Có lẽ quý vị bắt đầu nhận ra thứ âm nhạc này giúp tôi tiến bộ đến nhường nào rồi chăng?—Il faut méditerraniser la musique [Cần phải Địa-Trung-Hải-hóa âm nhạc]. Và tôi có những lý do riêng cho nguyên lý này (xem cuốn "Bên kia Thiện và Ác", trang 216 trở đi). Sự trở về với Tự nhiên, sức khỏe, tinh thần sảng khoái, tuổi trẻ và đức hạnh!—Vậy mà đã có thời tôi từng là một kẻ cuồng Wagner đồi trụy nhất... Tôi từng có thể coi Wagner là chuyện nghiêm túc. Ôi, tay phù thủy già này! Hắn đã giở những trò ảo thuật gì với chúng ta cơ chứ! Thứ đầu tiên mà nghệ thuật của hắn trao vào tay chúng ta là một chiếc kính lúp: ta nhìn qua đó và chẳng còn tin vào mắt mình nữa—Mọi thứ đều phình to ra, ngay cả Wagner cũng to lên... Thật là một con rắn chuông xảo quyệt. Suốt cả cuộc đời, hắn cứ gõ nhịp "sự phục tùng", "lòng trung thành" và "sự thanh khiết" vào tai chúng ta, rồi rút lui khỏi thế giới đồi trụy này bằng một bài ca ngợi ca sự trinh tiết!—Và chúng ta đã tin sái cổ tất cả những điều đó...
—Nhưng quý vị không muốn nghe tôi nói ư? Quý vị thích bàn về vấn đề của Wagner hơn là Bizet sao? Nhưng tôi cũng đâu có coi nhẹ nó; nó cũng có sức hút riêng đấy chứ. Vấn đề cứu rỗi thậm chí còn là một chủ đề đáng kính. Wagner chẳng trăn trở điều gì sâu sắc bằng sự cứu rỗi: nhạc của hắn chính là nhạc của sự cứu rỗi. Lúc nào cũng có ai đó muốn được cứu rỗi trong các vở nhạc của hắn,—khi thì là một gã thanh niên, lúc lại là một cô thiếu nữ,—đó chính là vấn đề của hắn—Và hắn biến tấu giai điệu chủ đạo (leitmotif) của mình hào phóng làm sao! Những chuyển điệu mới hiếm hoi và u buồn làm sao! Nếu không có Wagner, ai sẽ dạy chúng ta rằng sự ngây thơ lại thích cứu rỗi những kẻ tội lỗi thú vị? (trường hợp trong "Tannhäuser"). Hay chuyện ngay cả gã người Do Thái lang bạt vĩnh cửu cũng được cứu rỗi và yên bề gia thất khi gã kết hôn? (trường hợp trong "Người Hà Lan bay"). Hay chuyện những mụ già đồi trụy lại thích được cứu rỗi bởi những gã trai trẻ trinh tiết? (trường hợp của Kundry). Hay những cô nàng cuồng loạn trẻ tuổi lại thích được bác sĩ của mình cứu rỗi? (trường hợp trong "Lohengrin"). Hay những thiếu nữ xinh đẹp lại thích được cứu rỗi nhất bởi một hiệp sĩ mà gã đó lại vô tình là một tín đồ Wagner? (trường hợp trong "Những nghệ sĩ xướng ca"). Hay ngay cả phụ nữ đã có chồng cũng thích được cứu rỗi bởi một hiệp sĩ? (trường hợp của Isolde). Hay chuyện Đấng Toàn năng đáng kính, sau khi đã tự làm hoen ố nhân phẩm theo đủ mọi cách, cuối cùng lại được giải thoát bởi một tinh thần tự do và một kẻ phi đạo đức? (trường hợp trong "Chiếc nhẫn Nibelungen"). Hãy chiêm ngưỡng, đặc biệt là trí huệ cuối cùng này! Quý vị có hiểu nó không? Tôi thì—cực kỳ cẩn trọng để không hiểu nó... Rằng người ta có thể rút ra những bài học khác từ các tác phẩm kể trên,—tôi sẵn sàng chứng minh điều đó hơn là tranh cãi về nó. Rằng người ta có thể bị một màn múa ballet kiểu Wagner đẩy đến chỗ tuyệt vọng—và đến với đức hạnh! (một lần nữa là trường hợp trong "Tannhäuser"). Rằng việc không đi ngủ đúng giờ có thể dẫn đến những hậu quả tồi tệ nhất (một lần nữa là trường hợp của "Lohengrin").—Rằng người ta không bao giờ có thể quá chắc chắn về người phối ngẫu mà mình thực sự kết hôn (lần thứ ba, lại là trường hợp của "Lohengrin"). "Tristan và Isolde" ca ngợi người chồng hoàn hảo, kẻ trong một trường hợp nhất định, chỉ có thể hỏi một câu: "Nhưng tại sao nàng không nói với ta điều này sớm hơn? Chẳng có gì đơn giản hơn thế!" Đáp lại:
“Điều đó ta không thể nói cho người,
Và những gì người đang hỏi,
Người sẽ chẳng bao giờ biết được.”
"Lohengrin" chứa đựng một lệnh cấm trang nghiêm đối với mọi sự điều tra và truy vấn. Theo cách này, Wagner đã đại diện cho quan niệm của Kitô giáo, "Ngươi phải và sẽ phải tin". Thật là một tội ác chống lại điều cao cả và thiêng liêng nhất khi mang tư duy khoa học... "Người Hà Lan bay" truyền giảng một giáo lý cao siêu rằng phụ nữ có thể neo giữ một tâm hồn phiêu bạt nhất, hay nói theo thuật ngữ của Wagner là "cứu rỗi" anh ta. Ở đây chúng ta mạn phép đặt một câu hỏi. Giả sử điều này thực sự đúng, thì liệu nó có phải là điều đáng mong ước?—Chuyện gì sẽ xảy ra với "gã Do Thái vĩnh cửu", kẻ được một người phụ nữ sùng bái và xiềng xích? Gã đơn giản là ngừng vĩnh cửu, gã kết hôn,—nghĩa là gã chẳng còn liên quan gì đến chúng ta nữa.—Đưa vào thực tế, nguy cơ đối với nghệ sĩ và thiên tài—những người dĩ nhiên là những "gã Do Thái vĩnh cửu"—lại nằm ở phụ nữ: những người phụ nữ sùng bái chính là sự sụp đổ của họ. Hầu như chẳng ai có đủ bản lĩnh để không bị tha hóa—được "cứu rỗi"—khi thấy mình được đối xử như một vị Thần—khi đó anh ta lập tức hạ mình trước phụ nữ.—Đàn ông là kẻ hèn nhát trước tất cả những gì thuộc về nữ tính vĩnh cửu, và các cô gái biết rõ điều đó.—Trong nhiều trường hợp về tình yêu của phụ nữ, và có lẽ chính trong những trường hợp nổi tiếng nhất, tình yêu chẳng qua chỉ là một hình thức ký sinh tinh vi, một sự làm tổ trong tâm hồn người khác và đôi khi ngay cả trong xác thịt người khác—Ôi! và nó luôn trả giá bằng chính vật chủ!
Chúng ta đều biết số phận của Goethe ở một nước Đức già cỗi, hẹp hòi và bị ăn mòn bởi thứ đạo đức giả tạo. Ông luôn là kẻ gai mắt đối với người Đức, ông chỉ tìm thấy những người ngưỡng mộ chân thành trong số những phụ nữ Do Thái. Schiller, Schiller "cao quý", kẻ đã gào vào tai họ những lời hoa mỹ,—mới là người hợp với lòng họ. Họ trách cứ Goethe điều gì?—về Núi Venus, và về việc ông đã sáng tác những bài thơ trào phúng Venice nhất định. Ngay cả Klopstock cũng đọc cho ông một bài bài giảng đạo đức; đã từng có thời Herder thích dùng từ "Priapus" [Thần dâm dục] khi nói về Goethe. Ngay cả tác phẩm "Wilhelm Meister" dường như cũng chỉ là một triệu chứng của sự suy tàn, của một sự "xuống cấp" về đạo đức. "Tập hợp những kẻ vô dụng lành nghề", sự vô giá trị của nhân vật anh hùng trong cuốn sách này đã làm Niebuhr phẫn nộ, đến mức cuối cùng ông phải thốt lên một lời than oán mà Biterolf rất có thể đã hát: "chẳng có gì dễ tạo ra ấn tượng đau đớn bằng việc một tâm hồn vĩ đại tự tước bỏ đôi cánh của mình và cố gắng đạt đến sự điêu luyện trong một điều gì đó thấp kém hơn nhiều, trong khi từ bỏ những mục tiêu cao cả hơn." Nhưng kẻ phẫn nộ nhất trong tất cả chính là người phụ nữ có học thức—mọi triều đình nhỏ ở Đức, mọi hình thức "Chủ nghĩa Thanh giáo" đều làm dấu thánh giá khi nhìn thấy Goethe, khi nghĩ về "tinh thần bất tịnh" trong Goethe.—Lịch sử này chính là điều mà Wagner đã phổ nhạc. Hắn cứu rỗi Goethe, điều đó là dĩ nhiên; nhưng hắn làm điều đó theo một cách khéo léo đến mức hắn cũng đứng về phía người phụ nữ có học thức. Goethe được cứu rỗi: một lời cầu nguyện cứu rỗi ông, một người phụ nữ có học thức kéo ông ra khỏi đũng lầy.
—Còn về việc Goethe sẽ nghĩ gì về Wagner?—Goethe từng tự đặt cho mình câu hỏi, "mối nguy hiểm nào đang treo lơ lửng trên đầu tất cả những người theo chủ nghĩa lãng mạn—số phận của những người theo chủ nghĩa lãng mạn là gì?"—Câu trả lời của ông là: "Chết ngạt vì nhai đi nhai lại những điều nhảm nhí về đạo đức và tôn giáo." Nói ngắn gọn: Parsifal... Nhà triết học viết thêm một lời bạt cho điều đó: Sự thánh thiện—giá trị cao hơn duy nhất còn lại mà đám đông hoặc phụ nữ nhìn thấy, chân trời của lý tưởng cho tất cả những kẻ vốn dĩ ngắn thị. Tuy nhiên, đối với các nhà triết học, chân trời này, cũng như mọi chân trời khác, chỉ là một sự hiểu lầm thuần túy, một kiểu sập cửa ngay trước mặt điểm khởi đầu thực sự cho thế giới của họ,—mối nguy hiểm của họ, lý tưởng của họ, điều khao khát của họ... Nói theo ngôn ngữ lịch sự hơn: La philosophie ne suffit pas au grand nombre. Il lui faut la sainteté [Triết học là không đủ cho đại chúng. Họ cần sự thánh thiện].
