Nằm trên giường bệnh, đọc bài "Kinh hoa tiểu ký" ngày 30-6 của ông Đường Quỳnh, tôi thấy ông có chút hiểu lầm về câu "tư tưởng phức tạp" của tôi. Có người bảo tôi "tư tưởng phức tạp", cũng không hẳn là đã kết luận sau khi đọc "Tuỳ tưởng lục" của tôi. Tôi biết một việc thế này: Có một người bạn trẻ hơn tôi bỗng nghĩ đến chuyện dựng bia viết truyện về tôi, được sự đồng ý của đơn vị, trước ông còn viết ngoài giờ, sau thì xin nghỉ phép để viết. Ông đã đọc không biết bao nhiêu tư liệu, tìm tôi hỏi chuyện mấy lần, thật là vất vả, viết xong một tác phẩm hơn 200 ngàn chữ. Tôi đã đọc hai chồng bản thảo mà ông gửi tới, tôi không đồng ý với cách nhìn nhận của ông ở một số chỗ, cũng chẳng biết là ông gửi cho tôi bản chép lần thứ mấy. Nhưng sự lao động cực nhọc của ông thì tôi có thể nhìn ra được. Tôi rất ngại là sẽ dội nước lạnh vào ông, không nêu ý kiến gì nữa, chỉ nêu ra một số chỗ không hợp với sự thực. Ông bảo tôi, có một Nhà xuất bản đồng ý nhận bản thảo của ông. Tôi có cảm giác: Ông tự tin khá lớn vào tác phẩm của ông. Vậy thì cứ để cho ông làm.
Nhưng hai tháng, trước ông viết thư cho con gái tôi, bảo rằng bản thảo bị trả lại. Nghe đâu trong Nhà xuất bản có người hoài nghi rằng viết truyện như thế này về một người đang sống liệu có thích hợp không, huống chi "tư tưởng" của tôi lại "phức tạp". Ông bạn tôi rất buồn, ủ rũ, ngán ngẩm, xem thư cũng đủ thấy.
Thật có lỗi với ông, tôi xem xong thư, lại thấy mừng. Một là sách chưa in ra, không có ai dựng bia viết truyện về mình, tôi lại thấy nhẹ cả người, khỏi phải mang cái "địu" trên lưng. Hai là bảo tôi tư tưởng phức tạp, tôi cho rằng đó là một sự tôn vinh cho tôi. Đương nhiên, người nói câu này cũng không có ý tâng bốc tôi, mà cái cụm từ "tư tưởng phức tạp” là có ý chê bôi.
Người có tư tưởng phức tạp thường nghĩ ngợi lung tung. Tư tưởng như có mắt, nghĩ nhiều, sẽ nhìn được ra những gì người ta cố ý che đậy, sẽ vạch được bộ mặt thật núp sau cái mặt nạ. Cho nên hồi "Cách mạng Văn hoá", người có tư tưởng giản đơn thì lại lên như diều.
Tư tưởng không giản đơn, thì làm sao mà sáng tác được "điệu múa chữ trung”, làm sao nghĩ được ra trò "sớm thỉnh thị, tối báo cáo", làm sao phát minh ra "kiểu phản lực"? Làm sao có thể liên tục tổ chức những cuộc phê đấu mở đầu bằng "giương cao" và kết thúc bằng "đả đảo”.
Cuộc sống mười năm đại hoạ ấy nên được ghi chép lại tử tế. Đó là một kỳ tích trong lịch sử loài người. Hãy nghĩ mà xem, mười năm với tám vở kịch mẫu, của một tác giả, giản đơn đến mức như vậy! Mọi người đều xem kịch mẫu, trong óc mỗi người đều mang một "hình tượng anh hùng" đội trời đạp đất. Những người hay khuyếch đại tác dụng của văn học có thể cảm thấy kỳ cục: mấy trăm triệu người cùng xem kịch mẫu, làm sao mà không nảy sinh ra một tình thế cách mạng vĩ đại! Chúng ta quên mất rằng người ta không những chỉ xem kịch, mà họ còn muốn nhìn người, nhìn người cầm quyền ở bên trên. Trong mười năm, tư tưởng con người cũng dần dần phức tạp lên. Anh không làm trước, thì cũng chẳng ai nghe lời anh.
Tất cả đều có thể thay đổi, tất cả đều đang thay đổi. Tôi cũng đang thay đổi. Tư tưởng của tôi từ phức tạp biến thành giản đơn, rồi lại từ giản đơn biến thành phức tạp. Sau này còn thay đổi nữa, nhưng có một điều có thể khẳng định được, là tôi quyết không cúi đầu khom lưng để "tự báo tội ác" nữa.
Tháng tư năm nay, tôi đi thăm Nhật Bản lần thứ tư, thấy một thế giới vô cùng kỳ lạ, cách nhau 17 năm, thay đổi thật lớn lao, hầu như không thích nghi nổi. Xã hội Tư bản đương nhiên có thiếu sót của nó, nhưng cũng có những chỗ đáng được chú ý. Thay đổi luôn là từ không đến có, từ cũ đến mới, từ phức tạp đến phức tạp hơn. Chúng ta thực hiện 4 Hiện đại hoá Xã hội Chủ nghĩa, cũng quyết không phải từ phức tạp đi đến giản đơn. Về vấn đề này, sau này tôi còn muốn bàn thêm. Thí dụ sự phát triển của chữ viết, cuối cùng là vì để nó giản đơn, dễ học, hay là để biểu thị chính xác hơn tư tưởng phức tạp của cọn người, tôi cũng có cách nhìn riêng. Bảo tôi "tư tưởng phức tạp", cũng chẳng có gì lạ.
Ngày 13 tháng 7
