Kể ra, tôi đã qua cửa ải tám mươi rồi. Người ta ở đời, sống đến tám mươi không phải chuyện dễ. Lúc chưa tám mươi, tôi thường nghĩ: qua tám mươi, chắc có thể "làm theo ý mình" chăng! Theo cách tôi giải thích thì "làm theo ý mình" cũng chẳng qua là làm vài việc mình muốn làm. Với một ông già, nguyện vọng ấy đại khái không phải là yêu cầu quá đáng!
Có điều, ngay một nguyện vọng như thế cũng không thể thực hiện được. Người ta không ngớt tìm đến nhà; có người quen kẻ thuộc, mà cũng có những bạn đọc chưa hề biết mặt. Họ đến liên tiếp vì "những chuyện vui buồn" khác nhau, lôi kéo tôi đi làm anh đánh trống thổi kèn cho rôm rả. Họ muốn tôi viết chữ, đề từ cho các loại sách báo, yêu cầu tôi đảm nhiệm chức vụ danh dự này nọ. Tôi đã nhiều lần giải thích: nhà văn thì nên gặp bạn đọc qua tác phẩm là hơn, không thể tách rời tác phẩm ra mà khoa chân múa tay với bạn đọc được. Tôi lại nói tôi không có quyền giáo huấn bạn đọc, cũng không dám ra lệnh cho ai làm theo lời mình nói. Từ thuở nhỏ, tôi không hề luyện thư pháp, lớn lên lại không dụng công. Chữ tôi viết, chính tôi xem cũng không thuận mắt, trông giống như quỷ vẽ bùa. Bảo tôi đề mấy chữ, có khác gì đưa tôi ra làm trò cười cho thiên hạ. Việc ấy thì tôi chịu, Nhưng một vài người cứ nhất định ép tôi và đã kết luận về tôi, nói rằng: tôi chẳng qua là một cái xác rỗng tuếch, chỉ có cái tên mà thôi! Ngoài việc đem cái tên ra lừa bịp người hoặc hù doạ người, thì vô tích sự! Những vị tìm đến nhà yêu cầu tôi làm những việc như thế, thì họ quyết định: "Cái xác rỗng tuếch ấy sắp xuống lỗ rồi, không lợi dụng, sẽ bỏ mất cơ hội cuối cùng", cho nên họ cứ lôi kéo tôi, không chịu thả ra. Còn tôi, tôi đành phải van xin họ: "Hãy để cho tôi viết vài bài văn thực lòng mình thôi! Giả sử chỉ vì cái tên mà sống thêm, thì chẳng còn có ý nghĩa gì nữa!". Quả thực, tôi không muốn như thế mà qua ngày đoạn tháng. Nhưng van xin, thoái thác, trốn tránh, có khi cũng không được. Tôi vẫn không thể không nhượng bộ, nêu tên mình chỗ này, ứng phó chỗ kia. Có kẻ cười tôi "không cam tâm yên lặng cho rồi!" Họ đâu có biết chính vì không được yên lặng mà phải khổ tâm... Có kẻ trách tôi "ôm đồm quá". Thật ra, ngoài viết Tùy tưởng lục, tôi chẳng làm việc gì nữa, vả lại, có làm cũng không làm được!
Đương nhiên, tôi cũng không cam tâm để bất cứ ai bài bố cho tôi. Tôi tuy già rồi, lại bệnh tật, thiếu ý chí chiến đấu, nhưng tôi còn có thể suy nghĩ độc lập, thế thì sao tôi lại không lợi dụng kinh nghiệm thất bại của mình, tự bảo vệ lấy mình? Mất tiền học, cũng phải học được chút gì chứ! Tám mươi tuổi rồi, lẽ nào còn phải dạ dạ vâng vâng, lấy lòng người, chiều ý người, mà mình thì chịu thiệt? Đã không thể "làm theo ý mình" thì tôi không ngại mỉm cười, rồi đóng cửa mà dưỡng thân! Đó là kiểu"đánh trường kỳ" của tôi. Cứ như vậy, tôi tranh thủ từng chút thời gian mà viết Tuỳ tưởng lục. Tôi còn định viết một ít những cái khác nữa, có lúc quả thực khao khát lắm. Như thế là vì sao? Tôi tự phân tích: nhắm mắt xuôi tay, là hết, còn lưu luyến gì nữa? Có đấy! Đó là Tổ quốc tôi, đồng bào tôi, tôi thật muốn moi trái tim tôi ra cho họ thấy!
Mấy chục năm qua, tôi sống không phải là uổng cơm! Tôi viết cả một chồng sách thế kia, không kể hay hay dở, rút cục tôi đã đem những điều mắt thấy tai nghe và những điều tôi cảm thụ viết ra, nhiều hay ít, tự tôi cũng không biết nữa. Người khác đã "kết luận" về tôi, tại sao tự tôi lại không làm một bản tổng kết? Có lẽ tôi không phải tham gia hội phê đấu nào nữa đâu, không ai có thể lại bắt tôi viết kiểm thảo. Tự tôi, tôi cũng không thể viết kiểm thảo nữa, tôi vốn đã viết những bản thảo hồ đồ rồi đó ư? Hãy vứt đi, quên đi là xong! Nhẹ nhõm biết bao! Nhưng nghĩ rằng tương lai sẽ có những bài bình luận, phê phán, nghiên cứu, sẽ có những lời đồn đại thất thiệt, tôi lại không thể làm thinh được. Nói thật tình, hai hôm trước đây, tôi lại nằm thấy một giấc mộng kỳ quái rất ghê sợ: mấy bộ mặt hung ác, dữ tợn, gần đây cứ quanh quẩn trước mặt tôi. Tôi biết hồi đó có một số người biến thành mãnh thú, sau đó, lại hoàn nguyên làm "người", mà lại xuất hiện với tư thế "nhà cách mạng"! Có thể đó là điều hay. Nhưng trong giấc mộng kỳ quái của tôi, những con người được hoàn nguyên làm "người" đó, khi làn "gió bất chính" nổi lên, càng ngày càng dữ dội, thì họ lại biến thành "mãnh thú". Tất nhiên, chúng ta không thể tin vào mộng mị, có điều hồi tưởng lại quá khứ, ghi lại một số kinh nghiệm, mặc dù không thành một bản tổng kết ra trò, đối với người sau, không phải không có ích. Tôi nhớ rất rõ câu nói nổi tiếng sau đây: "Người ơi! Người hãy cảnh giác!"
Chính vì vậy mà tôi phải sống tiếp và viết tiếp
