Kẻ nào càng thường xuyên là một nhà tâm lý học — bẩm sinh, một nhà tâm lý học và thấu thị tâm hồn bất đắc dĩ — hướng sự chú ý của mình vào những cá nhân và trường hợp tinh tế hơn, thì nguy cơ bị xấp ngợp bởi lòng trắc ẩn của y lại càng lớn: y cần một sự chai sạn và niềm vui sống lớn lao hơn bất cứ ai khác. Bởi vì sự suy đồi, sự lụi tàn của những con người thượng tháp thực ra là quy luật: thật kinh khủng khi luôn phải đối mặt với một quy luật như vậy trước mắt. Muôn vàn nỗi thống khổ của nhà tâm lý học — kẻ đã phát hiện ra sự lụi tàn ấy, kẻ phát hiện ra nó một lần, rồi lại gần như lặp đi lặp lại xuyên suốt toàn bộ lịch sử, về thứ “tình trạng tuyệt vọng” nội tâm phổ quát này của những con người ưu tú, về tiếng “quá muộn rồi!” vĩnh cửu trong mọi ý nghĩa — có lẽ một ngày nào đó sẽ là nguyên nhân khiến chính y phải “thân bại danh liệt”. Ở hầu như mọi nhà tâm lý học, ta có thể nhận thấy một sự ưu ái tố cáo rõ rệt dành cho việc giao du với những con người tầm thường và có trật tự ổn định: và điều này phơi bày việc y liên tục cần được chữa lành thế nào, rằng y cần một kiểu trốn chạy và lãng quên, cách xa những gì mà sự sắc sảo và thấu suốt của y — những gì mà “công việc” của y — đã trút lên lương tâm y. Nỗi sợ hãi ký ức của chính mình là nét đặc trưng của y. Y dễ dàng bị làm cho câm lặng bởi phán xét của kẻ khác, y lắng nghe với vẻ mặt thản nhiên cách người ta tôn vinh, ngưỡng mộ, yêu thương, và ca tụng ở nơi mà y đã mở mắt ra nhìn — hoặc thậm chí y che đậy sự im lặng của mình bằng cách công khai đồng tình với một ý kiến hiển nhiên nào đó. Có lẽ sự nghịch lý trong hoàn cảnh của y trở nên vô cùng tồi tệ đến mức, chính tại nơi y đã học được lòng trắc ẩn lớn lao, đi kèm với sự khinh miệt sâu sắc, thì những kẻ có học thức lại về phần mình học được sự tôn kính lớn lao. Và ai mà biết được liệu trong tất cả những trường hợp vĩ đại, có phải chỉ duy nhất điều này đã xảy ra hay không: rằng đám đông tôn thờ một vị Thần, và “Vị thần” ấy hóa ra chỉ là một con vật hiến sinh tội nghiệp! Sự thành công luôn là kẻ dối trá vĩ đại nhất — và chính “tác phẩm”, hành động ấy, cũng là một sự thành công; nhà chính trị vĩ đại, kẻ chinh fu, nhà thám hiểm, đều ngụy trang trong những sáng tạo của họ cho đến khi không còn nhận ra được nữa, “tác phẩm” của người nghệ sĩ, của nhà triết học, chỉ nhào nặn nên kẻ đã tạo ra nó, kẻ nổi danh là đã tạo ra nó, những “vĩ nhân”, theo cách họ được tôn kính, chỉ là những hư cấu nhỏ nhoi tội nghiệp được tạo dựng nên sau đó; trong thế giới của các giá trị lịch sử, tiền giả chiếm ưu thế.

Những nhà thơ vĩ đại ấy, chẳng hạn như Byron, Musset, Poe, Leopardi, Kleist, Gogol (tôi không dám nhắc đến những cái tên vĩ đại hơn nhiều, nhưng tôi ngầm ám chỉ họ), như họ hiện lên lúc này, và có lẽ buộc phải thế: những con người của khoảnh khắc, đa cảm, ngớ ngẩn, chóng thay đổi, nông nổi và cả tin cũng như đa nghi, với những tâm hồn mà thường thì một tì vết nào đó phải được che giấu, thường dùng tác phẩm của mình để trả thù cho một khiếm khuyết bên trong, thường tìm kiếm sự lãng quên trong những lần bay bổng để trốn chạy một ký ức quá mức chính xác, những kẻ mộng tưởng vì ở quá gần vũng bùn:—những nghệ sĩ vĩ đại ấy và những kẻ được gọi là thượng nhân nói chung, là một nỗi thống khổ biết bao đối với kẻ từng thấu thấu chân tướng của họ! Tất cả chúng ta đều là những kẻ biện hộ đặc biệt cho sự tầm thường. Có thể hiểu được rằng chính từ phụ nữ — kẻ thấu thị trong thế giới khổ đau, và, than ôi! cũng đồng thời tha thiết muốn giúp đỡ và cứu rỗi đến mức vượt xa mọi khả năng của mình — mà họ đã dễ dàng học được những bùng nổ của lòng trắc ẩn vô bờ bến ấy, thứ mà đám đông, trên hết là đám đông sùng đạo, ngập lụt bằng những lời giải thích tọc mạch và tự mãn. Lòng trắc ẩn này luôn tự lừa dối chính mình về sức mạnh của nó; phụ nữ muốn tin rằng tình yêu có thể làm được mọi thứ — đó là thứ mê tín dị đoan vốn có của họ. Than ôi, kẻ nào thấu hiểu trái tim sẽ nhận ra rằng ngay cả tình yêu tuyệt vời và sâu sắc nhất cũng nghèo nàn, bất lực, đầy cao ngạo, và lầm lạc biết bao — nó hủy diệt dễ dàng hơn biết bao so với việc cứu rỗi.…

Sự ghê tởm mang tính trí tuệ và sự kiêu ngạo của bất kỳ ai từng chịu đựng khổ đau sâu sắc — mức độ mà một con người có thể chịu đựng, gần như quyết định bậc thang giá trị — sự bất định lạnh lùng thấm đẫm và nhuộm màu toàn bộ con người y, rằng nhờ vào nỗi thống khổ của mình mà y biết nhiều hơn những kẻ ranh mãnh và khôn ngoan nhất có thể từng biết, rằng y đã quen thuộc và “như ở nhà” trong vô số thế giới xa xôi khủng khiếp mà “các người chẳng biết gì cả!” — sự kiêu ngạo trí tuệ lặng lẽ này, niềm kiêu hãnh của những kẻ được tri thức chọn lựa, của những kẻ “được điểm đạo”, của những kẻ suýt bị đem ra hiến tế, thấy rằng mọi hình thức ngụy trang đều cần thiết để bảo vệ bản thân khỏi sự tiếp xúc với những đôi tay sướt mướt và đầy trắc ẩn, và nói chung là khỏi vạn vật không có cùng mức độ khổ đau với mình. Nỗi thống khổ sâu sắc làm cho cao quý; nó tách biệt. — Một trong những hình thức ngụy trang tinh tế nhất là chủ nghĩa Epicurus, đi kèm với một vẻ táo bạo phô trương trong cung cách thưởng thức — thứ xem nhẹ khổ đau, và tự đặt mình vào thế phòng thủ trước mọi điều sầu muộn và sâu sắc. Có những “con người vui vẻ” tận dụng tinh thần lạc quan, bởi vì họ bị hiểu lầm vì chính những điều đó — họ muốn bị hiểu lầm. Có những “tâm trí khoa học” tận dụng khoa học, bởi vì nó mang lại một vẻ bề ngoài vui tươi, và bởi vì tình yêu khoa học dẫn dắt con người ta đi đến kết luận rằng một cá nhân nào đó thật nông cạn — họ muốn đánh lạc hướng đến một kết luận sai lầm. Có những tâm hồn tự do và xấc láo muốn che giấu và chối bỏ rằng bản chất sâu xa của họ là những trái tim tan vỡ, vô phương cứu chữa — đây là trường hợp của Hamlet: và rồi chính sự ngớ ngẩn cũng có thể trở thành chiếc mặt nạ cho một tri thức bất hạnh và than ôi! bi thảm thay lại chính xác đến cùng cực.