Tôi đã lăn lộn trên "văn đàn" Trung Quốc năm mươi mấy năm, xem chừng từ nay về sau vẫn còn phải tiếp tục lăn lộn nữa, mãi cho đến khi tôi "mở tiệc chia tay" với đời mới thôi. Ngay từ những năm 30, tôi đã nhiều lần nói rõ, tôi chỉ là một "khách qua đường", chuẩn bị sẵn sàng gác bút. Thế nhưng lời nói của tôi không thể đi đôi với việc làm, từ đầu đến cuối vẫn nắm chặt cây bút cùn không chịu rời ra. Không trách được sau này đã gây nên sự "công phẫn" của "lũ bốn tên" và tay chân của chúng, chúng đã mang tôi ra "đánh cho lăn ra đất, đạp thêm một đạp", muốn bắt tôi "suốt đời không ngóc đầu lên được". Đúng là chúng đã đuổi tôi ra khỏi văn đàn. Những việc mà tôi không làm được thì chúng đã làm, đó cũng là một việc làm hể hả lòng người. Nhưng tiếc thay, chẳng bao lâu sau "lũ bốn tên" và tay chân của chúng cũng mất tăm mất dạng, Tôi không biết chúng đã trốn ở đâu. Có điều tôi biết có khá nhiều người muốn nghiến thịt chúng ra từng miếng một.

Do sự bao dung của bạn đọc, tôi lại được trở lại văn đàn. Tôi lại cầm cây bút bị cướp đi mười năm nay, hơn thế, còn tham gia Đoàn đại biểu Nhà văn Trung Quốc đi thăm nước láng giềng hữu hảo cách biệt 17 năm nay. Với các bạn Nhật Bản, với bạn đọc Nhật Bản, tôi cũng nói tôi không phải là nhà văn học, tôi thiếu tu dưỡng về văn học, nhưng tôi có một trái tim chân thành, tôi đã moi trái tim của mình ra trao cho các bạn, trao cho bạn đọc. Tôi đã nói với một nhà văn Nhật Bản, tôi không phải là nhà văn học, cho nên tôi không cần biết những gì là qui tắc trong văn học. Miễn là bạn đọc tiếp nhận, là tác phẩm của tôi có thể đọc được. Sự nghiệp văn học là sự nghiệp của nhân dân, hơn thế, còn là sự nghiệp của nhân dân thế giới. Trong sự nghiệp đó cũng có một phần của tôi. Ngoại trừ tôi mãi mãi nhắm mắt, bất kể kẻ nào cũng không thể một lần nữa cướp đi cây bút của tôi.

Từ Nhật Bản về nước, đã có người lo ngại bảo tôi rằng "Thủ trưởng" X. đã báo cáo, "Thủ trưởng" X. đã nói chuyện. Có người e sợ hỏi tôi rằng: "Ông xem liệu có bị thu không?". Tôi chỉ cười. Quan trên nói chuyện rồi làm báo cáo, đều là việc bình thường. Rất kỳ cục là có một số nhà văn cứ thích vươn dài cổ ra mà xem hướng gió, hếch mũi lên mà ngửi xem trong không khí có mùi gì không, để căn cứ vào hướng gió và mùi vị để viết văn. Những nhà văn như thế, thực ra không phải là thứ đặc sản của đất nước chúng ta; nước khác cũng có. Chỉ có cách nghĩ của mỗi người là luôn luôn không giống nhau. Trong một nước Tư bản Chủ nghĩa thì tình hình có khác hơn. Viết văn không được động não của mình, mà lại dựa vào chỉ thị của cấp trên để hạ bút. Thực ra, việc như thế này, từ ngày xưa đã có, ít nhất là khi tôi còn nhỏ đã từng nhìn thấy. Khi cha tôi làm tri huyện Quảng Nguyên, ông đã cho người viết văn theo ý của ông, thí dụ như "chúc thọ" một thái phu nhân nào đó. Sau này Dân quốc thành lập, anh hai tôi ở nhà mở "Văn phòng Luật sư", đã mời một ông họ Trịnh làm bí thư (thời bấy giờ gọi là "thư ký"). Tôi thường thường đến văn phòng đánh cờ với ông này, tôi mới thấy anh Hai tôi đã giao cho ông này nhiệm vụ viết văn ứng đối, anh Hai nói sao thì ông ấy viết vậy. Ở phố Chính Thông Thuận của Thành Đô, có nhà cũ của tôi. Tháng 12 năm 1956, tôi về Thành Đô, do sự sắp xếp của người bạn vong niên là Thị trưởng Lý Tông Lâm, tôi đã quẩn quanh đến hơn 10 phút dưới cửa sổ căn phòng tôi ởnăm mười mấy tuổi. Đồng chí Lý Tông Lâm sau này, trong thời kỳ "Cách mạng Văn hoá" bị bức hại mà chết một cách thảm thương. Những nhà cửa có dính dáng đến tôi đại khái đã bị dỡ hết, nửa tháng trước ở Đông Kinh, tôi đã gặp một người Nhật, ông đã cho tôi một tệp ảnh dày mà ông chụp. Tôi chỉ nhận ra được một gốc cây và một cái giếng. Chính ở cái nhà cũ này, mấy chục năm trước, tôi đã đọc được tập “Tuý mặc sơn phòng cẩn tồn cảo" đó là trước tác của cụ tôi để lại. Nếu tôi nhớ không nhầm, trong tập văn đó của cụ có mấy bài như "Thánh thọ lục tuần phú", "Từ mẫu Lý Thái Nghi nhân thọ tự” v. v... đều là những tác phẩm cụ viết hộ người khác hoặc viết theo ý của cấp trên của cụ. Lúc đó, tôi đọc xong bỗng có phản ứng và luôn giữ mãi một ý nghĩ thế này: sống vì miếng ăn, viết văn vì miếng ăn là điều bất hạnh. Thế nhưng cụ tôi không phải là một nhà văn. Năm 1924, ở Paris tôi bắt đầu viết tiểu thuyết, thày giáo vỡ lòng của tôi là Rut-xô, tác giả của "Sám hối lục". Dạo ấy một ngày mấy lần, tôi đến chân tượng đồng của ông. Điều tôi học được ở đó là: nói thật, nói lời nói từ trong tim mình. Gần đây, tôi đi thăm Nhật Bản với tư cách một nhà văn Trung Quốc; cùng trò chuyện với các bạn Nhật Bản, tôi cũng vẫn nói mấy câu đó. Các bạn Nhật Bản bảo tôi nói về đời sống văn học 50 năm của tôi. Kinh nghiệm của tôi rất đơn giản, rất bình thường, chỉ có một câu: "Không nói dối, trao trái tim cho bạn đọc".

Khi tôi bắt đầu viết tiểu thuyết, tôi là một học sinh Trung Quốc nghèo ở khu phố La Tinh của Paris, tôi không có quan trên, cũng chẳng có cấp trên. Ngày nay, sau khi tìm tòi năm chục năm trời, tuy thương tích đầy mình, nhưng vật mà tôi trao cho bạn đọc, vẫn là trái tim đang bừng cháy. Tôi chỉ có thể viết những lời từ trong tim mình, hơn thế nữa, là những lời nói ra sau khi đã cân nhắc kỹ lưỡng. Từ bé, tôi đã thích câu thơ của Lý Thương Ẩn: "Tằm xuân đến chết, tơ mới hết". Có người khi trích dẫn đã sửa câu thơ thành "Con tằm đến chết vẫn còn vương tơ", sửa đi cũng hay. Ở Quảng Nguyên, mẹ tôi cùng hai chị tôi nuôi tằm, tôi đã thấy kén tằm bị đun trong nồi, vẫn không ngừng nhả tơ, mới hay rằng con tằm đến chết tơ vẫn chưa hết. Bẩy mươi năm nay, hình ảnh đó vẫn hiện ra trước mắt tôi. Lần trước đi thăm Nhật Bản, tôi ngủ rất muộn, nghĩ khá nhiều. Ở trong phòng khách hiện đại, tôi không mở máy thu hình, cũng không nghe nhạc, một mình im lặng ngồi trong ghế tựa suy ngẫm, tổng kết cho từng ngày. Khi chúng tôi nói chuyện tay đôi với nhau, nhà viết kịch Nhật Bản, ông Mộc Hạ Thuận Nhị nêu ra với tôi chuyện nghỉ hưu. Ông nói ở Nhật Bản, nhà văn tuổi tác nhu tôi, có thể gác bút về ở ẩn. Ông là người bạn cũ của tôi rất có thể một nửa là nói đùa, bởi vì mấy người bạn Nhật Bản mà tôi quen, gây cho tôi nhiều hồi ức. Trong khách sạn hào hoa xây lên từ Ôkinaoa đổ nát, tôi đã viết xong bản thảo bài nói chuyện thứ hai “Tôi và Văn học", tôi đã trả lời ông Mộc Hạ: "Tôi quyết không rời cây bút của tôi". Những lúc đó, tôi không trút bỏ được hình ảnh những cái kén tằm ở trong nồi. Tôi nói: "Tôi sáng tác? một, không phải vì miếng ăn, hai, không vì để nổi tiếng". Điều tôi giấu trong lòng còn chưa nói ra là: Tôi là con tằm mùa xuân, ăn lá dâu thì phải nhả tơ, cho dù có phải cho vào nồi luộc, chết rồi tơ vẫn còn vương, để mang lại cho đời chút ấm áp.

Nhưng cho đến lúc này, con tằm chỉ có thể nhả ra tơ của nó, ngay như người nuôi tằm rất giỏi và với việc hiện đại hóa, anh ta cũng không làm cho con tằm nhả tơ thay cho anh ta được. Khoa học hiện đại đang phát triển mạnh mẽ, đúng là đường đi như trải đệm gấm! Một con người, nếu như không suy nghĩ bằng cái đầu của mình, một nhà văn nếu không sáng tác bằng sự suy nghĩ của mình, không viết những lời từ trong tim mình, thì nhất định sẽ phải nhường chỗ cho người máy.

Ngày 28 tháng 4.