèn. Khi tôi đi qua ông ta đặt tay lên vai tôi với vẻ rất thân ái. Nhưng tôi vẫn cảm thấy như bàn tay ông ta nắm chặt lấy vai tôi.
– A, té ra mày ở đây à! - ông ta trách rất nhẹ nhàng. - Mày thật là một thằng bé không ngoan ngoãn, không biết vâng lời. Mày không biết xấu hổ sao khi đi đến những nơi xấu xa như thế này, mặc dầu mày vẫn biết rằng bà cô tốt bụng của mày không thể nào chịu nổi việc đó! Chẳng lẽ mày không thể nào cắt đứt được cái mối quan hệ xấu xa trước kia ư? Còn thằng này, - ông ta quay ra bảo Ríp-stơn, - nếu mày còn định lôi kéo làm nó đi chệch đường thì tao sẽ điệu mày vào đồn cảnh sát ngay. Bước mau! Cút đi cho khuất mặt tao.
Tôi kinh ngạc vì ông Háp-kin xuất hiện quá đột ngột đến nổi không nói được lời nào. Ríp-stơn chắc hẳn cũng kinh sợ trước giọng nói hách dịch và vẻ người quá sang trọng của ông Háp-kin, nên chỉ biết ngạc nhiên hết trố mắt nhìn tôi lại nhìn ông chủ tôi.
– Thế nào, cậu có đi với mình không, Xmít-phin? - cuối cùng nó hỏi tôi. Nếu không đi thì chúng mình chia tay nhau ở đây thôi.
– Thôi, Ríp-stơn ạ, ta chia tay nhau thôi! Có thể chẳng bao lâu nữa chúng ta lại gặp nhau.
Ríp-stơn tiếp tục bước đi, tôi thấy nó quay lại mấy lần nhìn tôi, vẻ mặt vẫn ngạc nhiên như trước.
– Tao bắt gặp mày đi với thằng vô lại nào vậy? - ông Háp-kin hỏi vậy, tay vẫn nắm chặt vai tôi đi về phố Két.
– Nó không phải là thằng vô lại, nó là một đứa bé lương thiện. - tôi trả lời.
– Nếu nó là đứa bé lương thiện thì tại sao nó lại có mối liên hệ với thằng ăn cắp như mày? - ông Háp-kin giễu cợt hỏi. - Còn mày thì cần gì mà lại quen biết cái thằng lương thiện đó? Mày phải luôn nhớ đến công việc của mày và không được quên rằng mày làm việc cho tao.
Tôi bối rối quá không biết trả lời thế nào nữa. Ông Háp-kin đã bỏ tay ra không giữ vai tôi nữa, tôi có thể chạy trốn ông ta và chạy theo Ríp-stơn. Nhưng tôi không có gan thực hiện ý định đó. Ông Háp-kin đã gây cho tôi nỗi sợ hãi không sao tả xiết. Tôi không dám rời ông ta một chút nào.
– Mày đã nói gì với tháng bẻ lương thiện ấy? - ông ta hỏi.
– Cháu nói về cuộc sống cũ, - tôi trả lời.
– Nói về cuộc sống cũ à? Trước đây mày là đứa bé lương thiện chăng?
– Không, trước đây thằng bé ấy cũng đi ăn cắp.
– A, như vậy không phải lúc nào nó cũng là người lương thiện cả, có phải không, Gim? Trước đây nó hay giở trò gì?
Tôi thấy tố cáo bạn cũ thì quả là chẳng hay gì, nhưng tôi không dám trái ý ông chủ. Tôi kể:
– Cháu với nó ăn cắp các thứ vặt vãnh ở chợ Cô-ven-hác-đen và cùng sống với nhau ở khu “cổng tò vò".
– Ra thế đấy! Còn bây giờ nó sống ở đâu? Làm nghề gì?
– Nó đang làm việc ở nhà máy.
– Thế mà gọi là làm việc à? Gọi là vật lộn với công việc nặng nhọc, bẩn thỉu thì đúng hơn, thằng bé đáng thương quá! Nó có kiếm được nhiều tiền không?
– Lương nó là mười tám pen-ni trong một tuần.
– Để nhận được số tiền nhỏ mọn ấy mà suốt ngày nó phải lao động quần quật, chân bước trong bùn lầy và đi làm từ sáng sớm thứ hai đến tận tối mịt thứ bảy. Mày có biết cả năm nó được bao nhiêu tiền không? Chỉ có ba stéc-linh mười tám si-linh thôi.
– Thế thì sao, món tiền ấy có ít đâu?
– Theo ý mày trong một năm lao động trả được như thế thì đã nhiều rồi có phải không? Thế mày có biết trong chiếc ví mày móc được hôm nay có bao nhiêu tiền không? Có hai mươi bảy stéc-linh! Bạn mày phải làm quần quật trong bảy năm trời mới có nổi số tiền đó! Không biết nó sẽ nói gì khi biết rằng trong vòng một phút mày không phải lấm láp chân tay mà vẫn kiếm được món tiền bằng lương bảy năm của nó! Tao nghĩ rằng chắc hẳn lúc đó nó chẳng thích gì cuộc sống lương thiện của nó đâu!
– Có thể nó sẽ nói rằng thà kiếm ít nhưng không sợ tù tội còn hơn là kiếm nhiều như cháu, - tôi rụt rè nói.
– Phải, tất nhiên là “chùm nho trông cũng khá đấy nhưng còn xanh quá!”, mày đã nghe thấy câu ngụ ngôn này chưa?[1], Gim? Một con cáo đã chê bai như vậy khi nó không tài nào lấy nổi chùm nho chín mọng trên cây. Tao không muốn mày quá hợm hĩnh tự cường điệu khả năng của mày lên, Gim ạ, nhưng mày phải hiểu rằng không khéo léo, không tài giỏi thì không thể nào làm nổi công việc sáng nay mày đã làm. Còn thằng bé đáng thương kia chắc không đủ tài khéo léo vì vậy nó mới lên mặt dạy đời. Nó cũng dạy mày một bài học phải không?
- Cháu không biết trả lời thế nào nữa... nó kể cho cháu nghe là nó đã biến đổi thành người tốt rồi, chỉ có thể thôi.
– Chắc hẳn nó bảo rằng bây giờ nó sống sung sướng và nó kinh sợ khi nó nhớ lại cuộc sống cũ... Tao đoán ra nội dung câu chuyện của chúng mày rồi. Thế mày có nói gì cho nó nghe không?
– Nói về việc gì ạ?
– Nói về tao ấy.
– Cháu không dám nói gì về ông đâu ạ!
– Sao?!
Lúc đó chúng tôi đã đi sang một khu vực vắng vẻ, ít người qua lại. Vừa quát to, ông Háp-kin vừa đột ngột quay mặt lại nhìn tôi, làm ra vẻ rất ngạc nhiên vì tôi đã dám chối cãi một sự thực hiển nhiên mà ông đã rõ.
Nếu quả thật tôi có nói về ông Háp-kin chắc hẳn tôi không thể nào chịu đựng nổi cái nhìn của ông ta. Lúc này tôi mạnh dạn nhìn thẳng vào mắt ông chủ và nhắc lại:
– Cháu không nói một lời nào về ông cả.
Đột nhiên ông ta cất tiếng cười to:
– Tất nhiên rồi! - ông chủ nói. - Nếu mày dám kể cho thằng bé con gặp mày trong rạp hát về tao thì...! Giữa mày với tao bây giờ chắc có chuyện hay ra trò đấy!
Ông ta tiếp tục cười giòn khanh khách làm như trong các lời nói vừa rồi có ý gì đùa cợt ngộ nghĩnh lắm.
– Tao có thể nói lên sự đánh giá của tao về thằng bé ấy cho mày nghe, - ít phút sau ông Háp-kin nói. - Nó chỉ là thằng ngu đần không hơn, không kém. Tất nhiên nó không có lỗi trong việc đó, nhưng nó là thằng ngốc, điều đó đã hiển nhiên rồi. Nó đã thử sống cuộc đời vui vẻ, thoải mái: có nhiều tiền và không phải làm lụng gì cả. Nhưng nó không có đủ khả năng nên đành bắt tay vào việc, làm hùng hục như con bò thiến mà chỉ được có ba pen-ni trong một ngày. Cứ thử tưởng tượng xem, nếu nó không phải là thằng ngu, nếu nó có khả năng và tài nghệ như mày, liệu nó có can đảm chịu sống cuộc đời như vậy hay không? Không đời nào! Qua công việc lương thiện và nặng nhọc trong nhà máy, nó định làm cho ai đó kinh ngạc chăng? Ai khen nó? Dứt khoát không ai khen nó cả. Ngược lại ai cũng nói: “Thằng bé kia liệu hồn đấy, mày phải nhớ rằng chúng tao chưa tống cổ mày ra khỏi nhà máy thế là mày đã sung sướng lắm rồi. Mày cứ hơi láo lếu một chút thôi chúng tao sẽ đuổi mày như đuổi một con chó vô tích sự vậy...”. À, mà chúng ta đã về đến nhà rồi đây.
Chúng tôi bước vào phòng, bữa ăn tối ngon lành đã chuẩn bị xong. Trên bàn bày một đĩa bánh nhân thịt nóng hổi, đĩa kia có món khoai tây hầm, ngoài ra còn có hai cái cốc và một vỏ bia.
Ông Háp-kin mời tôi ngồi bàn và hết sức niềm nở xúc các món ngon vào đĩa của tôi. Sau khi nghe những lời suy luận của ông chủ về cuộc sống bất hạnh của Ríp-stơn rồi lại được ăn ngon như thế này, ý định cải tạo thành người tốt của tôi đã bị lung lay dữ dội. Tất nhiên Ríp-stơn đáng thương chỉ là đứa bé thiếu tài năng (tôi không hiểu rõ ý nghĩa của chữ này, nhưng tôi rất thích dùng chữ đó), có thể nó vẫn phải sống suốt đời bằng cách còng lưng xuống vác các bao tải than to kếch xù, còn đối với tôi, đó lại là chuyện khác! Nó không biết rõ các khả năng của tôi. Nó không biết hai tháng qua tôi sống bằng nghề móc túi. Nó không biết công việc ấy mới dễ dàng làm sao và tôi đã kiếm được bao nhiêu tiền! Phải rồi, việc gì phải bắt mình trở thành thằng bé nghèo khổ như Ríp-stơn, trong lúc không ai biết ơn gì mình về việc đó cả.
– Thế nào, Gim, - ông Háp-kin hỏi, - mày nghĩ sao, liệu bây giờ thằng bạn “lương thiện” của mày đang ăn món gì đây? Chắc hẳn thằng bé đáng thương ấy đang ăn mẩu bánh mì với miếng pho mát mốc meo, được ăn như thế chắc hẳn nó đã hài lòng rồi có phải không?
– Cháu cũng nghĩ như vậy. - Tôi phụ họa theo.
– Ăn xong, nó nằm vật và trên chiếc phản gỗ kê trong lán trại chật chội và bẩn thỉu, có phải không?
– Vâng tất nhiên là như thế rồi, - tôi cũng cười vang cùng ông Háp-kin.
– Còn về phần mày, mày có một phòng ngủ ấm cúng lắm. - sau khi yên lặng chừng một phút, ông ta nói tiếp. - Mày sẽ thấy trong chiếc tủ thấp kê ở phòng đó có nhiều áo sơ mi và quần áo lót. Ở đó cũng treo một bộ com-lê tốt đấy nhưng không hiểu mày mặc có vừa không. À, thế nào, mày có đồng hồ chưa?
– Cháu mà lại có đồng hồ à? Chưa bao giờ cháu dám mơ ước đến thứ đồ dùng xa xỉ ấy cả.
– Tao sẽ mang cho mày một cái đồng hồ ngay lập tức. Lũ trẻ tao nuôi bao giờ cũng được đeo đồng hồ.
Ông ta bước ra khỏi phòng và một phút sau ông quay lại tay cầm một chiếc đồng hồ quả quýt bằng bạc tuyệt đẹp, dây đeo cũng bằng bạc. Ông chủ thân hành đeo cho tôi chiếc đồng hồ đó và rất thân mật dạy tôi cách lên dây đồng hồ. Trông thấy chiếc dây đeo sáng lấp lánh vòng vèo trên chiếc áo khoác ngoài của tôi, tôi lập tức cảm thấy như có vực sâu thăm thẳm ngăn cách tôi với Ríp-stơn bất hạnh, tôi thương xót nghĩ tới số phận cay đắng của bạn tôi.
Sau bữa ăn tối, ông Háp-kin uống một cốc rượu pha hỗn hợp gồm rượu trắng loại nặng, cô nhắc và rom, hút điếu xì gà, bình tĩnh ngả người xuống đi-văng và bảo tôi kể cho ông ta nghe là đã xem gì trong nhà hát.
Tôi bắt đầu kể tỉ mỉ nội dung vở kịch cho ông ta nghe vì vở kịch đó làm tôi cảm động lắm.
Nhưng nội dung vở kịch gợi cho ông chủ những cảm xúc khác hẳn với cảm xúc của tôi và Ríp-stơn. Ông ta luôn luôn đưa ra những lời nhận xét giễu cợt chen ngang vào câu chuyện tôi kể và chứng minh cho tôi thấy rằng tất cả những nhân vật trong vở kịch đều là những kẻ ngu đần và trong cuộc sống không bao giờ lại có chuyện vớ vẩn thế.
Cuối cùng tôi cũng thấy rất hổ thẹn vì không hiểu sao tôi lại có thể xúc động trước câu chuyện ngớ ngẩn như vậy. Để che giấu không cho ông Háp-kin biết tôi đã cảm động thế nào khi ngồi trong rạp hát, tôi đồng ý với mọi lời nhận xét của ông ta và còn cười to hơn ông ta nữa.
Chúng tôi đã hoàn toàn trở thành bạn bè của nhau. Cuối cùng ông ta nhìn đồng hồ.
– Ồ, chúng mình ngồi lâu quá! - ông chủ nói to. - Đã mười hai giờ đêm rồi! Đi ngủ đi, Gim! Cầm lấy nến đi, tao ngồi trong bóng tối cũng được thôi. Buồng của này ở trên gác. Ở bên tay phải ấy. Khi nào thay quần áo xong, mày gọi to lên, tao sẽ lên đó lấy nến xuống đây.
Tôi thành thật chúc ông chủ ngủ ngon giấc. “Không, ông ta hoàn toàn không phải là người xấu!” - Tôi khẳng định như vậy và cầm ngọn nến từ tay ông đưa, đi về căn phòng của tôi.
Ông Háp-kin nói rằng tôi có căn phòng ngủ ấm cúng nhưng quả thật chưa bao giờ tôi dám mơ ước là được sống trong căn phòng sang trọng như thế này. Trên giường có bộ quần áo lót trắng như tuyết xếp gọn gàng, phía trên treo các bức màn gió xinh đẹp may bằng vải hoa. Ở cửa sổ mắc màn che màu trắng, trên chiếc tủ thấp có để một cái gương, sàn giải một tấm thảm mềm nhiều màu sắc, gần chậu rửa mặt treo chiếc khăn trắng muốt.
Tôi mạnh dạn bước vào phòng, nhưng khi trông thấy những đồ đạc sang trọng như thế tôi vội lùi lại để xem liệu mình có bước lầm vào phòng khác không. Bên phải còn phòng nào không nhỉ? Không, không còn phòng nào nữa, đây đúng là phòng ngủ của tôi. Tôi cởi giày để tránh bôi bẩn tấm thảm kỳ diệu và rụt rè tiến lại chiếc giường. Tôi rất muốn xem thật kỹ mọi thứ bày trong căn phòng tuyệt đẹp này, nhưng tôi nhớ rằng ông Háp-kin còn đang ngồi trong bóng tối vì vậy tôi vội nằm xuống giường.
– Cháu xong rồi! - tôi nói to. - Xin ông lên đây cầm nến đi thôi.
Không ai trả lời tôi cả, “chắc hẳn vì cửa đóng kín nên ông chủ không nghe thấy gì”, - tôi nghĩ vậy nên đang nằm yên cũng đành nhỏm dậy, mở cửa và định gọi to hơn nữa, nhưng bỗng nhiên tôi nghe rõ giọng nói của ông Háp-kin và giọng người phụ nữ đã mở cửa cho chúng tôi.
Hình như họ đang cãi nhau.
– Chẳng lẽ anh lại phải xin phép em mỗi khi anh đi hay về sao? Anh đã nói với em rồi, anh đi có việc.
– Cả ngày hôm qua lẫn cả ngày hôm kia anh đều nói là đi có việc gì đó. Tất cả đều là những lời bịa đặt trắng trợn. Em biết anh đi có việc gì rồi.
– Hừ, nếu đã biết là anh nói dối thì việc gì em phải hỏi anh nữa. Anh đi, có thế thôi.
Giọng hai người bỗng im bặt đi.
– Xin ông lên đây cầm nến ạ! - tôi lại nói to.
Một phút sau ông Háp-kin bước vào phòng tôi, cầm lấy ngọn nến và lặng lẽ bước ra. Ngay sau đó tôi nghe có tiếng cánh cửa từ phía ngoài đóng sập lại.
Cuộc cãi cọ của ông Háp-kin với vợ của ông ta không làm tôi lo lắng chút nào. Ông ta đi đâu đó, còn bà ta không cho đi, chỉ có thế thôi tôi có liên quan gì đến việc đó đâu! Tôi thanh thản nằm trên chiếc giường êm ái và sắp ngủ thì bỗng nghe thấy tiếng gõ cửa.
– Ai đấy?
– Mặc quần áo rồi xuống dưới này, em bé ạ, cô cần nói chuyện với em.
Tôi nhận ra giọng nói của bà Háp-kin. Bà ta khẽ hé cửa đặt ngọn nến trên bàn rồi không nói thêm một lời nào nữa, bà lặng lẽ đi ra.
❀ ❀ ❀
[1] “Con cáo và chùm nho” là tên một câu chuyện ngụ ngôn nổi tiếng của Ê-dốp (cổ Hy Lạp). Sau này La Phông-ten (Pháp) và Cơ-rư-lốp (Nga) cũng làm thơ theo đề tài này. (ND)
