Ở đây, tôi chỉ muốn nói đến bút danh của tôi, không phải cái tên cha tôi đặt cho để đi học. Cái tên ấy, là tên thật, đã bị cái bút danh kia đánh đổ, thay thế rồi..., đó là điều lúc đầu tôi hoàn toàn không ngờ tới. Mấy mươi năm nay, có người hỏi "Quý tính là gì", tôi vẫn nói tôi họ Lý. Nhưng người ta cứ gọi tôi là "Anh Ba", "Ông Ba", "Cụ Ba".

Tháng 8 năm 1928, tôi viết xong cuốn tiểu thuyết "Diệt vong", trong phòng ăn trên tầng hai ký túc xá trường Trung học La Fontaine ở thị trấn Cháteau-Thierry, nước Pháp. Bản thảo trong năm quyển vở học sinh chuẩn bị gửi về cho người bạn ở Thượng Hải, nhờ anh ta lo cho việc in ấn. Trước khi gói lại gửi bưu điện, tôi sực nhớ ra rằng, mình không thể in tên thật của mình trên sách được. Để cho người ta biết tác giả là ai, tôi liền đề hai chữ "Ba Kim".

Tôi bắt đầu dùng bút danh "Ba Kim" như thế. Đã nhiều lần tôi phải giải thích về cái tên ấy, nói rõ ý nghĩ của tôi lúc bấy giờ. Tôi thấy không cần nói thêm gì nữa. Thật ra, có nói thêm nữa cũng chẳng ích gì, người không tin cũng cứ không tin. Ngày nay, có mấy người nước ngoài đã viết về cái bút danh ấy của tôi rồi.

Trước nay, tôi không phải là người hình thức chủ nghĩa. Tôi dùng bút danh là vì tôi giấu tên thật của tôi (cũng tức là con người thật của tôi). Tôi không thể hao phí tinh lực vào cái tên để biểu hiện mình. Kỳ thực, trước đó, năm 1922, tôi đã dùng một bút danh khác ký dưới những bài thơ và văn xuôi đăng báo. Có điều cái bút danh ấy, "Bội Can”, dễ để lộ mình ra. Vả lại, những cái đăng báo trước kia, tôi cũng không thích thú lắm. Hồi nằm dưỡng bệnh ở Château-Thierry, tôi có gửi cho người bạn Hoa Kiều ở Cựu Kim Sơn[1] đăng trên tờ nguyệt san "Bình đẳng", một số tạp cảm và những bài văn ngắn, trong đó có một số bài ký "Bội Can". Nhưng sau khi "Diệt vong" ra đời, tôi không dùng bút danh ấy nữa.

Cuốn tiểu thuyết "Diệt vong" đăng trên tờ "Tiểu thuyết nguyệt báo", số tháng Giêng năm 1929, bốn kỳ liên tiếp, Nhưng bút danh Ba Kim lại xuất hiện lần đầu trên tờ Đông Phương tạp chí số 19, xuất bản tháng 10 năm 1928, Ở đây tôi phải kể về tôi một tí. Năm 1928, tôi nghỉ hè ở Château-Thierry, sau đó đến Paris sống một thời gian, Một hôm, anh bạn Hồ Dũ Chi, đưa cho tôi xem cuốn "Bàn về Tolstoi", do Trosky viết, (bản dịch tiếng Pháp đăng trên tờ Thế giới). Anh muốn tôi dịch ra để đăng trên Đông Phương tạp chí nhân kỷ niệm lần thứ 100 năm sinh Léon Tolstoi. Vài ngày sau, tôi dịch xong, đưa cho Dũ Chi gửi về, bỗng nhớ đến cái bút danh mới kia. Không suy nghĩ, tôi liền ký vào bản dịch. Khi "Diệt vong” in ra, bọn các anh Dũ Chi mới biết tác giả là ai.

"Diệt vong" đăng liên tiếp, được độc giả hoan nghênh, tôi mới có dịp lục tục in các tác phẩm của tôi. Tôi bước vào con đường văn học tương đối thuận lợi, tôi không gặp phải rủi ro; chỉ một lần ban biên tập tạp chí trả lại bản nháp một truyện vừa mà thôi. Truyện vừa ấy, sau tôi chữa lại, cũng tìm được nơi xuất bản. Cái bút danh ấy, tôi vốn định chỉ dùng một hai lần, thế mà tôi đã dùng nó hết lần này lượt khác... Các ông trong Ban biên tập thích những bút danh quen thuộc, những bút danh độc giả thường gặp, "Ba Kim" nhận được nhiều thư độc giả các nơi gửi tới. Tôi dùng bút danh ấy kết giao với không ít bạn bè mới. Lúc đầu, tôi còn có thể nấp sau tên thật của tôi mà sống như người bình thường, về sau tên thật bị bút danh đào thải, dù ai đó thừa nhận tôi là họ Lý, tôi cũng không thể an tâm được. Tôi nghĩ hà tất phải thắc mắc làm gì, con người ta sống ở đời, dùng tên gì mà chẳng được? Cho đến cuối năm 1933, cuốn tiểu thuyết "Manh nha" bị cấm, bút danh của tôi, ở Thượng Hải người ta kỵ huý, tôi mới phải dùng một bút danh khác, lúc đầu là "Dư Nhất" sau là "Vương Văn Tuệ" và "Hoàng Thụ Huy", lại "Âu Dương Kính Dung" nữa. Nhưng không bao lâu, ban kiểm duyệt sách báo Quốc dân đảng Thượng Hải bắt bỏ đi. Không biết bút danh "Ba Kim" từ đâu lại xuất hiện, nhưng phạm vi hoạt động bị thu hẹp trong vòng sách báo, do đó người nhận ra Ba Kim, không nhiều lắm.

Trong mười bảy năm, sau ngày Giải phóng, tôi tham gia hoạt động xã hội tương đối nhiều, không có cách nào nấp sau cái tên thật của mình mà sống thanh nhàn một chút. Chính bản thân tôi cơ hồ cũng quên là mình có một cái tên thật. Cái tên thật ấy chỉ dùng để ghi trong hộ khẩu mà thôi. Những năm này, tôi viết ít, nhưng người biết tôi ngày càng nhiều. Thông qua bút danh, người gắn liền với tác phẩm, Tôi đi đâu, người ta cũng nhận ra tôi là tác giả tác phẩm này, tác phẩm nọ, có kẻ khen, có người chê. Tôi cảm thấy mình bị gò bó, phảng phất như ba bề bốn bên con mắt người ta đang nhòm ngó từng cử chỉ, từng hành động của mình. Họ dùng những câu tôi viết trong sách mà đánh giá lời lẽ, hành vi của tôi. Nói thật lòng, có một thời gian, tôi muốn thay đổi tên đi, để cho người ta không nhớ đến mình nữa.

Thế rồi, phong trào "Văn cách" nổi dậy. Bây giờ, nhắc lại những ngày ấy, tôi không rét mà cứ run lên. Tôi cũng không thể nói cho rõ tôi đã làm thế nào mà sống được. Thượng tuần tháng tám năm 1966, tôi ở Thượng Hải tiếp mấy vị khách nước ngoài đến dự Hội nghị Á Phi họp khẩn cấp ở Bắc Kinh về. Khi trở lại cơ quan để học tập cảm thấy có một sự thay bậc đổi ngôi, đang là vị khách ở trên nhà trên biến thành thằng tù ngồi dưới thềm. Lại nhìn thấy tờ báo chữ to phê phán tôi: Trước mặt là biển cả, sau lưng lính tráng đang đuổi theo, trên đầu treo lơ lửng một thanh kiếm sắc sắp rơi. Tôi chỉ muốn cứu lấy cái mạng của tôi, nhưng không biết thoát ra bằng lối nào. Lúc đó, tôi nhận được một bức thư độc giả gửi tới, nói rằng "không cần đến cái bút danh của tôi nữa", "tôi cũ rích, tôi là đồ cổ", "tôi sùng bái nước ngoài, phải đập cho nát ra". Tôi hãi quá, vội trả lời, tỏ ý đồng tình; từ nay về sau nhất thiết không dùng nữa. Tôi hoàn toàn không thể suy nghĩ độc lập được, trong đầu óc chỉ có bốn chữ "Tội ác sâu nặng". Có lẽ đầu óc tôi đơn giản, cho rằng cái tên có một tác dụng ghê gớm, Tôi tính toán làm sao cho được như ý muốn, nên nghĩ rằng bỏ quách cái áo khoác nhà văn đi thì có thể trở lại làm người! Đều vô ích! "Phái Văn cách", "phái tạo phản" cần cái tên đen của tôi làm tấm bia cho mũi tên hòn đạn của chúng. Chúng không chịu gạt bỏ đi, trái lại, đi đâu chúng cũng tuyên truyền cho nó, những việc tôi làm, những lời tôi nói, dán khắp khẩu hiệu đả đảo tôi. Trên đường phố thì dựng một tấm bảng lớn chuyên phê phán tôi, ở xưởng máy và nhà trường thì mở hội "du đấu"[2] tôi. Ở hội nghị phê đấu, sát khí đằng đằng, người ta muốn "đạp nát" cái đầu "chó" Ba Kim. Bản thân tôi cũng theo mọi người, giơ tay lên, hô to khẩn hiệu "Đả đảo Ba Kim".

Hết tháng này sang tháng khác, hết năm này qua năm khác, tôi không ngừng viết "kiểm thảo", viết "trình bày tư tưởng", cứ lặp đi lặp lại những câu như nhau. Tôi chán quá, không suy nghĩ nữa, mặc kệ nó muốn ra sao thì ra...

Mười năm qua đi, tôi vẫn là Ba Kim, không thay đổi được bút danh, cũng không thể gác bút được. Xem ra, tôi không cần phải phí sức vì nó nhiều hơn nữa. Hôm nay, tôi đón năm tôi lên tám mươi ở trong bệnh viện. Không còn dài ngày nữa thì tôi càng nên quý trọng gấp bội. Viết thêm được chữ nào thì lưu lại được chữ ấy, là "bò" hay là "người", họ Ba hay họ Lý, hãy để cho người đời sau bàn luận.

Ngày 29 tháng 11 năm 1983

[1] Mỹ

[2] đấu dạo