Trước đây, trong một bài "Tùy tưởng", tôi có ghi lại cuộc nói chuyện với một số bạn bè. Tôi nói: "Hay nhất là xây dựng một nhà bảo tàng "Văn cách". Tôi không vạch ra một kế hoạch hoàn bị, cũng chưa suy nghĩ chu đáo, nhưng tôi tin tưởng, không hề lay chuyển, rằng đó là một việc nên làm. Xây dựng nhà Bảo tàng "Văn cách" là trách nhiệm của mỗi một người Trung Quốc.

Tôi chỉ nói như thế, và đợi những người khác nói thêm. Tôi tin rằng những ai đã tìm được tôi luyện trong máu và lửa của "Văn cách", sẽ không thể làm thinh. Mỗi người có kinh nghiệm riêng của mình, nhưng không ai có thể miêu tả "chuồng bò" thành "thiên đường" được, không ai có thể cho cuộc thảm sát vô nhân đạo ấy là "Đại Cách mạng của giai cấp Vô sản" được. Chúng ta có thể mỗi người nghĩ một cách, nhưng chúng ta có một quyết tâm chung: tuyệt đối không để cuộc "Văn cách" lại xảy ra lần nữa ở nước chúng ta, bởi vì một tai họa thứ hai như thế sẽ làm cho dân tộc chúng ta bị huỷ diệt hoàn toàn.

Không phải tôi nói những điều ghê sợ ấy để hù doạ. Chuyện hai mươi năm trước còn hiện lên rõ mồn một trước mắt tôi. Bao nhiêu ngày khổ sở không bao giờ quên được, mọi cách giày vò, vũ nhục tổn hại đến thiên lý, đối với đồng bào ruột thịt, phải trái đảo điên, trắng đen hỗn loạn, ai gian tà, ai trung thực, không rõ ràng; cái gì thật, cái gì giả không phân biệt, lại còn những vụ án oan, những mối hận thù, kể không xiết. Lẽ nào chúng ta nên quên hết, đừng cho ai nhắc đến nữa, để rồi hai mươi năm sau, lại phát động một "Văn cách" khác, cho đó là sự việc mới, mà làm náo loạn Trung Hoa chăng! Tôi xin hỏi: "Làm sao lại không thể được?" Mấy năm nay, tôi cứ suy đi nghĩ lại về chuyện ấy, mong tìm ra một câu trả lời rõ ràng: "Có thể, hay là không có thể?". Như vậy, đêm đến tôi mới không thấy những cơn ác mộng. Nhưng ai bảo đảm với tôi rằng: những chuyện hai mươi năm trước lại không thể xẩy ra một lần nữa? Làm thế nào tôi có thể tin mình được ngủ ngon lành, trong mộng khỏi phải huơ huơ tay lăn từ trên giường xuống đất?

Chẳng phải là tôi không muốn quên, mà là những hình ảnh ma quái, máu chảy ròng ròng cứ bám riết lấy tôi, không cho tôi quên. Tôi hoàn toàn bị tước vũ khí, tai họa giáng xuống đầu như thế nào, bi kịch phát sinh ra làm sao, tôi đóng vai trò giận hờn mình, ghét bỏ mình như thế nào, để rồi từng bước đi xuống hố sâu! Tất cả những chuyện đó như vừa mới xảy ra hôm qua. Tôi không chết, nhưng cơ hồ bị giày xéo, giẫm đạp đến nỗi thành phế vật. Biết bao tài hoa đang độ toả sáng bị diệt vong trước mắt tôi. Biết bao sinh mạng thân yêu ngã xuống bên cạnh tôi. "Không thể lại có những chuyện như thế nữa, hãy lau khô nước mắt mà nhìn về phía trước". Bạn bè an ủi tôi, cổ vũ tôi như thế. Tôi vừa tin vừa ngờ, bụng nghĩ: "Cứ chờ xem”, cho đến lúc nghe người ta tuyên truyền "thanh trừ ô nhiễm tinh thần".

Bây giờ tôi vừa vào bệnh viện. Ấy là lần vào thứ hai. Tôi bị bệnh Parkinsơn, là bệnh nhân khoa thần kinh. Năm trước ngã gãy chân trái, đã khỏi nhưng ngắn mất 3 centimét, đã thoát khỏi cái giá gỗ kẹp ở chân. Tôi chống gậy, gắng gượng mở đài nghe tin tức, tối thì ra Hội trường ngồi xem ti vi, từ 3 giờ chiều người quen vào thăm thường cho biết một vài tin không chính thức rất lạ lung. Tôi vào nằm viện chưa mấy ngày mà không khí đã rất căng thẳng. Hàng ngày đài đưa tin cán bộ lãnh đạo tỉnh nọ, thị trấn kia phát biểu về vấn đề "thanh trừ ô nhiễm tinh thần". Một số các nhà văn, nghệ sĩ thay nhau tỏ quyết tâm "thanh trừ ô nhiễm". Nghe nói trong Quân đội đòi chiến sĩ phải nộp hết những tấm ảnh chụp chung với các nữ đồng chí, bất cứ là bạn bè hay thân thuộc. Lại nghe nói ở Thủ đô, cơ quan nọ sắm sẵn một lô dây da bò để ở phòng thường trực, đưa cho các cô để tóc xõa phải buộc lại hẳn hoi mới cho vào cổng. Bề ngoài, tôi trấn tĩnh được, nhưng tối đến đi vào phòng bệnh nhớ đến một số tình huống hồi phát động "Văn cách" năm 1966, tôi không thể không cảm thấy phong ba bão táp sắp tới gần. Tai hoạ lớn lại sắp xảy ra. Tôi không sợ hãi, tôi chẳng lưu luyến cái thân tàn này chút nào cả. Nhưng tôi nghĩ mãi không ra: "lẽ nào nhất định phải làm một lần "Văn cách" nữa, để xô đẩy dân tộc Trung Hoa xuống vực sâu, vạn kiếp cũng không ra khỏi nữa", vẫn chẳng ai trả lời tôi rõ ràng cả. Những tin không chính thức ấy, càng ngày càng nhiều. Tôi phảng phất thấy trước mắt có một cái chổi to đang quét, quét. Tôi vừa ngồi đếm: một ngày, hai ngày, ba ngày vừa chờ đợi. Thời gian mới dài làm sao! Chờ đợi mới khổ làm sao? Tôi chú ý đến đám mây đen trên đầu càng lâu dày, bốn phía tiếng trống càng lâu càng mạnh. Có điều đầu óc tôi còn tỉnh táo, tôi vẫn có thể đem những sự việc phát sinh lúc này đối chiếu với quá trình tiến triển "Văn cách" lần trước. Tôi không nghe hô khẩu hiệu "Vạn tuế", người ta không tỏ thái độ, cũng không bỏ khí giới đầu hàng. Mọi cái cứ tiếp tục như thế. Tiếng sấm từ đằng xa đưa lại, những giọt mưa bắt đầu rơi xuống. Nhưng không đầy một tháng, có người diễn thuyết, nói quét mà vẫn không quét hết "bụi bặm”. Mây đen cũng không biết bị thổi tan đi đâu. Bọn đánh trống thổi kèn đành phải im hơi, biệt tăm biệt tích. Lúc đó, chúng ta mới tránh khỏi tai họa.

Tháng Năm 1984, Hội Văn bút Quốc tế họp lần thứ 47 ở Đông Kinh, Nhật Bản. Tôi được mời sang tham dự. Bài nói chuyện của tôi được thảo trong bệnh viện, Tôi yên tĩnh nằm lại đó đến nửa năm sau mới ra. Người đến thăm không ngớt. Tin tức không chính thức vẫn chưa hết. Thật hay giả, tôi đành phải phân tích theo đầu óc mình. Ở trong phòng bệnh tôi không bị quấy rầy. Phải cám ơn những người còn nhớ đến "Văn cách", họ không thể để cho kẻ khác lại lấy máu họ mà tưới tắm cho hoa "Văn cách". Hoa mà tươi, tắm bằng máu người, thì tươi thắm đấy, nhưng có chất độc, giá để thứ hoa đó lại nở thì dù chỉ là một bông tôi cũng bị lôi ra khỏi bệnh viện, không được nằm lại điều trị.

Qua nửa năm suy nghĩ và phân tích, tôi hoàn toàn rõ ra rằng: nếu phát sinh một cuộc "Văn cách" lần thứ hai, thì không phải là không có đất, không có thời tiết, trái lại, hình như mọi cái đều được sẵn sàng, nếu như "thời gian không đầy một tháng" nói ở trên kéo dài, thì chỉ cần một chút nữa là cục diện sẽ rắc rối to. Bởi vì những kẻ nhờ "Văn cách" mà kiếm chác được đều đang sống cả...

Tôi không cần phải nói thêm. Không ít thư từ của bạn bè và độc giả gửi tôi; những bài tán đồng trên báo chí nói sâu sắc và toàn diện hơn, kiên quyết hơn. Họ cảm nhận thấm thía, họ cũng đã gặp những cảnh ngộ đau đớn. "Nhất định không để lịch sử xấu xa ấy tái diễn, dù chỉ là mảy may!". Họ đều nói như thế cả.

Xây dựng nhà bảo tàng "Văn cách", không phải là việc của cá nhân người nào. Chúng ta cũng có trách nhiệm làm cho con cháu chúng ta đời đời ghi nhớ bài học thảm khốc của mười năm ấy. "Không để cho lịch sử tái diễn", không nên làm cho lời nói trống rỗng. Muốn cho mọi người nhìn được rõ, nhớ được kỹ, thì hay nhất là xây dựng một nhà bảo tàng "Văn cách", đưa ra những chứng cứ cụ thể có thực, nêu lên những tình cảnh chân thực rung động lòng người, mà thuyết minh những sự việc xẩy ra trên đất Trung Quốc này mười năm trước. Để cho mọi người nhìn thấy toàn bộ quá trình, tưởng tượng lại những việc mỗi cá nhân làm trong mười năm ấy, bỏ mặt nạ ra, moi hết lương tâm ra, để lộ bộ mặt thật của mình, trả hết những món nợ, to hay nhỏ, trong quá khứ. Không có tư tâm mới không sợ bị lừa, dám nói thật mới không nhẹ dạ nghe nói láo. Chỉ có ghi nhớ "Văn cách" nhập tâm mới có thể ngăn cho lịch sử không để tái diễn "Văn cách" quay trở lại.

Xây dựng nhà bảo tàng "Văn cách" là một việc tất yếu; không quên "quá khứ” mới có thể làm chủ tương lai được.

Ngày 15 tháng 6 năm 1986.