Và giờ đây, xin nói thêm vài lời en passant (tiện thể) về các trước tác của Wagner: chúng, nói cách khác, chính là một trường phái rèn luyện sự tinh ranh. Toàn bộ hệ thống thủ pháp mà Wagner đang nắm giữ có thể được áp dụng cho hàng trăm trường hợp khác—ai có tai để nghe thì hãy lắng nghe. Có lẽ tôi cũng có quyền đòi hỏi một chút sự công nhận từ công chúng, nếu tôi đúc kết ba trong số những thủ pháp giá trị nhất ấy thành một hình thức thật chuẩn xác.
Mọi thứ mà Wagner không thể làm được đều tồi tệ.
Wagner có thể làm nhiều hơn thế rất nhiều; nhưng những nguyên tắc vững chắc của ông đã ngăn cản điều đó.
Mọi thứ mà Wagner có thể làm, sẽ không một ai có thể làm được sau ông, chưa từng có ai làm được trước ông, và không ai được phép làm sau ông nữa. Wagner thật thần thánh.
Ba mệnh đề này chính là tinh túy trong các trước tác của Wagner;—phần còn lại suy cho cùng chỉ là “văn chương”.
—Không phải mọi thể loại âm nhạc từ trước đến nay đều cần đến văn chương; và thật tốt biết bao nếu ta thử tìm hiểu nguyên nhân thực sự của điều này. Phải chăng vì âm nhạc của Wagner quá khó hiểu? Hay chính xác là ông sợ điều ngược lại—rằng nó quá dễ hiểu,—rằng người ta có thể hiểu nó mà không gặp đủ chút rắc rối nào?—Trên thực tế, suốt cả cuộc đời mình, ông chẳng làm gì khác ngoài việc lặp đi lặp lại một mệnh đề duy nhất: rằng âm nhạc của ông không chỉ mang ý nghĩa là âm nhạc!
Mà còn hơn thế nữa! Nhiều hơn thế đến mức khôn lường!…
“Không chỉ là âm nhạc”—chẳng có nhạc sĩ nào lại ăn nói như vậy cả. Tôi xin nhắc lại, Wagner không thể sáng tạo nên những tác phẩm trọn vẹn; ông không có sự lựa chọn nào khác, ông buộc phải chắp vá nên các tác phẩm bằng những “mô-típ”, dáng điệu, công thức, sự lặp đôi và hàng trăm lần lặp lại; ông vẫn mãi chỉ là một nhà hùng biện trong âm nhạc,—và đó là lý do tại sao xét đến cùng, ông bị buộc phải đẩy cụm từ “điều này có nghĩa là” lên hàng đầu. “Âm nhạc không bao giờ có thể là gì khác hơn ngoài một phương tiện”: đây chính là lý thuyết của ông, nhưng trên hết thảy, đó lại là phương cách thực hành duy nhất có sẵn cho ông. Tuy nhiên, chẳng có nhạc sĩ nào lại suy nghĩ theo lối đó cả.—Wagner cần đến văn chương để thuyết phục cả thế giới phải nhìn nhận âm nhạc của ông một cách nghiêm túc, sâu sắc, “bởi vì nó hàm chứa vô vàn tầng nghĩa”; suốt cả đời mình, ông sắm vai người bình luận cho “Ý niệm”.—Elsa tượng trưng cho điều gì? Nhưng không còn nghi ngờ gì nữa, Elsa chính là “tâm thức vô thức của quần chúng” (—“khi tôi nhận ra điều này, dĩ nhiên tôi đã trở thành một kẻ cách mạng triệt tiêu tận gốc”—).
Chúng ta đừng quên rằng, khi Hegel và Schelling đang làm u mê tâm trí nước Đức, Wagner hãy còn trẻ: rằng ông đã phỏng đoán, hay đúng hơn là nắm bắt trọn vẹn sự thật rằng điều duy nhất được người Đức coi trọng một cách nghiêm túc chính là—“ý niệm,”—nghĩa là một thứ gì đó mơ hồ, bất định, kỳ diệu; rằng đối với người Đức, sự minh bạch là một điều đáng chê trách, còn logic lại là một sự bác bỏ. Schopenhauer từng chỉ trích một cách gắt gao tính bất lương của thời đại Hegel và Schelling,—gắt gao, nhưng cũng thật bất công, bởi chính bản thân ông, kẻ già đời chuyên bịp bợm mang tư tưởng yếm thế ấy, cũng chẳng hề “lương thiện” hơn những người đồng thời nổi tiếng của ông là bao. Nhưng thôi chúng ta hãy gác vấn đề đạo đức sang một bên, riêng Hegel đã là một vấn đề thuộc về gu thẩm mỹ.…
Và không chỉ là gu thẩm mỹ của riêng nước Đức mà còn của cả châu Âu nữa!…
Một gu thẩm mỹ mà Wagner đã thấu hiểu!—một gu thẩm mỹ mà ông cảm thấy mình hoàn toàn tương xứng!—một gu thẩm mỹ mà ông đã bất tử hóa!—Tất cả những gì ông làm chỉ là áp dụng nó vào âm nhạc—ông tự sáng chế ra cho mình một phong cách, thứ có thể mang “vô vàn tầng nghĩa”,—ông chính là kẻ thừa kế của Hegel.… Âm nhạc dưới tư cách là “Ý niệm”.—
Và Wagner đã được thấu hiểu biết bao!—Cái tệp người từng tôn sùng Hegel ngày trước, giờ đây lại quay sang tôn sùng Wagner, trong trường phái của ông, họ thậm chí còn viết văn theo lối Hegel. Nhưng kẻ thấu hiểu Wagner nhất lại chính là đám thanh niên Đức. Hai từ “vô tận” và “ý nghĩa” đối với bọn họ là quá đủ: vừa nghe thấy những âm thanh ấy, đám thanh niên liền lập tức cảm thấy vô cùng hạnh phúc. Wagner chinh phục những chàng trai trẻ này không phải bằng âm nhạc, mà bằng “ý niệm”:—chính sự mập mờ đầy bí ẩn của nghệ thuật ông, trò chơi trốn tìm giữa hàng trăm ký hiệu, sự pha trộn muôn màu muôn vẻ trong các lý tưởng, mới là thứ dẫn dắt và dụ dỗ những kẻ trẻ tuổi.
Đó chính là thiên bẩm tạo mây vẽ gió của Wagner, những cú lướt và bổ nhào qua không gian, sự hiện diện khắp nơi lẫn sự biến mất tăm tối của ông—hoàn toàn trùng khớp với những phẩm chất mà Hegel từng dùng để dẫn dắt và dụ dỗ người đời vào thời của ông!—Hơn thế nữa, trước sự đa dạng, phong phú và tính tùy tiện của Wagner, họ cảm thấy bản thân như được minh oan—“được cứu rỗi”. Họ run rẩy lắng nghe khi những biểu tượng lớn lao trong nghệ thuật của ông dường như vang lên từ cõi xa xăm mờ mịt, kèm theo những tiếng gầm rền dịu dàng của giông bão, và họ chẳng hề cảm thấy khó chịu chút nào nếu có lúc mọi thứ trở nên hơi xám xịt, rùng rợn và lạnh lẽo. Phải chăng tất cả bọn họ, cũng giống như chính bản thân Wagner, đều có một mối thâm tình vô cùng gần gũi với thời tiết xấu, với thứ thời tiết đậm chất Đức ấy! Wotan chính là vị thần của họ, mà Wotan lại là vị thần của giông bão.… Họ có lý, làm sao mà những thanh niên Đức này—trong hoàn cảnh hiện tại của họ—lại có thể cảm thấy tiếc nuối những gì mà những kẻ khác như chúng ta, những con người sống dưới bầu trời thanh bình halcyon, hằng tiếc nuối ở Wagner chứ? Nghĩa là:
la gaya scienza;
những bước chân nhẹ nhàng, sự dí dỏm, ngọn lửa nhiệt huyết, thứ logic trang nghiêm và vĩ đại, điệu nhảy của các vì sao, tính trí tuệ phóng khoáng, ánh sáng rung rỉnh của phương Nam, biển lặng—sự hoàn mỹ.…
