Pamphilus kết hôn với Philumena, người mà trước kia khi nàng còn là một trinh nữ, chàng từng cưỡng đoạt trong lúc không hề biết danh tính. Chiếc nhẫn đoạt được từ tay nàng khi ấy, chàng đem tặng cho người tình Bacchis, một kỹ nữ. Về sau, Pamphilus lên đường đi Imbros khi chưa hề đụng tới người vợ mới cưới. Nàng mang thai, và mẹ nàng đã đưa nàng về nhà cha mẹ đẻ với lý do ốm đau nhằm giấu không cho mẹ chồng biết. Pamphilus trở về, phát hiện ra chuyện sinh nở, đành giữ kín nhưng quyết định không nhận lại vợ. Cha chàng lại ngỡ nguyên do là vì chàng vẫn tơ tưởng Bacchis. Trong lúc Bacchis đang tự minh oan, Myrrhina, mẹ của cô gái bị hại, vô tình nhận ra chiếc nhẫn. Pamphilus liền đón vợ cùng con trai về nhà.

Hecyra là tên của vở kịch này. Trong lần công chiếu đầu tiên, một tai họa không may đã làm gián đoạn buổi diễn khiến khán giả không thể thưởng thức trọn vẹn hay đánh giá tác phẩm; bởi lẽ đám đông khi ấy đã bị cuốn theo múa dây và dồn hết sự chú ý vào đó. Nay vở kịch được công chiếu lại như một tác phẩm hoàn toàn mới; tác giả lúc đó đã không muốn đem công chiếu lần hai ngay, chính là để có thể bán lại nó lần nữa. Quý vị đã từng xem những vở kịch khác của ông; nay xin quý vị hãy dành sự chú ý cho tác phẩm này.

Tôi đến trước quý vị với tư cách là sứ giả của nhà thơ, trong vai người đọc lời mở đầu; xin hãy chấp thuận lời thỉnh cầu của tôi, để khi về già tôi vẫn được hưởng đặc quyền như thời trẻ, cái thời tôi đã biến những vở kịch mới từng bị từ chối trở nên được tán thưởng, khiến các tác phẩm không bị lãng quên cùng tác giả. Trong số đó có những tác phẩm của Cæcilius mà tôi nghiên cứu đầu tiên khi mới ra mắt; có những vở tôi bị gạt bỏ, có những vở tôi phải vất vả lắm mới giữ được chỗ đứng. Biết rằng vận may trên sân khấu vốn bấp bênh, nơi hy vọng còn mông quảnh, tôi vẫn chấp nhận gian khổ. Tôi đã tận tụy dàn dựng chúng, để từ chính tác giả đó tôi học hỏi thêm những tác phẩm mới và không làm ông nản chí trên con đường nghệ thuật. Tôi đã đưa chúng lên sân khấu. Khi được thưởng thức, khán giả đã yêu thích. Nhờ đó tôi đã đưa nhà thơ trở lại vị thế của mình, người tưởng như đã phải từ bỏ niềm đam mê, công sức và nghệ thuật kịch nghệ vì sự độc hại của kẻ thù. Nhưng nếu thời đó tôi coi thường tác giả và tìm cách nhụt chí ông, để ông sống một đời nhàn rỗi thay vì sáng tạo, thì tôi đã dễ dàng khiến ông từ bỏ việc viết lách. Nay, vì tôi, xin hãy lắng nghe lời thỉnh cầu này bằng một tâm trí công bằng. Tôi xin đưa Hecyra trở lại trước quý vị, vở kịch mà tôi chưa bao giờ được diễn trọn vẹn trong sự tĩnh lặng, bởi những vận xui đã liên tiếp đè nặng lên nó. Những tai họa ấy sẽ được trí tuệ của quý vị xoa dịu, nếu quý vị ủng hộ nỗ lực của chúng tôi. Lần đầu tiên khi tôi bắt đầu diễn vở này, những lời khoe khoang của bọn võ sĩ đấm box, sự chờ đợi diễn viên múa dây, cộng thêm đám đông chen chúc, tiếng ồn ào và la hố của phụ nữ đã buộc tôi phải rút khỏi sân khấu trước thời hạn. Đến buổi diễn mới này, tôi cố gắng giữ thói quen cũ là thử sức lại một lần nữa; tôi đưa nó lên sân khấu lần thứ hai. Ở Hồi thứ nhất, tôi đã làm hài lòng khán giả; nhưng rồi một tin đồn lan truyền rằng sắp có trận đấu võ sĩ giác đấu; đám đông liền kéo đến, gây náo loạn, la hố và tranh giành chỗ ngồi: rốt cuộc tôi lại không thể giữ được vị trí của mình. Giờ đây không còn sự hỗn loạn nào nữa: chỉ có sự chú ý và lặng im—cơ hội diễn kịch đã được trao cho tôi; và chính quý vị có quyền làm vẻ vang cho lễ hội kịch nghệ này. Xin đừng vì hành động của mình mà để nghệ thuật kịch nghệ rơi vào tay một số ít người; hãy để uy quyền của quý vị trở thành chỗ dựa và sự trợ giúp cho nỗ lực của tôi. Nếu tôi chưa bao giờ tham lam ra giá cho tài năng của mình, và luôn cho rằng thành tựu lớn nhất là cống hiến hết mình cho sự giải trí của quý vị; xin hãy cho phép tôi đạt được điều này: giữ cho người đã tin tưởng giao phó công sức cho tôi bảo vệ và giao bản thân cho sự công bằng của quý vị—giữ cho người đó không bị kẻ xấu ác ý nhạo báng hay vây hãm từ mọi phía. Vì tôi, xin hãy chấp nhận lời thỉnh cầu này và lắng nghe trong im lặng, để ông ấy có động lực viết tiếp những vở kịch khác, và để bản thân tôi có lợi ích trong việc nghiên cứu các tác phẩm mới sau này do chính tôi bỏ tiền mua.

Philotis và Syra bước ra.

Phil. Thề có thần linh, Syra à, bà chẳng tìm đâu ra được mấy gã tình nhân thủy chung với người yêu đâu. Chẳng hạn như gã Pamphilus này, đã bao lần gã thề thốt với Bacchis—thề thốt trang trọng đến mức ai nghe cũng tin sái cổ—rằng chừng nào nàng còn sống thì gã sẽ không bao giờ cưới vợ. Thế mà giờ đây, gã đã lấy vợ rồi đấy.

Syr. Chính vì lẽ đó, tôi chân thành khuyên cô và van xin cô đừng rủ lòng thương hại bất kỳ ai, mà hãy bóc ngắn cắn dài, lột sạch và xâu xé mọi gã đàn ông mà cô nắm được.

Phil. Sao cơ! Không trừ một ai ư?

Syr. Chẳng trừ ai cả; bởi vì xin cô nhớ cho, chẳng một gã nào đến với cô mà không mang theo ý định dùng lời ngon ngọt để thỏa mãn dục vọng với chi phí thấp nhất có thể. Lẽ nào cô lại không lập mưu đáp trả lại chúng?

Phil. Thế nhưng, thề có thần linh, đối xử tệ với tất cả mọi người thì thật bất công.

Syr. Mới lạ làm sao! Bất công khi trả thù kẻ thù của cô ư? Hay khi để chúng mắc bẫy ngay bằng chính cách chúng định bẫy cô? Ôi, khổ thân tôi quá! Cớ sao tuổi trẻ và nhan sắc của cô không thuộc về tôi, hoặc giả những tư tưởng này của tôi lại không ở nơi cô?

Parmeno bước ra từ nhà Laches.

Par. (Ở cửa, nói với Scirtus bên trong.) Nếu ông chủ có hỏi tìm ta, ngươi cứ bảo là ta vừa ra cảng để hỏi thăm tin tức chuyến trở về của Pamphilus. Nghe rõ chưa Scirtus? Nếu ông ấy hỏi thì bảo thế; còn nếu không hỏi thì đừng nói gì cả, để lần sau ta còn dùng lại cái cớ đó làm cớ mới. (Bước lên phía trước, nhìn quanh.)—Nhưng kia có phải cô Philotis thân yêu của tôi không nhỉ? Sao cô ấy lại đến đây? (Đến gần chào.) Chúc Philotis một ngày tốt lành!

Phil. Ô, chào Parmeno.

Syr. Thề có thần linh, chào cậu Parmeno.

Par. Thề có thần linh, chào bà Syra. Philotis này, cô đã đi đâu vui vẻ suốt thời gian qua thế?

Phil. Về phần tôi, thực sự tôi chẳng vui vẻ chút nào khi phải rời nơi này đến Corinth cùng một gã thuyền trưởng cỗ lỗ sĩ; suốt hai năm trời ở đó, tôi đã phải chịu đựng gã trong cay đắng.

Par. Tôi đồ rằng không ít lần cô tiếc nuối Athens và tự trách sự nông nổi của mình.

Phil. Không lời nào tả xiết tôi đã sốt ruột thế nào để được trở về đây, tống khứ gã thuyền trưởng đó và gặp lại các người, để theo thói quen cũ lại được thoải mái tham gia những cuộc vui cùng các người; bởi ở nơi đó, tôi không được cất lời trừ những lúc được phép và về những chủ đề gã chọn.

Par. (Mỉa mai.) Tôi không nghĩ gã thuyền trưởng ấy lại thiếu ga-lăng đến mức khóa miệng cô đâu.

Phil. Nhưng chuyện mà Bacchis vừa kể cho tôi nghe ở trong nhà này là thế nào vậy? (Chỉ vào nhà Bacchis.) Một điều tôi chưa bao giờ nghĩ lại có thể xảy ra: rằng cậu ta, ngay khi cô ấy còn sống, lại có thể nhẫn tâm cưới vợ.

Par. Cưới vợ ư, quả đúng thế!

Phil. Này, cậu ta chẳng phải đã lấy vợ rồi sao?

Par. Đúng thế; nhưng tôi nghi ngờ liệu cuộc hôn nhân này có bền lâu được không.

Phil. Mong chư thần ban cho đúng như vậy, nếu điều đó có lợi cho Bacchis. Nhưng tại sao tôi lại nên tin điều đó? Nói cho tôi nghe đi, Parmeno.

Par. Chuyện này không nên loang ra ngoài; cô đừng hỏi thêm nữa.

Phil. Mấy người sợ nó bị lộ ra công chúng chứ gì. Thần linh chứng giám, tôi hỏi không phải để đi rêu rao, mà chỉ để âm thầm mừng thầm trong lòng thôi.

Phil. Cậu có nịnh tôi đến mấy thì tôi cũng chẳng dại gì đem cái lưng ra đánh cược với sự kín miệng của cô.

Phil. Ồ, đừng nói thế chứ, Parmeno; cứ làm như cậu không sốt sắng muốn kể cho tôi nghe hơn là tôi muốn biết chuyện không bằng.

Par. (Tự nói.) Cô ta nói đúng đấy; đó lại là tật xấu lớn nhất của mình. (Nói với Philotis.) Nếu cô hứa giữ bí mật, tôi sẽ kể cho cô nghe.

Phil. Giờ thì cậu lại trở về đúng bản tính rồi đấy. Tôi hứa với cậu; nói đi.

Par. Lắng nghe này.

Phil. Tôi đang chăm chú nghe đây.

Par. Pamphilus đang lúc say đắm Bacchis mê muội thì cha cậu ấy bắt đầu hối thúc lấy vợ, đưa ra những lý lẽ mà người cha nào cũng dùng: rằng ông đã già, cậu ấy lại là con trai duy nhất, ông muốn có chỗ dựa lúc tuổi già. Lúc đầu cậu ấy từ chối. Nhưng cha cậu ấy càng ép dữ dội khiến tâm trí cậu ấy do dự giữa chữ hiếu và tình yêu. Bằng cách dằn dỗi và cằn nhằn liên tục, cuối cùng ông lão cũng đạt được mục đích và hứa hôn cậu ấy với con gái nhà hàng xóm sát vách chúng tôi (chỉ vào nhà Phidippus). Điều này ban đầu không có vẻ quá tồi tệ với Pamphilus, mãi cho đến tận sát ngày cưới, khi thấy mọi thứ đã sẵn sàng và không còn hoãn lại được nữa, bắt buộc phải cưới; lúc đó, cậu ấy mới đau đớn đến mức tôi tin rằng nếu Bacchis có mặt ở đó, chính cô ta cũng phải rủ lòng thương. Mỗi khi có cơ hội ở riêng với tôi để trút bầu tâm sự, cậu ấy lại nói: “Parmeno ơi, ta tiêu rồi! Ta đã làm gì thế này! Ta đã tự lao mình vào tai họa gì thế này! Parmeno ơi, ta không thể nào chịu đựng nổi chuyện này. Đau đớn thay, ta phế rồi!”

Phil. (Thốt lên dữ dội.) Mong chư thần trừng phạt lão Laches vì đã làm cậu ấy khổ sở như vậy!

Par. Nói tóm lại, cậu ấy đã rước vợ về nhà. Đêm đầu tiên, cậu ấy không hề đụng đến cô gái; đêm tiếp theo cũng chẳng hơn gì.

Phil. Cậu nói gì cơ? Một thanh niên chung giường với một trinh nữ, lại còn ngà ngà say, mà có thể kiềm chế không chạm vào cô ta sao? Cậu nói chuyện nghe vô lý quá; tôi không tin đó là sự thật.

Par. Tôi đoán cô thấy thế là phải, vì chẳng ai đến với cô mà lại không thèm khát cô; nhưng cậu ấy lấy cô ta là vì bị ép buộc.

Phil. Sau đó thì chuyện gì xảy ra?

Par. Chỉ vài ngày sau, Pamphilus kéo tôi ra một chỗ riêng xa nhà và kể rằng cô gái trẻ ấy vẫn chưa bị cậu ấy chạm tới; và trước khi rước cô ta về làm vợ, cậu ấy đã hy vọng có thể chịu đựng được cuộc hôn nhân này: “Nhưng Parmeno này, vì ta không thể quyết định sống chung với cô ấy lâu hơn, nên việc biến cô ấy thành trò cười là điều chẳng vinh dự gì cho ta mà cũng chẳng có lợi cho bản thân cô gái ấy, thà rằng ta trả cô ấy về cho người thân nguyên vẹn như lúc ta nhận về.”

Phil. Cậu đang kể về một bản tính vô cùng lương thiện và trắc ẩn của Pamphilus đấy.

Par. “Tự ta tuyên bố điều này thì thật bất lợi cho ta, nhưng nếu gửi cô ấy trả về cho cha mà không nêu lý do trách móc thì thật vô lễ; nhưng ta hy vọng rằng cô ấy, khi nhận ra mình không thể sống cùng ta, cuối cùng sẽ tự nguyện ra đi.”

Phil. Trong thời gian đó cậu ấy làm gì? Cậu ấy có đến thăm Bacchis không?

Par. Ngày nào cũng đến. Nhưng như thường lệ, sau khi thấy cậu ấy đã thuộc về người khác, cô ta ngay lập tức trở nên khó tính và hay cằn nhằn hơn.

Phil. Thề có thần linh, điều đó chẳng có gì đáng ngạc nhiên cả.

Par. Và chính hoàn cảnh này đã góp phần làm cậu ấy xa lánh cô ta; sau khi đã nhìn nhận kỹ bản thân, nhìn nhận cô ta và người vợ ở nhà, cậu ấy đã so sánh phẩm hạnh của cả hai. Người vợ, đúng như mong đợi từ một cô gái xuất thân danh giá và tự do, rất đoan trang và nết na, nhẫn nại chịu đựng sự lạnh nhạt cùng mọi lời lăng mạ của chồng, giấu kín những xúc phạm của cậu ấy. Trước điều đó, tâm trí cậu ấy một phần bị khuất phục bởi lòng thương hại dành cho vợ, một phần bị thúc ép bởi sự hống hách của kẻ kia, nên đã dần xa rời Bacchis và chuyển tình cảm sang người vợ sau khi tìm thấy một tâm hồn đồng điệu. Đúng lúc đó, ở Imbros có một người họ hàng già của họ qua đời. Tài sản ở đó theo luật thuộc về họ. Cha cậu ấy liền xua gã Pamphilus đang thất tình sang đó, dù cậu ấy rất nản lòng. Cậu ấy để vợ ở lại đây với mẹ, vì ông lão đã lui về quê sống và ít khi lên thành phố.

Phil. Thế thì còn điều gì trong cuộc hôn nhân này ngăn cản nó bền lâu nữa?

Par. Cô sẽ nghe ngay đây. Ban đầu, trong vài ngày, giữa họ thực sự có sự hòa hợp tốt đẹp. Thế nhưng trong thời gian đó, bằng một cách kỳ lạ, cô ta bắt đầu nảy sinh sự chán ghét đối với bà Sostrata; dù giữa họ chưa từng có bất kỳ cuộc tranh cãi hay lời qua tiếng lại nào.

Phil. Thế thì sao?

Par. Nếu có lúc nào bà Sostrata đến trò chuyện, cô ta liền lập tức bỏ đi, từ chối gặp mặt; rốt cuộc, khi không thể chịu đựng thêm được nữa, cô ta giả vờ rằng mẹ cô ta cho người đến gọi về để phụ giúp một lễ cúng tế. Khi cô ta ở đó được vài ngày, bà Sostrata ra lệnh cho người đi đón về. Cô ta đưa ra một lý do cớ gì đó. Bà lại ra lệnh tương tự; không ai gửi lại lời cáo lỗi nào. Sau khi gửi người đến đón nhiều lần, họ lấy cớ rằng cô gái bị ốm. Bà chủ tôi lập tức đến thăm; nhưng không ai cho bà vào. Khi ông lão biết chuyện này, hôm qua ông đã từ quê lên đặc biệt vì việc đó và đến gặp ngay cha của Philumena. Chuyện gì xảy ra giữa họ thì tôi chưa rõ; nhưng thực sự tôi thấy lo lắng không biết việc này sẽ kết thúc ra sao. Giờ cô đã biết toàn bộ sự việc rồi đấy; còn tôi sẽ đi tiếp nơi tôi đang trên đường đến.

Phil. Tôi cũng vậy, vì tôi có hẹn gặp một người khách lạ.

Par. Cầu mong chư thần phù hộ cho những gì cô làm!

Phil. Tạm biệt!

Par. Tạm biệt cô, Philotis thân yêu của tôi.

Mỗi người đi một ngả.

Laches và Sostrata bước ra từ nhà Laches.

Lach. Ôi đức tin của chư thần và loài người! Cái giống loài gì thế này! Cái sự cấu kết gì thế này! Tất cả phụ nữ đều muốn và từ bỏ cùng một thứ giống hệt nhau! Và ông chẳng thể tìm thấy một ai lệch khỏi bản tính của những người còn lại dù chỉ một chút. Chẳng hạn như, cứ như thể có cùng một sự đồng lòng, tất cả mẹ chồng đều ghét con dã. Cũng theo cách đó, hệ thống của họ là chống đối lại chồng mình; sự bướng bỉnh của họ ở đây là như nhau. Tất cả họ dường như đều được đào tạo trong cùng một ngôi trường về sự trái tính trái nết. Trong ngôi trường đó, nếu có bất kỳ người thầy nào, tôi rất chắc chắn rằng chính là bà (chỉ vào Sostrata).

Sos. Khổ thân tôi chưa! Ngay lúc này tôi còn chẳng biết tại sao mình lại bị buộc tội nữa!

Lach. Hả! Bà không biết ư?

Sos. Cầu mong chư thần ban phúc lành cho tôi, Laches à, và mong chúng ta được sống bên nhau trong hòa thuận!

Lach. (Nói nhỏ.) Cầu chư thần ngăn chặn tai họa đó!

Sos. Tôi chắc chắn rằng chẳng mấy lâu nữa ông sẽ nhận ra rằng tôi đã bị ông buộc tội một cách không đáng.

Lach. Bà mà không đáng ư? Có thể nói được điều gì để bào chữa cho hành vi này của bà chứ? Bà, người đang làm nhục cả tôi, cả bản thân bà lẫn gia đình, và đang gieo rắc nỗi buồn cho con trai bà. Hơn nữa, bà đang biến những người thông gia của chúng ta, từ bạn bè thành kẻ thù, những người đã nghĩ con trai bà xứng đáng để họ tin tưởng giao con cái cho. Chỉ riêng bà, bằng sự ngu ngốc của mình, đã đứng ra gây ra sự xáo trộn này.

Sos. Cái gì, tôi ư?

Lach. Tôi nói là bà đấy, người đàn bà coi tôi như hòn đá chứ không phải con người. Bà nghĩ rằng vì tôi có thói quen ở quê nhiều nên tôi không biết mỗi người ở đây đang sống ra sao ư? Tôi biết những gì diễn ra ở đây tốt hơn nhiều so với nơi tôi sống hàng ngày; vì lý do này: chính vì những gì bà làm ở nhà mà thiên hạ đồn đại ở ngoài. Cách đây một thời gian, tôi đã nghe nói Philumena bắt đầu chán ghét bà; và tôi chẳng kinh ngạc chút nào; quả thực, nếu cô ta không làm vậy thì còn đáng kinh ngạc hơn. Nhưng tôi không tưởng tượng được cô ta lại đi xa đến mức ghét cả toàn bộ gia đình; nếu tôi biết điều đó, cô ta thà ở lại đây còn bà thì đi đi. Nhưng hãy xem những phiền ngoái này nảy sinh không đáng ra sao vì lỗi của bà, Sostrata; tôi đã về quê sống theo yêu cầu của bà, để trông nom công việc nhằm giúp gia cảnh có thể chu cấp cho sự phung phí và tiện nghi của bà, không tiếc công sức bản thân vượt quá mức hợp lý và tuổi tác cho phép. Vậy mà đổi lại tất cả những điều đó, bà lại chẳng bận tâm làm sao để không có gì khiến tôi phiền lòng!

Sos. Thề có thần linh, chuyện này xảy ra hoàn toàn không phải do phương cách hay lỗi lầm nào của tôi.

Lach. Không, chính là do bà; bà là người duy nhất ở đây; mọi trách nhiệm đều đổ lên đầu bà, Sostrata. Bà đáng lẽ phải chăm sóc công việc ở đây khi tôi đã giải thoát bà khỏi những lo toan khác. Chẳng phải là sự xấu hổ sao khi một người đàn bà già lại đi kiếm chuyện gây nổ với một cô gái? Bà sẽ nói đó là lỗi của cô ta chứ gì.

Sos. Quả thực tôi không nói thế, Laches thân yêu của tôi.

Lach. Tôi mừng vì điều đó, nguyện chư thần độ trì cho con trai tôi. Tôi hoàn toàn chắc chắn về điều này: không lỗi lầm nào của bà có thể khiến bà bớt xấu đi trong mắt người khác.

Sos. Làm sao ông biết được, chồng tôi, liệu cô ấy có thể giả vờ ghét tôi chỉ để được ở bên mẹ cô ấy nhiều hơn không?

Lach. Bà nói sao về điều này? Chẳng phải là bằng chứng quá đủ sao khi hôm qua không ai chịu cho bà vào nhà khi bà đến thăm cô ta?

Sos. Ôi, họ bảo tôi lúc đó cô ấy đang rất ốm; vì lý do đó tôi mới không được vào gặp.

Lach. Tôi e rằng tính khí của bà mới là bệnh của cô ta chứ chẳng phải thứ gì khác; và thực ra có lý do chính đáng đấy, vì không một ai trong các bà là không muốn con trai mình lấy vợ; và cuộc hôn nhân hợp mắt các bà phải là cuộc hôn nhân được chọn; khi theo lời thỉnh cầu của các bà, chúng đã kết hôn, thì cũng theo lời thỉnh cầu của các bà, chúng lại phải bỏ nhau.

Phidippus bước ra từ nhà ông.

Phid. (Nói với Philumena bên trong.) Dù cha biết, Philumena, rằng cha có quyền bắt con phải làm theo lệnh cha, nhưng bị xiêu lòng bởi tình cảm của một người cha, cha sẽ tự nhượng bộ con và không phản đối ý muốn của con.

Lach. Và nhìn kìa, thật đúng lúc tôi thấy Phidippus; tôi sẽ sớm biết từ ông ấy mọi chuyện ra sao. (Đến gần ông.) Phidippus này, dù tôi biết mình đặc biệt chiều chuộng gia đình, nhưng không đến mức để sự tốt nết của mình làm hư hỏng tâm trí họ. Và nếu ông cũng làm như vậy, điều đó sẽ có lợi hơn cho chính ông và chúng tôi. Hiện tại tôi thấy ông đang chịu sự kiểm soát của những người đàn bà đó.

Phid. Mới nhìn kìa!

Lach. Hôm qua tôi đã đến gặp ông về chuyện con gái ông; ông lại đuổi tôi về mà chẳng cho biết thêm điều gì. Điều đó không hề thích hợp nếu ông muốn mối thông gia này tiếp tục mà lại giấu giếm sự bất bình. Nếu có bất kỳ lỗi lầm nào về phía chúng tôi, hãy nói ra; hoặc bằng cách tự minh oan, hoặc xin lỗi, chúng tôi sẽ khắc phục những điều đó cho ông, chính ông sẽ là người phán xét. Nhưng nếu nguyên do giữ cô ấy lại nhà ông là vì cô ấy bị ốm, thì tôi nghĩ ông đang làm điều bất công với tôi, Phidippus, nếu ông sợ cô ấy không được chăm sóc chu đáo ở nhà tôi. Nhưng nguyện chư thần phù hộ tôi, tôi không chịu thua ông ở điểm này đâu, dù ông là cha cô ấy, rằng ông có thể cầu chúc điều tốt lành cho cô ấy nhiều hơn tôi, và đó là vì con trai tôi, người mà tôi biết coi trọng cô ấy không kém bản thân nó. Hơn nữa, thực tế ông cũng không phải không biết nó sẽ phiền lòng đến nhường nào nếu nó biết chuyện này; vì lý do đó, tôi muốn đón cô ấy về nhà trước khi nó trở về.

Phid. Laches à, tôi nhận thấy cả sự cẩn trọng lẫn lòng tốt của ông, và tôi tin rằng mọi điều ông nói đều đúng như ông nói: và tôi muốn ông tin tôi ở điểm này; tôi rất mong cô ấy trở về với ông nếu tôi có thể bằng bất kỳ giá nào thực hiện được.

Lach. Điều gì ngăn cản ông thực hiện nó? Nào, cô ấy có phàn nàn gì về chồng mình không?

Phid. Hoàn toàn không; vì khi tôi thúc ép mạnh hơn và cố buộc cô ấy quay về, cô ấy đã trang trọng quả quả rằng mình không thể ở lại nhà ông trong khi Pamphilus vắng mặt. Có lẽ mỗi người đều có khuyết điểm riêng; tôi vốn có tính chiều chuộng; tôi không thể làm trái ý gia đình mình.

Lach. (Quay sang vợ đang đứng tách ra.) Hả! Sostrata!

Sos. (Thở dài cay đắng.) Than ôi! Khổ thân tôi chưa!

Lach. (Nói với Phidippus.) Đây là quyết định cuối cùng của ông sao?

Phid. Ít nhất là vào lúc này, có vẻ là vậy; nhưng ông còn điều gì muốn nói nữa không? Vì tôi có chút việc buộc phải ra Quảng trường ngay.

Lach. Tôi sẽ đi cùng ông.

Cùng đi ra.

Sostrata ở lại một mình.

Sos. Thề có thần linh, tất cả chúng ta chắc chắn đều bị chồng ghét bỏ với sự bất công như nhau, chỉ vì một vài người khiến tất cả chúng ta đều có vẻ đáng bị đối xử khắc nghiệt. Bởi vì nguyện chư thần phù hộ cho tôi, về những gì chồng tôi cáo buộc, tôi hoàn toàn vô tội. Nhưng thật không dễ để tự minh oan, mọi người đã đi đến kết luận quá mạnh mẽ rằng tất cả mẹ kế đều khắc nghiệt: thề có thần linh, tôi thì không hề như vậy, vì tôi chưa bao giờ coi cô ấy khác gì con gái đẻ của mình; tôi cũng không thể hiểu nổi làm sao chuyện này lại xảy ra với mình. Nhưng thực sự, vì nhiều lý do, tôi đang vô cùng sốt ruột mong con trai trở về nhà.

Bà đi vào trong nhà.

Pamphilus và Parmeno bước ra.

Pam. Ta tin chắc không một ai từng gặp nhiều trắc trở trong tình yêu hơn ta. Ôi, cay đắng cho ta! Cớ sao ta lại tiếc nuối cuộc sống này! Lẽ nào vì nông nỗi này mà ta lại quá sốt ruột trở về nhà? Ôi, thà rằng ta sống ở bất kỳ đâu trên thế gian này còn hơn là trở về đây để nhận ra mình cay đắng đến thế! Bởi tất cả chúng ta đều biết, những ai từng gặp rắc rối vì bất kỳ nguyên nhân nào, thì toàn bộ thời gian trôi qua trước khi chúng ta biết đến nó đều là một sự cứu rỗi.

Par. Tuy nhiên, dù sao thì cậu cũng sẽ sớm biết cách thoát khỏi những tai họa này thôi. Nếu cậu không trở về, sự rạn nứt này có thể đã rộng hơn nhiều; nhưng giờ đây, Pamphilus, tôi chắc chắn cả hai sẽ phải e sợ sự có mặt của cậu. Cậu sẽ tìm hiểu sự thật, xóa bỏ sự thù hằn của họ, khôi phục lại tình cảm tốt đẹp một lần nữa. Đây chỉ là những chuyện vặt vãnh mà cậu đã tự thuyết phục bản thân là quá nghiêm trọng.

Pam. Sao lại an ủi ta? Có ai trên đời này cay đắng như ta không? Trước khi lấy cô ấy làm vợ, trái tim ta đã vướng bận bởi những tình cảm khác. Giờ đây, dù về chủ đề này ta nên im lặng, ai cũng dễ dàng biết được ta đã phải chịu đựng biết bao; thế nhưng ta chưa bao giờ dám từ chối người mà cha ta ép buộc. Phải khó khăn lắm ta mới dứt khỏi người khác, và gạt bỏ tình cảm đã cắm rễ sâu sâu ở đó! Và vừa mới đặt chúng vào một nơi khác, thì kìa! một tai họa mới lại nảy sinh, có thể xé tạc ta khỏi cô ấy nữa. Hơn nữa, ta đoán rằng trong chuyện này ta sẽ thấy hoặc mẹ ta hoặc vợ ta có lỗi; và khi ta phát hiện ra sự thật đó, còn gì lại ngoài việc trở nên cay đắng hơn nữa? Bởi nghĩa vụ, Parmeno ạ, bắt ta phải chịu đựng tình cảm của mẹ; còn với vợ, ta bị ràng buộc bởi các nghĩa vụ; trước đây cô ấy đã chịu đựng sự đối xử của ta một cách nhẫn nại đến thế, và không bao giờ tiết lộ những sai trái mà ta gây ra cho cô ấy. Nhưng Parmeno này, phải có điều gì đó quan trọng, ta không biết là gì, đã xảy ra thì sự hiểu lầm này mới nảy sinh giữa họ và kéo dài lâu đến thế.

Par. Hoặc là một điều gì đó vớ vẩn, thề có thần linh, nếu cậu đánh giá đúng giá trị của lời nói; những thứ đôi khi là sự thù hằn lớn nhất lại không xuất phát từ những xúc phạm lớn nhất; vì thường xảy ra trong những hoàn cảnh nhất định mà người khác thậm chí còn không nổi giận, thì vì chính lý do đó, một kẻ nóng tính lại trở thành kẻ thù lớn nhất của cậu. Trẻ con nuôi dưỡng sự thù hằn giữa chúng vì những va chạm vặt vãnh! Vì lý do gì? Này, bởi vì chúng có trí tuệ yếu ớt để dẫn dắt. Những người đàn bà này cũng vậy, gần như trẻ con với những tình cảm thất thường; có lẽ chỉ một từ duy nhất đã gây ra sự thù hằn giữa họ, thưa cậu chủ.

Pam. Hãy vào nhà đi, Parmeno, và báo tin rằng ta đã về.

Có tiếng động vang lên từ nhà Phidippus.

Par. (Giật mình.) Hả! Thế này là sao?

Pam. Im lặng nào. Ta nhận thấy có sự nhộn nhịp, và người ta đang chạy qua chạy lại.

Par. (Đến gần cửa.) Được rồi, tôi sẽ tiến lại gần cửa hơn. (Nghe ngóng.) Hả! Cậu có nghe thấy gì không?

Pam. Đừng có nhảm nhí nữa. (Nghe ngóng.) Ôi Thần Jupiter, ta nghe thấy một tiếng thét!

Par. Chính cậu đang nói chuyện trong khi cấm tôi đấy.

Myr. (Từ trong nhà.) Xin con, con ơi, hãy im lặng đi.

Pam. Đó hình như là tiếng của mẹ Philumena. Ta tiêu rồi!

Par. Sao lại thế?

Pam. Hoàn toàn tiêu tùng rồi!

Par. Vì lý do gì?

Pam. Parmeno, ngươi đang giấu ta một tai họa lớn lao mà ta chưa hề biết.

Par. Họ nói rằng vợ cậu, Philumena, đang hoảng sợ về một điều gì đó, tôi không biết là gì; có lẽ là chuyện đó chăng, tôi không rõ.

Pam. Ta tiêu rồi! Tại sao ngươi không nói cho ta biết chuyện này?

Par. Bởi vì tôi không thể nói mọi thứ cùng một lúc.

Pam. Căn bệnh đó là gì?

Par. Tôi không biết.

Pam. Sao! Không ai mời thầy thuốc đến xem cho cô ấy sao?

Par. Tôi không biết.

Pam. Sao còn hoãn trì không vào trong nhà để ta biết chắc chắn càng sớm càng tốt đó là chuyện gì? Trong tình trạng nào, Philumena ơi, giờ đây ta sẽ tìm thấy em? Nhưng nếu em gặp nguy hiểm, không nghi ngờ gì ta sẽ chết cùng em.

Đi vào nhà Phidippus.

Parmeno ở lại một mình.

Par. (Tự nói.) Lúc này mình không cần phải theo cậu ấy vào nhà, vì mình thấy mình hoàn toàn gây khó chịu cho họ. Hôm qua không ai chịu cho Sostrata vô nhà. Nếu chẳng may căn bệnh trở nên tồi tệ hơn, điều mà mình hoàn toàn không muốn vì cớ của cậu chủ, họ sẽ lập tức nói rằng người nhà của Sostrata đã ở trong đó; họ sẽ thêu dệt nên câu chuyện rằng mình đã mang đến mầm tai hại nào đó cho tính mạng và bản thân họ, dẫn đến việc căn bệnh tăng nặng. Bà chủ mình sẽ bị đổ lỗi, còn mình thì chịu hình phạt nặng nề.

Sostrata bước ra.

Sos. (Tự nói.) Trong sự hoảng sợ tột cùng, từ nãy đến giờ tôi nghe thấy sự náo loạn gì đó diễn ra ở đây; tôi rất sợ bệnh tình của Philumena đang biến chuyển xấu đi. Thần Æsculapius, con cầu xin Người, và Người nữa, Thần Sức khỏe, xin đừng để mọi chuyện như vậy. Giờ tôi sẽ vào thăm cô ấy. (Tiến lại gần cửa.)

Par. (Bước lên phía trước.) Nghe này, bà Sostrata.

Sos. (Quay lại.) Sao vậy.

Par. Bà sẽ lại bị đuổi ra ngoài lần nữa đấy.

Sos. Mới lạ làm sao, Parmeno, là cậu đấy ư? Tôi tiêu rồi! Khổ thân tôi quá, tôi phải làm sao đây? Chẳng lẽ tôi lại không được vào thăm vợ của Pamphilus khi cô ấy đang ốm ngay nhà bên cạnh sao?

Par. Không được vào thăm! Đừng gửi bất kỳ ai đến với mục đích thăm nom nữa; vì tôi nghĩ rằng kẻ yêu một người mà mình lại là đối tượng bị ghét bỏ thì phạm phải hai sai lầm: tự chuốc lấy rắc rối vô ích và gây phiền hà cho người khác. Ngoài ra, con trai bà đã vào thăm xem cô ấy ra sao ngay khi cậu ấy vừa đến rồi.

Sos. Cậu nói gì cơ? Pamphilus đã về rồi sao?

Par. Cậu ấy đã về rồi.

Sos. Tôi xin tạ ơn chư thần! Nhờ tin tức đó mà tinh thần tôi đã sống lại, và sự lo âu đã rời khỏi trái tim tôi.

Par. Vì lý do này, tôi đặc biệt không muốn bà vào trong đó; vì nếu căn bệnh của Philumena có thuyên giảm đôi chút, tôi chắc chắn khi chỉ có hai người với nhau, cô ấy sẽ lập tức kể cho cậu ấy nghe toàn bộ hoàn cảnh; cả những hiểu lầm nào đã nảy sinh giữa bà và cô ấy, cũng như sự bất đồng đã bắt đầu ra sao. Nhưng nhìn kìa, cậu ấy đang đi ra—trông cậu ấy buồn làm sao!

Pamphilus trở ra từ nhà Phidippus.

Sos. (Chạy lại phía anh.) Ôi con trai tôi! (Ôm lấy anh.)

Pam. Mẹ kính yêu, cầu chúc những điều tốt lành cho mẹ.

Sos. Mẹ mừng vì con đã trở về an toàn. Philumena có tiến triển tốt không?

Pam. Cô ấy đã đỡ hơn một chút. (Khóc.)

Sos. Giá như chư thần ban cho đúng như vậy! Thế thì tại sao con lại khóc, hay sao lại ủ rủ thế này?

Pam. Mọi chuyện đều ổn, mẹ ạ.

Sos. Sự náo loạn đó có nghĩa là gì? Nói cho mẹ nghe đi; có phải cô ấy đột nhiên bị ốm không?

Pam. Đúng là như vậy.

Sos. Căn bệnh của cô ấy là gì?

Pam. Một cơn sốt.

Sos. Cơn sốt ngắt quãng ư?

Pam. Họ nói vậy. Xin mẹ vào nhà đi; con sẽ theo sau mẹ ngay.

Sos. Được rồi.

Đi vào nhà mình.

Pam. Ngươi hãy chạy ra đón gia nhân đi, Parmeno, và giúp họ mang hành lý.

Par. Kìa, chẳng lẽ họ không biết đường tự về nhà chúng ta sao?

Pam. (Giậm chân.) Ngươi còn chần chừ gì nữa?

Parmeno đi ra.

Pamphilus ở lại một mình.

Pam. Ta không thể tìm thấy điểm bắt đầu thích hợp nào cho những rắc rối của mình để bắt đầu kể lại những điều đã bất ngờ ập đến với ta, một số điều chính mắt ta đã chứng kiến; một số điều ta đã nghe bằng chính tai mình; và vì những điều đó mà ta đã vội vã lao ra khỏi nhà trong sự bàng hoàng tột độ. Bởi vừa rồi, khi tràn ngập sự hoảng sợ, ta lao vào nhà, mong tìm thấy vợ mình bị dằn dặt bởi căn bệnh khác chứ không phải những gì ta đã phát hiện;—ôi cay đắng cho ta! Ngay khi đám tỳ nữ nhìn thấy ta đã trở về, tất cả bọn họ cùng một lúc reo lên sung sướng: “Cậu ấy đã về,” vì đột nhiên nhìn thấy ta. Nhưng ta nhanh chóng nhận ra nét mặt của tất cả bọn họ thay đổi, bởi vào một thời điểm không thích hợp như vậy, sự tình cờ đã đưa ta đến đó. Một người trong số họ trong lúc đó đã hối hả chạy trước ta để báo tin ta đã đến. Sốt ruột muốn gặp vợ, ta bám sát theo sau. Khi bước vào phòng, ngay lập tức, trong nỗi đau đớn, ta đã phát hiện ra căn bệnh của cô ấy; bởi thời gian không cho cô ấy bất kỳ khoảng trống nào để che giấu nó, cô ấy cũng không thể than khóc bằng bất kỳ giọng điệu nào khác ngoài những gì chính hoàn cảnh gợi lên. Khi nhận ra điều này: “Ôi hành vi đồi bại!” ta thốt lên, và lập tức vội vã rời khỏi nơi đó trong nước mắt, bị đè bẹp bởi một hoàn cảnh khó tin và bàng hoàng đến thế. Mẹ cô ấy đuổi theo ta; ngay khi ta vừa đến ngưỡng cửa, bà ấy đã quỳ xuống xin ta: Ta cảm thấy thương hại bà ấy. Chắc chắn đó là sự thật, theo ý ta, đúng như những chuyện xảy đến với tất cả chúng ta, chúng ta sẽ phấn chấn hay suy sụp. Ngay lập tức bà ấy bắt đầu nói với ta bằng những lời này: “Ôi Pamphilus thân yêu của mẹ, con thấy lý do tại sao nó lại rời khỏi nhà con rồi đấy; bởi vì trước đây khi còn là trinh nữ, nó đã bị một kẻ đồi bại nào đó mà chúng ta không biết mặt cưỡng đoạt. Nay, nó đã trốn về đây để giấu con và những người khác chuyện nó sinh nở.” Nhưng khi ta nhớ lại những lời van xin của bà ấy, ta không thể, cay đắng như ta lúc này, nén nổi nước mắt. “Dù là cơ duyên hay vận may nào,” bà ấy nói, “đã đưa con đến đây hôm nay, bằng điều đó cả hai chúng ta đều cầu xin con, nếu bằng sự công bằng và lẽ phải chúng ta có thể làm vậy, xin con hãy giấu kín bất hạnh của nó, và giữ bí mật với tất cả mọi người. Nếu con từng nhận ra, Pamphilus thân yêu của mẹ, rằng nó có tình cảm tha thiết với con, thì nay nó xin con hãy ban cho nó ân huệ này để đáp lại, mà không gây ra bất kỳ khó khăn nào. Còn về việc nhận lại nó, xin con cứ làm hoàn toàn theo sự thuận tiện của con. Chỉ một mình con biết chuyện nó sinh nở, và đứa trẻ không phải là con của con. Bởi vì người ta nói rằng hai tháng sau khi cưới nó mới ăn ở với con. Và đây mới chỉ là tháng thứ bảy kể từ khi nó đến với con. Điều con nhận ra điều này, chính hoàn cảnh đã chứng minh. Giờ đây, nếu có thể, Pamphilus ơi, mẹ đặc biệt muốn, và sẽ nỗ lực để chuyện sinh nở của nó không cho cha nó biết, và thực ra là tất cả mọi người. Nhưng nếu không thể thu xếp được và họ phát hiện ra, mẹ sẽ nói rằng nó bị sảy thai; mẹ chắc chắn không ai nghi ngờ điều gì khác ngoài khả năng rất cao là đứa trẻ là của con. Nó sẽ bị bỏ rơi ngay lập tức; trong trường hợp đó hoàn toàn không có bất kỳ sự bất tiện nào cho bản thân con, và con sẽ giấu kín một sự xúc phạm đáng giễu cợt đã gây ra cho nó, tội nghiệp nó!” Ta đã hứa điều này, và ta quyết tâm giữ lời thề với những gì ta đã nói. Nhưng về việc nhận lại cô ấy, thực sự ta không nghĩ điều đó là vẻ vang chút nào, ta cũng sẽ không làm vậy, mặc dù tình yêu dành cho cô ấy và thói quen có ảnh hưởng mạnh mẽ đến ta. Ta khóc khi nghĩ đến việc cuộc sống của cô ấy sẽ ra sao, và sự cô đơn của cô ấy lớn nhường nào trong tương lai. Ôi Vận Mệnh, ngươi chưa bao giờ được thấy là kiên định! Nhưng đến lúc này, mối tình cũ đã dạy cho ta kinh nghiệm trong trường hợp hiện tại. Những phương cách mà ta đã dùng để thoát khỏi mối tình đó, ta phải áp dụng trong hoàn cảnh hiện tại. Parmeno đang đến cùng các gia nhân; việc anh ta có mặt ở đây trong hoàn cảnh hiện tại là điều hoàn toàn không thuận tiện, vì anh ta là người duy nhất ta tin tưởng giao bí mật rằng ta đã giữ khoảng cách với cô ấy khi mới cưới. Ta e rằng nếu anh ta thường xuyên nghe thấy tiếng khóc của cô ấy, anh ta có thể phát hiện ra cô ấy đang sinh nở. Ta phải phái anh ta đi đâu đó cho đến khi Philumena sinh xong.

Parmeno và Sosia bước vào từ xa, cùng những người mang hành lý.

Par. (Nói với Sosia.) Anh nói chuyến đi biển này gây khó chịu cho anh ư?

Sosia. Thề có thần linh, Parmeno, không lời nào tả xiết việc đi biển gây khó chịu đến nhường nào.

Par. Anh nói vậy sao?

Sosia. Ôi người may mắn! Anh không biết mình đã thoát khỏi những tai họa gì khi chưa từng ra biển đâu. Bởi không kể đến những gian khổ khác, hãy chú ý điều này thôi: ba mươi ngày hoặc hơn tôi đã ở trên con tàu đó, và từng khoảnh khắc, trong sự kinh hoàng của mình, tôi đều liên tục chờ đợi cái chết: thời tiết bất lợi đến thế luôn bám lấy chúng tôi.

Par. Thật là phiền ngoái!

Sosia. Điều đó không phải tôi không biết: tóm lại, thề có thần linh, tôi thà bỏ trốn còn hơn quay lại, nếu tôi biết mình sẽ phải quay lại đó.

Par. Này thực sự, trước đây chỉ những nguyên nhân nhỏ nhặt đã khiến anh, Sosia, làm những gì giờ đây anh đang đe dọa làm. Nhưng tôi thấy chính Pamphilus đang đứng trước cửa. (Nói với gia nhân, những người đi vào nhà Laches.) Vào nhà đi; tôi sẽ đến chào cậu ấy để xem cậu ấy có cần tôi làm gì không. (Đến gần Pamphilus.) Sao thế, vẫn đứng đây sao, cậu chủ?

Pam. Đúng vậy, và đang đợi ngươi đấy.

Par. Có chuyện gì vậy?

Pam. Ngươi phải chạy ngay sang pháo đài.

Par. Ai phải đi?

Pam. Ngươi.

Par. Sang pháo đài ư? Tại sao lại sang đó?

Pam. Để gặp Callidemides, người chủ nhà của ta ở Myconos, người đã đi cùng chuyến tàu với ta.

Par. (Nói nhỏ.) Hỏng rồi! Tôi phải nói là cậu ấy đã thề rằng nếu có bao giờ trở về nhà an toàn, cậu ấy sẽ làm tôi đứt hơi vì đi bộ mất.

Pam. Sao ngươi còn chần chừ?

Par. Cậu muốn tôi nói gì? Hay tôi chỉ đến gặp ông ta thôi?

Pam. Không; hãy nói rằng hôm nay ta không thể gặp ông ấy như đã hẹn, để ông ấy khỏi chờ đợi ta vô ích. Chạy đi!

Par. Nhưng tôi không biết diện mạo người đó.

Pam. Thế thì ta sẽ chỉ cho ngươi cách nhận biết: một gã to con, da hồng hào, tóc xoăn, béo, mắt xám và mặt có tàn nhang.

Par. Cầu chư thần trừng phạt hắn! Nếu hắn không đến thì sao? Tôi phải đợi ở đó cho đến tận tối ư?

Pam. Đúng vậy, hãy đợi ở đó. Chạy đi!

Par. Tôi không thể; tôi mệt quá rồi.

Đi ra chậm rãi.

Pamphilus ở lại một mình.

Pam. Anh ta đi rồi. Ta phải làm gì trong tình cảnh khốn khổ này? Thực sự ta không biết phải làm cách nào để che giấu chuyện này, như Myrrhina đã van xin ta, chuyện sinh nở của con gái bà; nhưng ta thực sự thương hại người đàn bà đó. Những gì ta có thể làm, ta sẽ làm; tuy nhiên chỉ chừng nào ta còn giữ trọn nghĩa vụ của mình; vì việc tôn trọng cha mẹ là điều thích đáng hơn là tình cảm của ta. Nhưng nhìn kìa—ta thấy Phidippus và cha ta. Họ đang đi lại phía này; phải nói gì với họ, ta hoàn toàn bối rối.

Đứng tách ra một bên.

Laches và Phidippus bước vào từ xa.

Lach. Chẳng phải vừa rồi ông đã nói rằng cô ấy đang chờ con trai tôi trở về sao?

Phid. Đúng vậy.

Lach. Họ nói rằng nó đã về rồi; hãy để cô ấy trở về đi.

Pam. (Tự nói nhỏ nhưng đủ nghe.) Phải viện lý do gì với cha để không nhận lại cô ấy, ta thật không biết!

Lach. (Quay lại.) Ai là người tôi vừa nghe thấy đang nói ở đây thế?

Pam. (Nói nhỏ.) Ta quyết tâm kiên trì với con đường ta đã quyết định theo đuổi.

Lach. Đó chính là người mà tôi đang nói với ông đấy.

Pam. Chúc cha sức khỏe.

Lach. Chúc con sức khỏe, con trai.

Phid. Tôi mừng vì cháu đã trở về, Pamphilus, và đặc biệt là cháu vẫn an toàn và khỏe mạnh.

Pam. Cháu tin bác.

Lach. Con vừa mới về đến nơi sao?

Pam. Mới vừa xong thôi ạ.

Lach. Nói cho ta nghe, người anh họ Phania của chúng ta đã để lại cho chúng ta những gì?

Pam. Ôi thực sự, thề có thần linh, ông ấy là một người rất đam mê khoái lạc khi còn sống; và những ai như vậy thì không giúp ích nhiều cho người thừa kế, mà chỉ để lại cho bản thân lời khen ngợi này: Khi còn sống, ông ấy đã sống rất hưởng thụ.

Lach. Thế thì con không mang về nhà gì thêm ngoài một câu triết lý duy nhất sao?

Pam. Bất cứ điều gì ông ấy để lại, chúng ta đều là người được hưởng.

Lach. Không phải đâu, nó hóa ra lại là một khoản mất mát; vì ta thà mong ông ấy còn sống và khỏe mạnh.

Phid. Ông có thể ước điều đó mà không bị phạt; ông ấy sẽ không bao giờ sống lại đâu; và suy cho cùng tôi biết ông thích điều nào hơn trong hai điều đó.

Lach. Hôm qua, ông ấy (chỉ vào Phidippus) đã muốn đón Philumena về nhà ông ấy. (Thì thầm với Phidippus, thúc chỏ vào ông.) Hãy nói rằng ông đã muốn thế đi.

Phid. (Nói nhỏ với Laches.) Đừng thúc tôi thế chứ. (Nói với Pamphilus.) Bác đã muốn thế.

Lach. Nhưng giờ ông ấy sẽ gửi cô ấy trở lại nhà.

Phid. Dĩ nhiên rồi.

Pam. Cháu biết toàn bộ sự việc, và nó đã xảy ra thế nào; cháu vừa mới nghe thấy khi vừa tới nơi.

Lach. Thế thì cầu chư thần trừng phạt những kẻ ác ý đã loan tin này nhanh đến thế!

Pam. (Nói với Phidippus.) Cháu chắc chắn rằng cháu đã nỗ lực để gia đình bác không thể có lý do gì vi phạm sự coi thường nhẹ nhàng nào; và nếu giờ đây cháu trung thực đề cập đến việc cháu đã chứng tỏ bản tính trung thành, yêu thương và dịu dàng nhường nào đối với cô ấy, cháu có thể làm điều đó một cách chân thành, nếu cháu không muốn bác lắng nghe điều đó từ chính cô ấy hơn; vì bằng phương cách đó bác sẽ sẵn sàng đặt niềm tin vào bản tính của cháu hơn khi cô ấy, người hiện đang đối xử bất công với cháu, lại nói tốt về cháu. Và rằng không phải do lỗi của cháu mà sự chia rẽ này xảy ra, cháu xin chư thần làm chứng. Nhưng vì cô ấy cho rằng không thích hợp để nhượng bộ mẹ cháu, và không sẵn sàng thích nghi với tính khí của bà, và vì không còn điều kiện nào khác để tình cảm tốt đẹp tồn tại giữa họ, nên hoặc là mẹ cháu phải tách khỏi cháu, Phidippus à, hoặc là Philumena. Giờ đây tình mẫu tử thúc giục cháu hãy chăm lo cho sự hài lòng của mẹ cháu hơn.

Lach. Pamphilus, những lời của con lọt vào tai ta không phải là không làm ta hài lòng, vì ta thấy con gạt bỏ mọi sự cân nhắc vì cha mẹ. Nhưng hãy cẩn thận, Pamphilus, kẻo bị thúc ép bởi sự bất bình, con lại đi quá xa.

Pam. Làm sao, bị thúc ép bởi sự bất bình, giờ đây con lại có thể định kiến chống lại cô ấy, người chưa bao giờ phạm phải điều gì đối với con mà con không mong muốn, và là người thường xứng đáng như những gì con có thể đòi hỏi? Con vừa yêu thương, khen ngợi vừa vô cùng tiếc nuối cô ấy, vì con đã nhận ra qua trải nghiệm rằng cô ấy có một bản tính vô cùng lôi cuốn đối với con; và con chân thành mong cô ấy sẽ sống phần đời còn lại với một người chồng có thể tỏ ra may mắn hơn con, vì sự cần thiết đã xé tạc cô ấy khỏi con.

Phid. Điều đó nằm trong chính quyền hạn của cháu để ngăn chặn đấy.

Lach. Nếu con còn tỉnh táo, hãy ra lệnh cho cô ấy trở về đi.

Pam. Đó không phải là ý định của con, cha ạ; con sẽ chăm lo cho lợi ích của mẹ con.

Bỏ đi.

Lach. Con đi đâu đấy? Đứng lại, đứng lại, ta bảo con; con đi đâu đấy?

Pamphilus đi ra.

Laches và Phidippus.

Phid. Sự bướng bỉnh này là sao chứ?

Lach. Tôi đã chẳng bảo ông rồi sao, Phidippus, rằng nó sẽ lấy làm phiền lòng về chuyện này? Chính vì lý do đó tôi đã van xin ông hãy gửi con gái ông trở lại.

Phid. Thề có thần linh, tôi không tin nó lại thô bạo đến thế; giờ nó tưởng tôi sẽ đến van xin nó chắc? Nếu nó chọn nhận lại vợ, chà, cứ để nó nhận; nếu nó có ý nghĩ khác, hãy để nó trả lại của hồi môn, rồi biến đi.

Lach. Mới nhìn kìa; ông cũng bắt đầu trở nên bướng bỉnh và dỗi hờn rồi đấy.

Phid. (Nói trong sự giận dữ.) Cậu đã trở về với chúng tôi trong một tâm trạng rất bất kham đấy, Pamphilus.

Lach. Cơn giận này sẽ qua đi thôi; mặc dù nó có một vài lý do để phiền lòng.

Phid. Bởi vì các người vừa vớ được một khoản hời, một chút tiền bạc, tâm trí các người đã bốc lên rồi.

Lach. Ông cũng sắp xích mích với tôi đấy ư?

Phid. Hãy để nó suy nghĩ và mang tin đến cho tôi hôm nay, liệu nó muốn hay không muốn, để cô ấy có thể thuộc về người khác nếu không thuộc về nó.

Vội vã đi vào nhà mình.

Lach. Phidippus, đứng lại đã; nghe vài lời thôi—

Laches ở lại một mình.

Lach. Lão ta đi rồi; điều đó thì có hề gì với mình chứ? Tóm lại, cứ để họ tự thu xếp giữa họ với nhau, đúng như họ muốn; vì cả con trai mình lẫn lão ta đều chẳng coi mình ra gì; họ chẳng bận tâm mấy đến những gì mình nói. Mình sẽ mang cuộc tranh cãi này đến cho vợ mình, người mà do sự sắp đặt của bà ấy mà tất cả những chuyện này đã xảy ra, và trút hết sự phiền muộn mà mình cảm thấy lên đầu bà ấy.

Myrrhina bước ra từ nhà bà.

Myr. Tôi tiêu rồi! Tôi phải làm gì đây? Quay về hướng nào đây? Trong sự khốn khổ của mình, tôi phải trả lời chồng mình ra sao đây? Bởi ông ấy hình như đã nghe thấy tiếng đứa trẻ khóc, nên mới đột nhiên lao vào gặp con gái tôi mà không nói một lời. Nếu ông ấy biết cô ấy đã sinh nở thì sao? Tôi sẽ nói vì lý do gì mà tôi giữ bí mật chuyện đó, thề có thần linh tôi không biết nữa. Nhưng có tiếng động ở cửa; tôi tin chính là ông ấy đang ra gặp tôi: Tôi hoàn toàn tiêu tùng rồi!

Phidippus bước ra từ nhà.

Phid. (Tự nói.) Vợ tôi, khi thấy tôi vào gặp con gái, đã đi ra khỏi nhà; và nhìn kìa, bà ta ở đó. (Nói với bà.) Bà có gì để nói không, Myrrhina? Nghe này! Tôi đang nói với bà đấy.

Myr. Cái gì, với tôi ư, chồng tôi?

Phid. Tôi là chồng bà ư? Bà có coi tôi là chồng, hay thực sự là một người đàn ông không? Bởi vì, này người đàn bà, nếu tôi từng xuất hiện trước bà như một trong hai điều đó, tôi đã không bị mang ra làm trò giễu cợt theo cách này bởi những hành động của bà.

Myr. Bởi những hành động nào?

Phid. Bà còn hỏi câu đó sao? Con gái bà chẳng phải đã sinh nở rồi sao? Hả, bà im lặng ư? Bởi ai?

Myr. Một người cha mà lại đi hỏi câu như vậy sao? Ồ, thật bàng hoàng! Bà nghĩ là bởi ai chứ, ngoài người mà nó đã kết hôn?

Phid. Tôi tin điều đó; và thực ra một người cha cũng không nên nghĩ khác. Nhưng tôi rất ngạc nhiên không biết lý do gì khiến bà lại muốn tất cả chúng ta không biết sự thật đến thế, đặc biệt là khi nó đã sinh nở bình thường và đúng thời điểm. Rằng bà lại có một tâm trí trái nết đến mức thà để đứa trẻ chết đi, điều mà nhờ đó bà có thể chắc chắn rằng sau này sẽ có một tình hữu nghị bền lâu hơn giữa chúng ta, còn hơn là, bằng cái giá là tình cảm của bà, vợ nó vẫn tiếp tục ở bên nó! Tôi đã tưởng đó là lỗi của họ, trong khi thực ra nó lại nằm ở bà.

Myr. Tôi là một sinh linh bất hạnh!

Phid. Tôi ước tôi chắc chắn rằng đúng là như vậy; nhưng giờ đây tôi lại nhớ ra những gì bà từng nói về chuyện này khi chúng ta chấp nhận nó làm con rể. Bởi vì bà đã tuyên bố rằng bà không thể chịu đựng được việc con gái mình kết hôn với một kẻ dính dấp với kỹ nữ và đêm nào cũng vắng nhà.

Myr. (Nói nhỏ.) Bất kỳ nguyên nhân nào tôi cũng thà để ông ấy nghi ngờ còn hơn là nguyên nhân đúng.

Phid. Tôi đã biết trước bà nhiều, Myrrhina, rằng nó giữ một cô nhân tình; nhưng điều này tôi chưa bao giờ coi là tội lỗi ở những thanh niên; vì đó là bản tính tự nhiên của tất cả họ. Bởi vì, thề có thần linh, thời gian sẽ sớm đến khi ngay cả nó cũng sẽ chán ngấy bản thân vì làm như vậy. Nhưng đúng như trước đây bà đã thể hiện, bà chưa bao giờ ngừng trở thành người như cũ cho đến tận thời điểm hiện tại; để bà có thể rút con gái mình ra khỏi nó, và để những gì tôi làm không còn hiệu lực, chính một điều này giờ đây chứng minh rõ ràng bà muốn nó được thực hiện đến mức nào.

Myr. Ông có cho rằng tôi lại cố tình đến mức có thể ôm giữ những tình cảm như vậy đối với người mà tôi là mẹ, nếu cuộc hôn nhân này có lợi cho chúng ta không?

Phid. Bà có thể dự đoán hay phán xét điều gì là có lợi cho chúng ta sao? Bà đã nghe điều đó từ ai đó, có lẽ thế, người đã nói với bà rằng họ thấy nó đi ra từ hoặc đến nhà nhân tình của nó. Thế thì sao? Nếu nó làm vậy một cách kín đáo và chỉ thỉnh thoảng, chẳng phải sẽ tốt hơn cho chúng ta nếu giấu kín sự hiểu biết về điều đó, còn hơn là làm hết sức để biết rõ nó, kết quả là nó sẽ ghét bỏ chúng ta sao? Bởi vì nếu nó có thể ngay lập tức rút lui khỏi người mà nó đã thân thiết trong nhiều năm, tôi đã không coi nó là một người đàn ông, hay có khả năng trở thành một người chồng kiên định cho con gái chúng ta.

Myr. Xin ông hãy thôi nói về gã thanh niên đó đi, tôi van ông; và những gì ông nói tôi đã phạm phải. Hãy đi đi, tự mình gặp cậu ấy; hỏi cậu ấy xem cậu ấy có muốn nhận nó làm vợ hay không; nếu đúng là cậu ấy nói cậu ấy muốn, chà, hãy gửi nó trở lại; nhưng nếu mặt khác cậu ấy không muốn, tôi đã chọn con đường tốt nhất cho con tôi.

Phid. Và giả sử nó không muốn, và bà, Myrrhina, biết nó có lỗi; tôi vẫn ở đây, người mà theo lời khuyên của họ là thích hợp để giải quyết những chuyện này; do đó tôi rất tức giận vì bà đã tự tiện hành động mà không có sự cho phép của tôi. Tôi cấm bà tìm cách mang đứa trẻ đi bất kỳ đâu ra khỏi ngôi nhà này. Nhưng tôi rất ngu ngốc khi mong chờ bà tuân theo mệnh lệnh của tôi. Tôi sẽ vào nhà, và dặn bảo gia nhân không cho phép mang nó ra ngoài bất kỳ đâu.

Đi vào trong nhà.

Myrrhina ở lại một mình.

Myr. Thề có thần linh, tôi tin chắc không có người đàn bà nào đang sống lại cay đắng hơn tôi; vì ông ấy sẽ đón nhận ra sao nếu ông ấy biết được tình trạng thực sự của sự việc, thề có thần linh, tôi không phải không biết, khi ông ấy chịu đựng điều này, thứ vốn ít nghiêm trọng hơn, với những tình cảm tức giận như vậy; và tôi không biết bằng cách nào những tình cảm của ông ấy lại có thể thay đổi được. Trong vô số những tai họa, chỉ riêng mối họa này là còn thiếu đối với tôi: ông ấy ép tôi phải nuôi một đứa trẻ mà chúng tôi không biết ai là cha; bởi vì khi con gái tôi bị cưỡng đoạt, trời tối đến mức không thể phân biệt được nhân dạng của hắn, cũng không có thứ gì bị lấy mất từ hắn vào dịp đó để nhờ đó sau này có thể phát hiện ra hắn là ai. Hắn, khi rời khỏi nó, đã lấy đi từ cô gái, bằng lực lượng, một chiếc nhẫn mà cô ấy đeo trên ngón tay. Tôi cũng sợ Pamphilus nữa, rằng cậu ấy không thể che giấu lâu hơn nữa những gì tôi đã yêu cầu, khi cậu ấy biết rằng đứa trẻ của người khác đang được nuôi dưỡng như con của mình.

Đi vào trong nhà.

Sostrata và Pamphilus bước ra.

Sos. Con trai mẹ không phải không biết rằng mẹ bị con nghi ngờ là nguyên nhân khiến vợ con rời khỏi nhà chúng ta do hành vi của mẹ; mặc dù con cẩn thận che giấu sự hiểu biết về điều đó. Nhưng nguyện chư thần phù hộ cho mẹ, và nguyện con đáp lại mọi hy vọng của mẹ, mẹ chưa bao giờ cố ý đáng bị sự ghét bỏ đối với mẹ sở hữu cô ấy một cách có lý do; và trong khi trước đây mẹ nghĩ rằng con yêu mẹ, về điểm đó con đã xác nhận niềm tin của mẹ: vì ở trong nhà cha con vừa mới thuật lại cho mẹ nghe con đã ưu tiên mẹ hơn tình cảm của con ra sao. Giờ đây đó là quyết định của mẹ để đáp lại con sự ân huệ đó, để con có thể hiểu rằng ở nơi mẹ là phần thưởng cho tình cảm của con. Pamphilus của mẹ, mẹ nghĩ rằng điều này có lợi cho cả bản thân các con lẫn danh tiếng của chính mẹ. Mẹ đã cuối cùng quyết định rút lui khỏi đây về quê sống cùng cha con, để sự có mặt của mẹ không trở thành chướng ngại, và không còn cái cớ nào còn lại tại sao Philumena của con lại không nên trở về với con.

Pam. Xin mẹ, đây là loại quyết định gì thế ạ? Bị xua đuổi bởi sự ngu ngốc của cô ấy, mẹ lại chuyển từ thành phố về sống ở quê sao? Mẹ không được làm vậy; và con sẽ không cho phép, mẹ ạ, bất kỳ ai muốn trách móc chúng ta lại nói rằng điều này đã được làm do sự trái nết của con chứ không phải ý nguyện của mẹ. Hơn nữa, con không muốn mẹ, vì cớ của con, phải từ bỏ bạn bè và người thân, cùng những ngày lễ hội.

Sos. Thề có thần linh, những thứ đó giờ đây chẳng mang lại cho mẹ chút niềm vui nào. Trong khi thời gian tuổi tác còn cho phép, mẹ đã tận hưởng chúng đủ rồi; sự chán ngấy lối sống đó giờ đây đã chiếm lấy mẹ: đây hiện là mối bận tâm chính của mẹ, rằng độ dài cuộc đời mẹ không trở thành sự phiền ngoái cho bất kỳ ai, hoặc họ phải trông chờ cái chết của mẹ với sự mất kiên nhẫn. Ở đây mẹ thấy rằng, không đáng bị như vậy, mẹ bị ghét bỏ; đã đến lúc mẹ phải rút lui. Như vậy, bằng cách tốt nhất, mẹ tưởng tượng, mẹ sẽ cắt ngắn mọi lý do bất bình với tất cả mọi người; mẹ sẽ vừa giải thoát bản thân khỏi sự nghi ngờ, vừa làm hài lòng họ. Xin hãy để mẹ tránh sự trách móc này, thứ vốn gắn liền một cách phổ biến với phụ nữ theo hướng bất lợi cho họ.

Pam. (Nói nhỏ.) Ta hạnh phúc biết bao về những khía cạnh khác, nếu không vì một điều này duy nhất, khi có một người mẹ tốt lành đến thế, và cô ấy lại là vợ ta!

Sos. Xin con, Pamphilus của mẹ, con không thể, khi thấy mỗi người đàn bà ra sao, tự thuyết phục bản thân chịu đựng một điều bất tiện sao? Nếu mọi thứ khác đều theo ý nguyện của con, và đúng như mẹ tưởng tượng—con trai mẹ, hãy ban cho mẹ sự chiều chuộng này, và nhận cô ấy trở lại đi.

Pam. Ôi! Cay đắng cho con!

Sos. Và cho cả mẹ nữa; vì sự việc này không gây ra cho mẹ ít nỗi buồn hơn con đâu, con trai mẹ.

Laches bước ra.

Lach. Trong khi đứng ngay gần đây, tôi đã nghe thấy, bà nó ơi, cuộc trò chuyện bà đã giữ với nó. Đó là trí tuệ thực sự khi có thể chế ngự tình cảm bất cứ khi nào có sự cần thiết; làm vào thời điểm hiện tại những gì có lẽ, rốt cuộc, là cần thiết phải làm.

Sos. Chúc may mắn cho điều đó, thề có thần linh.

Lach. Vậy thì hãy rút lui về quê đi; ở đó tôi sẽ chịu đựng cùng bà, và bà cùng tôi.

Sos. Tôi hy vọng như vậy, thề có thần linh.

Lach. Vậy thì vào nhà đi, và gom góp những thứ cần mang theo cùng bà. Tôi đã nói rồi đấy.

Sos. Tôi sẽ làm như ông muốn.

Đi vào trong nhà.

Pam. Cha ơi!

Lach. Con muốn gì, Pamphilus?

Pam. Mẹ con đi xa sao? Hoàn toàn không được.

Lach. Tại sao con lại muốn như vậy?

Pam. Bởi vì con vẫn chưa quyết định sẽ làm gì về vợ con.

Lach. Thế là sao? Con định làm gì ngoài việc đưa cô ấy về nhà chứ?

Pam. Về phần con, con có thể muốn, và khó mà nhẫn nại được; nhưng con sẽ không thay đổi dự định của mình; những gì có lợi nhất con sẽ theo đuổi; con đoán (mỉa mai) rằng họ sẽ giảng hòa tốt hơn, kết quả là, nếu con nhận cô ấy trở lại.

Lach. Con không thể nói trước được. Nhưng điều đó chẳng có ý nghĩa gì với con dù họ làm điều nào khi bà ấy đã đi xa. Những người ở tuổi này bị người trẻ ghét bỏ; việc chúng ta rút khỏi thế giới là điều đúng đắn; tóm lại, giờ đây chúng ta là một từ ngữ giễu cợt đẹp đẽ. Chúng ta là, Pamphilus ạ, “ông lão và bà lão”. Nhưng ta thấy Phidippus đang đi ra đúng lúc; hãy đến chào ông ấy nào.

Phidippus bước ra từ nhà ông.