Theo kế hoạch đã định trước, tôi sẽ dồn 30 bài "Tuỳ tưởng” đăng nhiều kỳ ở "Đại công báo" Hồng Kông (Từ. bài 31 đến 60) với một bài kèm theo thêm "Tôi và văn học" biên tập thành một tập, coi như tập 2 của "Tuỳ tưởng lục". Tập mới này tên là: "Tìm tòi".

Tôi đặt tên "Tìm tòi" cho tập thứ hai, chẳng có thâm ý gì, chẳng qua là trong tập này có tới năm bài "Tuỳ tưởng” lấy tên là "Tìm tòi". Thực ra thì tất cả những bài "Tuỳ tưởng" khác đều là sự "Tìm tòi” của tôi.

Mỗi bạn đọc của "Tuỳ tưởng lục" đều có quyền nói lên ý kiến của mình. Đương nhiên là tôi cũng có thể giữ vững cách nhìn của tôi. Giá như văn chương của tôi có làm đau ai đó, người ấy cũng có quyền đánh trả. Nếu như vì những roi vọt tới tấp đó, mà tôi có phải "tự tiêu ma" cùng với những văn chương lời lẽ đó, thì chỉ có thể trách bản thân tôi thôi. Nhưng nếu như cây gậy không đánh trúng vào chỗ hiểm, tôi vẫn tiếp tục sống ngoan cường, thì "Tuỳ tưởng" của tôi cũng quyết không bị "tiêu ma", về điểm này, có thể nói dứt khoát được.

Gần đây, có mấy sinh viên ở Hương Cảng đã viết bài trên Tạp chí "Khai quyển", nói lên những ý kiến bất đồng với mấy bài "Tuỳ tưởng lục" của tôi, hoặc có thể nói là phê bình nghiêm khắc cũng được. Phủ đầu bằng một gáo nước lạnh "coi nhẹ kỹ xảo văn học", "không lưu loát trong văn pháp" vân vân và vân vân... đối với tôi lại là một việc tốt, nó làm cho đầu óc tôi tỉnh ra. Tôi bình tâm suy nghĩ rất lâu, tôi không hề đỏ mặt trước ba mươi bài "tuỳ tưởng" không lưu loát của mình, mà ngược lại, tôi lại vui mừng vì đã viết ra chúng. Từ lúc tôi "nhảy vào" văn đàn đến giờ, tôi đã nói đi nói lại nhiều lần rằng mình không phải là nhà văn học, cho mãi đến tháng Tư năm nay, nói chuyện với các bạn Nhật Bản ở Tôkiô, tôi vẫn nhắc lại giọng điệu cũ đó. Như thế không có nghĩa là tôi thích rang cơm nguội, mà chỉ là để mọi người biết rằng tôi đi bằng một con đường khác. Tôi xưa nay chưa bao giờ nghĩ đến cách trang điểm cho thật khéo để làm vui mắt người khác, cũng không nghĩ đến chuyện dùng lời lẽ bay bướm tạo nên câu chuyện về nỗi đau khổ của người khác và của chính tôi, khiến tôi cầm bút viết liên tục. Tôi yêu Tổ quốc mình, yêu nhân dân mình, nếu rời Tổ quốc và nhân dân, thì tôi không thể sống nổi, càng không thể sáng tác được. Tôi sáng tác là để chiến đấu, là để vạch trần, để tố cáo, để có phần đóng góp với Nhà nước, với nhân dân, nhưng quyết không phải là làm đẹp bản thân mình. Tôi viết truyện, thì người thầy đầu tiên là Rútxô. Từ tác giả của "Sám hối" tôi học được sự thành thực, không nói dối. Tôi viết "Gia đình", cũng chỉ là tố cáo chế độ phong kiến thối nát, kêu oan cho những sinh mệph trẻ trung bị vùi dập. Tôi không phải là dùng kỹ xảo văn học, mà chỉ là dùng thế giới tinh thần và cảm tình chân thực của tác giả để làm rung động người đọc, khích lệ họ tiến lên. Đỉnh cao sáng tác của tôi, lý tưởng của tôi tuyệt nhiên không phải là kỹ xảo hoàn mỹ, mà là "dũng sĩ Đan Cô" trong câu chuyện huyền thoại của Goóc-ki. "Chàng lấy tay móc vào ngực mình, lấy ra trái tim của mình đưa cao lên đầu". Hơn năm chục năm nay, tối bị vây hãm nhiều lần, "lũ bốn tên" đốt tác phẩm của tôi, đuổi tôi ra khỏi giới văn nghệ. Nhưng khi họ vừa sụp đổ, bạn đọc lại tìm tôi trở lại. Vậy thì viết cái gì? Lẽ nào ngẫm nghĩ miệt mài, gọt dũa tinh vi để hát đưa ma cho một thời đã chết? Không! Không thể thế được! Tôi không rời con đường cũ, tôi phải moi trái tim nóng bỏng của tôi ra, nói những lời từ trái tim mình.

Tôi phải thực hiện lời hứa của mình, tiếp tục viết “Tuỳ tưởng lục", làm một lời "di chúc" của lớp nhà văn chúng tôi, để lại cho người sau. Tôi phải viết ra những gì thu lượm được và những cam go cực khổ trên đường sáng tác mấy chục năm của tôi. Thế nhưng điều quan trọng hơn là làm một bản tổng kết cho 10 năm "đại hoạ". Cả một quá trình 10 năm đại hoạ mà tôi đã trải qua, tôi có trách nhiệm phải nói lại với lớp người sau những cảm thụ của mình. Mấy vị sinh viên ấy trách tôi trong ba mươi bài viết có tới bốn mươi bảy chỗ "Lũ bốn tên", sự ngây thơ của họ đáng để người ta hâm mộ! Khi tôi còn ở trong "chuồng bò", phái tạo phản đã chụp cho tôi cái mũ "quí tộc tinh thần, tôi cũng yên phận với "quý tộc tinh thần". Kỳ thực thì mấy vị sinh viên Hồng Kông này mới thực sự là "quý tộc tinh thần" sung sướng ở tít trên cao.

Đại lục của Trung Quốc bị "Lũ bốn tên" giày xéo 10 năm, hàng ngàn hàng vạn người bị bức hại, kinh tế quốc dân đến chỗ sụp đổ, trên mình của bao lớp người đều mang dấu ấn bạo ngược của "Lũ bốn tên"... Lẽ nào ở Hồng Kông lại không có quan hệ máu thịt với nhân dân Tổ quốc? Thử hỏi rằng nói nhiều đến "Lũ bốn tên" thì có xúc phạm gì đến “kỹ xảo"? Trong những bài "Tuỳ tưởng" từ nay về sau, tôi còn nhắc đến "Lũ bốn tên" nhiều hơn nữa. "Lũ bốn tên" quyết không chỉ là nói "bốn con người", nó phức tạp hơn nhiều, nó cũng không phải đã rõ ngay từ đầu, thậm chí cho đến giờ, tôi vẫn còn đang phải khám phá. Thế nhưng, mắt tôi đã sáng hơn nhiều so với hơn mười năm trước. Mười năm đại hoạ, rốt cuộc mở đầu bằng cái gì? Người biến thành "thú" như thế nào? Thế nào tôi cũng làm rõ ra đôi chút. Mặc dù tôi đi chậm, nhưng tôi luôn luôn bước. Tôi moi vào chỗ đau của người khác, cũng moi cả vào chỗ đau của mình. Một công việc khó khăn biết bao! Có thể moi sâu được không? Có dám moi sâu không? Có kết quả không? Đối với tôi đó cũng là thử thách. Mười năm đã qua thật đáng sợ! Mỗi người chúng ta đều có trách nhiệm không để xảy ra đại hoạ như vậy. Tôi nhắm mắt lại, những con người tàn khốc và sự việc hoang đường lại hiện ra trước mắt. Tôi có một cảm giác thế này: Nếu như chúng ta không quyết tâm, bi kịch 10 năm ấy có thể lại tái diễn. Nếu như mọi người đều ưa thích, không muốn nhìn thấy chữ "Lũ bốn tên", cho rằng cứ ôm lấy cái gọi là "kỹ xảo văn chương" là có thể hoá thành cô gái đẹp, để lên thiên đàng, thế thì bất kể chỗ nào cũng sẽ xuất hiện "chuồng bò", một tờ "lệnh" là có thể cướp đi mọi quyền lợi của con người. Trào lưu tư tưởng cực tả, đến nay người ta vẫn còn chưa biết chúng ta sống qua 10 năm đó như thế nào. Tôi nói với một nhà văn Nhật Bản: "Chúng tôi gặp vận hạn, mới có thể để các bạn nhìn rõ rốt cuộc là cái gì". Theo tôi biết, chưa hẳn là đã nhìn rõ hẳn, mà chúng ta lại chưa từng giải thích cho họ.

Hai năm trước, các bạn nước ngoài thường hỏi tôi: "Lũ bốn tên" chẳng qua chỉ là bốn con người, tại sao mà nó có sức mạnh đến thế? Tôi ấp a ấp úng, không trả lời thẳng vào vấn đề của họ. Nhưng khi tổng kết kinh nghiệm 10 năm, tôi bình tâm nghĩ lại: Không thể cái gì cũng đổ hết cho "Lũ bốn tên". Tự tôi cũng từng thừa nhận uy quyền của "Lũ bốn tên”, cúi đầu quỳ gối, cam chịu để họ hạch sách, chẳng lẽ tôi lại không có trách nhiệm? Lẽ nào còn bao nhiêu người khác cũng không có trách nhiệm. Bất kể thế nào, tôi phải viết ra sự tổng kết của tôi. Tôi chuẩn bị bỏ ra 5 năm, viết xong 5 tập "Tuỳ tưởng lục”. Đó là trách nhiệm của tôi, cũng là quyền lợi của tôi.

Ngày 26 tháng 10

H Ế T