Trong một bài "tùy tưởng" trước, tôi đã nói tới "tìm tòi" và "tìm cái mới".

Tìm tòi... vấn đề không thể qua một bài viết vài ngàn chữ mà nói rõ ràng được. Mặc dù những chữ như thế này, có lúc không được người ta ưa chuộng, thậm chí còn phạm điều kiêng kỵ, ví như kẻ “tìm tòi" ở Nam Kinh hồi 1957, chính bởi vì "tìm tòi" (mới bắt đầu) mà lãnh đủ mọi cực khổ, hơn thế có người hầu như phải bỏ mạng, nhưng từ thượng cổ đến giờ, loài người luôn tìm tòi để tạo cái mới, chưa dừng lại bao giờ, đương nhiên cũng mãi mãi không bao giờ dừng lại. Ông Bạch Kiệt Minh nói: "Không để cho người ta tìm tòi không xong", lúc đầu tôi rất tâm đắc câu nói này, về sau ngẫm nghĩ mãi, mới thấy nói như thế cũng gần như thừa. Bất kể ở thời nào, thế nào cũng có những người không vui vẻ, không bằng lòng thấy người khác tìm tòi, cũng có một số người không dám tìm tòi, mặc dù loài người luôn luôn tìm tòi để tiến lên. Tại sao ngày nay chúng ta không "ăn lông ở lỗ", không "nhai sống nuốt tươi"? Tại sao chúng ta không để người khác tụt quần ra vút roi vào mông rồi lại cúi đầu tạ ơn "ông lớn"? Thí dụ nhiều lắm, không kể hết. Đối với tôi, khó quên nhất là việc sau này; ông nội tôi chẳng những không con để lại dấu vết gì, ngay công quán mà người xây dựng, rồi cả những khuôn viên mà người từng bồi hồi dạo gót cũng tan hoang không còn mảnh ngói. Gần đây lại thêm một việc nữa, đã có hai bạn nhà văn bảo tôi: “Các tạp chí Văn nghệ của tỉnh Giang Tô có nhiều khởi sắc, chỉ hai năm nữa, sẽ thành một điểm sáng, ở đây có một đội ngũ mạnh mẽ, đó chính là những người "tìm tòi" trước đây. Tôi mong rằng hai người bạn này nói đúng.

Ở trên tôi có nhắc đến ông nội tôi, có người đã hỏi: Ông đã chẳng nói rằng hồn ma của cụ Cao vẫn xuất hiện ở khắp nơi đó sao? Hỏi hay thật đấy! Nhưng hồn ma thì vẫn là hồn ma, chúng ta quyết không để nó mượn xác để hoàn hồn. Tại sao chúng ta lại không học tập tiến sĩ Chung Nam Sơn.

Bây giờ lại quay về chủ đề câu chuyện, chúng ta lại nói về tìm tòi.

Một người không hiểu gì về văn học như tôi mà lại bước lên con đưòng văn học, không thể là do "quan lớn" đào tạo ra, cũng không thể là có một con đường lớn mở ra trước mắt tôi, chân tôi bước lên đó, là có thể đến được lâu đài văn học. Trước đây, có một số người cứ tranh luận mãi là trong Lịch sử Văn học Hiện đại của Trung Quốc, có nên dành mấy trang giới thiệu về tôi. Tôi thấy như vậy là phí thì giờ, tôi không phải là nhà văn học.

Tôi cầm bút viết tiểu thuyết, chỉ là để tìm một con đường cứu người, cứu đời và cứu mình. Nói đến cứu người, cứu đời, không tránh khỏi có chút ngông cuồng nhưng lúc đó tôi mới 23 tuổi, chỉ là một "gã hậu sinh" chưa tường nặng nhẹ nên đáng lượng thứ chứ! Còn nói đến tự cứu mình, thì quả là nói thật. Tôi có tình cảm không nơi thổ lộ, mang niềm yêu ghét chẳng có chốn giãi bầy, y như người rơi vào biển khổ vô biên, tìm không thấy bờ, một trái tim không biết đặt vào đâu, giá sử như không để cho lòng tôi bình tĩnh lại, thì tôi đã không thể sống được. Theo tôi được biết, trong số các nhà văn Nhật Bản, cũng có những trường hợp như vậy, nhưng họ đều là sau khi thành danh, vì không giải quyết được vấn đề tư tưởng, vấn đề nhân sinh nên đã huỷ hoại đời mình. Tôi không đi vào ngõ cụt, bởi vì tôi đã tìm được giấy và bút, hãy để cho những nỗi đau khố của tôi hoá thành từng hàng chữ, nỗi nhức nhối trong lòng tôi đã được cởi bỏ, tôi đã được cứu thoát.

Tôi xuất phát từ tìm tòi nhân sinh mà bước vào con đường văn học. Hơn năm mươi năm nay, tôi cũng có những lúc lơi lỏng Việc tìm tòi, nhưng tôi chưa bao giờ xa rời văn học. Tôi có lúc viết nhiều hơn, viết hay hơn một chút. Có lúc cũng bước vào con đường người ta bảo sao thì làm vậy, không có khát vọng sáng tác, chỉ có quan niệm nhiệm vụ trong sáng tác những thứ viết ra, đều là những lời lẽ hùng hồn, chỉ cảm động mình mà không cảm động được người khác.

Ngày nay, tôi vẫn đang tiếp tục tìm tòi, bởi vì tôi lại cầm bút. Nếu ngừng tìm tòi, tôi không viết tiếp được tác phẩm nào nữa.

Tôi nói tôi viết tiểu thuyết là để được yên tĩnh cõi lòng mình, mong có một chút đóng góp với đất nước, với nhân dân, giúp đỡ được cho bạn đọc, đó đương nhiên chỉ là nguyện vọng chủ quan của tôi, tác phẩm của tôi cũng có thể sẽ sinh ra một hiệu quả xã hội ngược lại. Người ta có quyền phát ngôn nhất là người đọc, một tác phẩm, nếu như bị người đọc từ chối, thì sẽ chẳng gây nên tác dụng gì. Nhưng cũng có một số tác phẩm được một số người đọc đón nhận nhưng lại gây ảnh hưởng xấu trong số người này. Cho đến nay, tôi còn chưa mất vị trí nhà văn hàng đầu, tác phẩm của tôi còn không mất tăm mất tích trên thế giới, thì tôi cần phải cám ơn sự bao dung của người đọc. Điều đó, cũng nói lên rằng ảnh hưởng xã hội của những tác phẩm này cũng không đến nỗi tồi, không đến nỗi có người đọc tác phẩm của tôi rồi tụ họp gây sự, lãn công tiêu cực hay tham ô, trộm cắp. Về điểm này tôi rất yên tâm. Trong số lớn tác phẩm, tôi đã chỉ ra cho người đọc những lý tưởng cao đẹp, ca ngợi những tình cảm cao thượng, Nói cao đẹp, cao thượng, dễ gần với nói khoác, nhưng ít nhất thì cũng thấp hơn thế. Không xây đắp hạnh phúc của mình trên khổ đau của người khác: yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu chân lý, yêu chính nghĩa; hy sinh bản thân mình cho số đông. Con người không chỉ có nhờ ăn mà sống; Con người sống cũng không vì hưởng thụ cá nhân. Những gì tôi nói lên trong tác phẩm của tôi, chính là những tư tưởng ấy.

Làm người như thế nào? Làm một ngưòi tốt như thế nào? Những gì tôi muốn tìm tòi mấy chục năm nay, chính là vấn đề này. Tác phẩm của tôi tức là từng bản, từng bản "báo cáo tư tưởng". Chúng đều là những đáp án mà tôi tìm ra trong cuộc sống. Tôi không thể nói đáp án của tôi là chính xác, nhưng chúng là những thứ nghiêm túc. Tôi nhìn thấy gì, tôi lý giải ra sao, tôi đã viết ra sự thực. Tôi rất ít khi nói dối. Tôi xưa nay chưa hề nghĩ rằng sẽ dùng tác phẩm của mình để giáo huấn người khác, cải tạo người khác và dẫn đường cho người khác. Năm mươi năm trước, tôi đã từng nói: "Tôi không phải là kẻ thuyết giáo".

Năm 1934 tôi lại nói: "Những tiểu thuyết này sẽ không được đứng trong rừng văn học". Cố nhiên tôi mong tác phẩm của tôi sẽ gây được ảnh hưởng xã hội, mong mang lại cho người đọc sự giúp đỡ. Thế nhưng tôi cũng biết, một tác phẩm văn học, cho dù là tác phẩm có tính nghệ thuật cao không ai bằng, cũng khó có thể xỏ mũi người đọc mà lôi đi được. Những người có thể đọc sách được, trong cuộc sống, trong tinh thần, họ đều có những tích luỹ nhất định, những tích luỹ đó có thể giúp họ "tự tìm lấy cái họ cần", trong tác phẩm. Đầu óc của bất cứ một người đọc nào, đều không phải là một tờ giấy trắng, để cho người khác vẽ lên đó tuỳ thích. Dù cho chúng ta thiếu giấy đến đâu, nhưng ngày nay trong hiệu sách vẫn có rất nhiều tác phẩm văn học bầy bán. Tiểu thuyết cho mượn ở thư viện lại càng nhiều. Một người đọc mấy chục mấy trăm cuốn sách, cuối cùng họ nghe theo tác giả cuốn nào, họ đều phải đoán định chứ! Như thế có nghĩa là lý trí của họ đang có tác dụng. Mỗi con người đều có lý trí, tôi nói như vậy, chắc là không sai chứ? Từ lúc 11, 12 tuổi, tôi đã đọc truyện, cho đến tận bây giờ tôi vẫn đọc những tác phẩm văn học, mặc dù, tôi đồng thời là nhà văn. Như thế, theo cách nói của một số người, trong óc tôi sẽ là một bãi chiến trường, không ngày nào ngơi nghỉ. Tôi đang dịch từng câu từng chữ một hồi ký của A. Ghécxen, thế nhưng tôi vẫn là tôi, tôi không hề biến thành Ghéc-xen. Cũng từ những năm 40, tôi bắt đầu dịch tiểu thuyết của Tuốc-ghê-ni-ép, dịch đi dịch lại mãi, đến năm 1974, mới buông tay. Như vậy tôi đã biến thành Tuốc-ghê-ni-ép chưa? Không đâu! Không đâu! Nhưng tôi không thể nói tôi không chịu ảnh hưởng của họ. Đó là chuyện xảy ra lúc nào không biết. Thì ra đó chính là "sự chuyển hoá ngầm". Những ảnh hưởng của người khác, ảnh hưởng của sách vở, cũng như là thức ăn, phải qua miệng ta nhai rồi tiêu hoá mới có thể tiếp thu. Đừng nên sợ tác phẩm văn học xông pha ngang dọc, nó thế nào cũng phải qua ba cửa ải: giáo dục xã hội, giáo dục gia đình và giáo dục nhà trường. Chỉ có những kẻ dốt nát ngu muội thì mới đọc một tác phẩm đã vội tiếp thu nguyên xi, bởi vì đầu óc họ trống rỗng, nhồi nhét được rất nhiều thứ. Nhưng hạng người này hiếm lắm. Vậy thì có bao nhiêu tội lỗi đều đổ hết lên đầu một tác phẩm, liệu có tránh khỏi mất công bằng hay không?

Cách đây không lâu có một số người tỏ ra không hài lòng với những tiểu thuyết loại "vết thương". Họ nói "văn học vết thương", là những tác phẩm tự vạch vết thương của mình ra để cho người khác thấy khuyết điểm của mình, thương tổn đến danh dự của nhà nước. Giáo sư Dương Chấn Vũ cũng đã từng bàn với tôi về vấn đề này. Hôm ấy, ông đến thăm, tôi đã nói với ông suy nghĩ của tôi trong bài "Tuỳ tưởng" số 23: "Mỗi người Trung Quốc đều có trách nhiệm xây dựng Trung Quốc thành nơi vui thú của trần gian". Ông bảo, ông tin rằng trên 95% người Hoa ở nước ngoài đều yêu Tổ quốc. Nhưng họ sẽ qua văn học vết thương, nhìn thấy những khuyết điểm của đất nước mà có phần lo ngại. Ý của ông thật rõ ràng: có bệnh thì phải chữa, chữa khỏi tức là hồi phục lại sức khoẻ. Tôi bảo rằng vết thương chưa chữa khỏi, còn ghê gớm hơn, đáng sợ hơn "văn học vết thương". Chúng ta cần nhìn thẳng vào sự thực, đừng có giấu bệnh mà không chữa.

Nhưng cho đến giờ còn có người cho rằng miễn là che kín vết thương, đừng nói ra, thì vết thương sẽ không chữa cũng lành. Bởi vậy họ không trách mình đang lên nhọt, mà trách người khác nói tầm bậy tầm bạ. Khi họ đang đặt mũi tên, kéo dây nỏ đối với một tác phẩm, họ bỗng nâng tác dụng văn học lên rất cao. Vậy mà một nhà văn lão thành, viết tiển thuyết hai mươi năm, tiếp đó lại đi biên soạn "lịch sử trang phục Trung Quốc" hai mươi năm nữa, đến ngày nay, hai ông bà già vẫn chung nhau một cái bàn viết; đến một gian phòng làm việc cũng không có. Ở đây thì tác dụng của văn học lại giảm xuống rất nhiều.

Tại sao thế? Với một người tinh thông văn học thì có thể hết sức giản đơn. Xưa nay đều thế cả. Nhưng với người không hiểu văn học như tôi, thì càng nghĩ càng thêm lẩn thẩn. Đối với tôi, con đường văn học tức là con đường tìm tòi. Tôi vẫn cần tìm tòi tiếp. Năm mươi mấy năm tìm tòi bảo cho tôi biết rằng: Đường là do người đi mà thành.

Tôi cũng chẳng phải hối tiếc vì chưa chỉ được ra cho bạn đọc một con đường sáng sủa.

Ngày 15 tháng 2.