Giữa giai đoạn 1986 tới mùa xuân 1990, Donald Trump thu về ít nhất 375,2 triệu đô từ các hoạt động kinh doanh. Ông lấy tiền từ các giao dịch bất động sản; sinh lời từ đầu tư thâu tóm. Ông kiếm được 90,5 triệu từ thành phố Atlantic, bòn rút tiền từ các casino như Trump Plaza và Trump’s Castle. Dòng tiền trung bình của Trump được ghi nhận 1,6 triệu đôtuần cho 233 tuần. (141) Tính ra là 230.000 ngàn đôngày, gần 10.000 đôgiờ, 160 đôphút, và 2,66 đôgiây.
Ấy vậy mà mùa xuân năm 1990, người ta chứng kiến cảnh Donald Trump không thể thanh khoản cho dự án của mình. Làm sao người từng tuyên bố là tỉ phú trước cả thế giới lại chậm chi trả hàng tháng trời cho các nhà thầu xây dựng dự án Taj Mahal mới, mở cửa vào ngày 5 tháng Tư năm 1990? (142) Làm sao có thể không đủ điều kiện tài chính để vay mượn 73 triệu đô xây dựng Resort Casino Castle cạnh vịnh San Francisco?
Chắc chắn 375,2 triệu đô không phải lợi nhuận thuần1. Nó còn phải trừ vào tiền thuê luật sư, các ngân hàng đầu tư và trả lãi cổ phiếu bán ra. Nhưng nó cũng không phải số tiền thu về từ các khoản đầu tư của Trump, vì không có lấy số liệu đáng tin để chứng thực. Ví dụ dễ hiểu hơn, giới quan sát tự do năm 1990 nói rằng Trump đã nhận hàng triệu đô la là tiền phí phát triển và lợi nhuận hoạt động từ ba tòa nhà ở Manhattan – Grand Hyatt Hotel, Trump Tower, và Trump Parc. Nhưng không ai biết con số thực sự là bao nhiêu. Tất cả những gì chúng ta chứng kiến là các tuyên bố gây mâu thuẫn liên tục của ông.
1 Thuật ngữ kinh tế: pure profit, lợi nhuận khi đã trừ đi toàn bộ chi phí.
Mặc cho dòng tiền khổng lồ thu về sau bốn năm, giới ngân hàng Manhattan vẫn trụ ở phòng hội nghị của Trump Tower cả tháng trời vào năm 1990 vì Trump mặc cả với họ về việc vay nợ để vận hành đế chế kinh doanh. Trump đang rơi vào nguy cơ mất các casino vì không có khả năng thanh khoản số nợ. (143) Theo quy định của Đạo luật Kiểm soát Casino của New Jersey, một chủ sở hữu casino được yêu cầu phải có khả năng chi trả hóa đơn khi đến hạn. Nếu không thể, anh ta hoặc cô ta sẽ bị đào thải. Nhưng sẽ không sao nếu chủ casino không thể trả nợ nhưng có thể thuyết phục bên tín dụng gia hạn nợ. Và nợ cũ có thể được đáo hạn bằng nợ mới. Nhưng cứ hễ không trả được nợ, Hội đồng Kiểm soát Casino2 sẽ tịch thu giấy phép casino, giữ quyền điều hành, ủy quyền cho một cá nhân đến khi chủ thầu mới được duyệt.
2 Casino Control Commission, được thành lập chiếu theo Đạo luật Kiểm soát Casino.
Theo luật pháp quy định, Trump có trách nhiệm chứng minh ổn định tài chính bằng “chứng cứ thuyết phục và rõ ràng”. Gần hai mươi năm trước khi Quốc hội quyết định không để các ngân hàng lớn vỡ nợ3, chính quyền bang New Jersey cũng có cuộc tranh luận tương tự với kẻ tự xưng là tỉ phú này. Nếu bang thông qua, Donald Trump sẽ cần tới gói cứu trợ từ chính phủ để đế chế của mình được an toàn.
3 Thuật ngữ “Too big to fail”, tác giả ám chỉ thời điểm Quốc hội vào giữa giai đoạn khủng hoảng kinh tế Mỹ 2008, quyết định cấp các gói cứu trợ cho các ngân hàng hàng đầu quốc gia để các ngân hàng này không vỡ nợ.
Chính vào lúc này, Trump nói với tôi và những nhà báo khác rằng tài sản của ông trị giá 3 tỉ đô. (144) Đó là tuyên bố đáng ngờ vì đơn giản vào tháng Hai năm 1990, Trump bỏ luôn việc thanh toán các khoản nợ cá nhân.
Chỉ vài tuần sau, tôi có trong tay chứng nhận tài chính cá nhân của Trump, trong đó dự đoán rằng thu nhập của ông sẽ rơi từ 748.000 đô năm 1992 xuống còn 296.000 đô năm 1993. (145) Tất nhiên đó là con số lớn với hầu hết mọi người, nhưng không phải với một “tỷ phú” luôn giữ vững hình tượng cá nhân của mình.
Báo Philadelphia Inquirer tung tin ngay về vụ việc, nội dung rằng cho dù Trump sở hữu bao nhiêu, ông không còn là tỷ phú như đã tuyên bố nữa. Ngay sau khi tin tức được đăng tải, phía quan chức quản lý casino cũng công khai tài liệu cho thấy tài sản của Trump đã giảm so với mức 1,6 triệu đô như ban đầu. Thậm chí, kỳ hạn thanh toán 1 tỉ trái phiếu do ba casino ở Atlantic phát hành cũng sẽ tới trong vòng 90 ngày nữa.
Trước tin tức lan truyền, khoảng 100 nhà cung cấp cho casino mới mở Trump Taj Mahal đã sử dụng pháp lý để bảo vệ lợi ích của họ, như yêu cầu giấy thế chấp và các phương pháp nhằm đảm bảo hoàn nợ. Hãng hàng không Trump Shuttle, với các chuyến bay đi đến giữa Boston, New York và Washington đang ra sức đầu tư với tốc độ chóng mặt4. Trump từng nói rằng máy bay của hãng được trang bị bồn rửa mặt và khóa an toàn bằng vàng, nhưng thực tế Shuttle chỉ trị giá 1 triệu đô la. Con số đó không đủ để trả lương cho nhân viên, cung cấp nhiên liệu cho những chiếc Boeing 727, hay trả phí bảo trì (phí rất cần thiết vì toàn bộ 22/23 máy bay đã hoạt động hơn 20 năm).
4 Thuật ngữ chuyên ngành “burn cash” chỉ hoạt động đầu tư hết số vốn ban đầu của một doanh nghiệp mới.
Việc Trump khó mà đáp ứng nổi những yêu cầu ổn định tài chính theo Đạo luật Kiểm soát Casino đặt ra một câu hỏi: Phía kiểm soát có quản lý tài chính của Trump kể từ khi ông được cấp phép casino năm 1982 hay không? (147) Câu trả lời rõ ràng là không.
Các quan chức quản lý casino đã quá bận với những nhiệm vụ họ cho là quan trọng. Ví dụ như vụ tập kích rạng sáng bắt một người bồi bàn tên Diane Pussehl. Cô này đã bị lôi khỏi giường và cáo buộc ăn cắp 500 đô tiền xu trên sàn casino khách sạn Harrah. Thẩm phán gạt bỏ vụ án nên phía kiểm soát chỉ ghi nhận tội vi phạm đạo đức. Họ răn đe truất giấy phép hành nghề của Pussehl, cho rằng cô không đủ nhân phẩm để làm việc tại casino. Nhưng cô vẫn giữ được bằng của mình.
Cục Thi hành Luật Đánh bạc (DGE) thường xử dồn dập với những người nhỏ bé như Pussehl, nhưng khi đụng đến những tầng lớp cao hơn – như các chủ sòng bài hỗ trợ các khách hàng có liên hệ với khu vực buôn lậu thuốc Medellin (Colombia), hay các cáo buộc khách hàng lớn nhất của Trump, Bob Libutti, làm giả sổ sách mua xu đánh bạc5 - thì họ lại vờ như không biết. Chính môi trường hoàn hảo này đã tạo điều kiện cho Trump.
5 Từ gốc “gambling chips”: Tiền giả, xu hình tròn, dùng trong các sòng bài.
Nhưng với số nợ không thể trả và sự hiện diện của các ngân hàng ở Trump Tower đã khiến DGE không thể làm ngơ được nữa. (148) Và do ngày càng nhiều báo đăng tải tình hình tài chính của Trump, DGE tuyên bố sẽ vào cuộc.
Bảy mươi ngân hàng là chủ nợ lớn nhất đã yêu cầu Trump bổ nhiệm người mà họ tin tưởng vào các văn phòng chính của ông: Steven F. Bollenbach, người sau này sẽ dẫn dắt khách sạn Hilton Hotels và giám đốc tài chính của Disney. (149) Bollenbach từng đụng độ với Trump. Năm 1987, vào ngày đầu tiên với cương vị giám đốc tài chính cho chuỗi khách sạn Holiday Corporation – cũng là chủ sở hữu nhãn hiệu trước đó Holiday Inn và đối tác đầu tiên với Trump trong dự án casino Trump Plaza – Trump đã cố thâu tóm công ty của người này. Bollenbach đã chỉ đạo thành công Holiday tránh cuộc tấn công từ Trump.
Bollenbach đã dành nhiều ngày trong văn phòng Trump xem qua các hợp đồng, giấy nợ, và các tài liệu khác. Thay vì nghe Trump khoác lác về kế hoạch tranh cử trong vòng 25 năm tới, nhiệm vụ của Bollenbach lúc bấy giờ là tìm hiểu “chuyện gì đang diễn ra”.
Vào tháng Ba cùng năm, Trump thừa nhận với Hội đồng Kiểm soát Casino tài sản ròng của ông là 1,5 tỉ đô, chỉ một nửa so với các tuyên bố trước đó. Trong khi đó, bảy mươi ngân hàng đã thuê công ty kế toán Kenneth Leventhal & Co. rà soát lại sổ sách. Bởi vì một đánh giá khách quan về tình hình tài chính của Trump lúc này là vô cùng quan trọng. Ngoài ra, các ngân hàng lớn của New York đề xuất ứng trước 60 triệu đô để Trump không phải bán tống bán tháo tài sản của mình, nhưng không phải tất cả ngân hàng đều đồng ý với đề nghị này. Ba ngân hàng Nhật Bản gồm Sumitomo, Mitsubishi và Dai-Ichi Kangyo cùng ngân hàng của Đức là German Dresdner Bank và hai ngân hàng nhỏ tại New Jersey là First Fidelity và Midlantic lảng tránh đề nghị. Nhưng thỏa thuận yêu cầu hoặc là tất cả ngân hàng đồng ý hoặc là đề nghị sẽ không có hiệu lực. Cuối cùng tất cả ngân hàng, ngoại trừ Dresdner, đã chấp thuận. Do không còn chủ nợ nào tin tưởng Trump, đánh giá khách quan từ công ty Leventhal là điểm mấu chốt để biết được tình hình tài chính thực sự của Trump.
Báo cáo sau đó của Leventhal cho thấy rằng Trump không hề là tỷ phú. Tài sản ròng của ông chỉ ở xấp xỉ 295 triệu đô. Tôi đăng ngay thông tin vừa rồi lên trang nhất báo Philadelphia Inquirer với tiêu đề: “Ngân hàng tiết lộ tài sản của Trump thấp bất ngờ”6 kèm dòng dẫn “Bạn còn có thể giàu hơn Trump”. (150)
6 Tựa gốc: “Bankers say Trump may be worth less than zero”.
Trump ghét tiêu đề đó cùng hiệu ứng mà nó đem lại. Nó rộ lên vào thời điểm then chốt Trump đang nỗ lực giữ lấy các casino của mình. Ông ấy đáng ra đã có thể bị đào thải nếu DGE khởi tố các tội phạm cao cấp theo cách cứng rắn như đã làm với Diane Pussehl. Thay vào đó, Hội đồng Kiểm soát Casino đã chịu lắng nghe lời khai không có tí gì cố gắng về điều kiện tài chính ổn định của Trump. (151) Thomas Auriemma, luật sư phía DGE, hỏi những người đại diện cho Trump những câu hỏi dễ dàng và không liên quan để che đậy lỗ hổng giữa tài sản đang sở hữu và các món nợ cần được thanh toán. Báo cáo của công ty kế toán Leventhal cho thấy tình hình tài chính của Trump đang tiêu tan một cách nhanh chóng. Thay vì sở hữu 24 triệu đô tiền mặt vào cuối năm, Trump được dự đoán sẽ không còn đồng xu nào vào thời gian đó.
DGE đã chuẩn bị bản báo cáo dài 111 trang, ghi nhận rằng Trump đã nợ 3,2 tỉ đô. (152) Trong số đó, Trump bảo lãnh cá nhân 833,5 triệu đô. Với con số này, nếu không được sự đồng thuận từ các chủ nợ, Trump sẽ phải đối mặt với tình trạng phá sản hàng loạt theo hiệu ứng domino. Vì chỉ cần một chủ nợ đòi thanh khoản, những người khác cũng sẽ làm theo, dẫn tới hỗn loạn.
Có hơn một ngàn luật sư cùng làm việc với Trump và các chủ nợ để tìm ra ít nhất một thỏa thuận chung nhằm giúp ông ấy đứng vững, hy vọng tối thiểu hóa thất thoát nợ mà không phải rà soát quá kỹ về tài chính của Trump. Đội ngũ luật sư này đã ra giá 11 triệu đô cho dịch vụ họ cung cấp.
Một điều khoản trong thỏa thuận yêu cầu Trump trả tiền đều đặn. (153) Theo đó, ông phải xoay sở 450.000 đôtháng, thấp hơn mức chi trả 583.000 đô vào tháng Năm năm 1990 (tương đương hơn 1 triệu đô vào năm 2016). Nhưng con số này là quá lớn tới nỗi tờ New York Times trích lời một tỷ phú rằng “Tôi không biết làm sao để kiếm được 450.000 đôtháng. Đó đúng là kỳ tích”.
Để ngăn chặn tình trạng hỗn loạn trong trường hợp đế chế Trump vỡ nợ hoàn toàn, thỏa thuận cũng yêu cầu sự đồng ý nhanh bởi ít nhất bốn trên năm thành viên Hội đồng Kiểm soát Casino. Khi hai ủy viên bắt đầu những câu hỏi gây nghi ngại, luật sư của Trump, Nick Ribis, đã xin nghỉ giải lao. Hơn chục nhà báo ngồi ở dãy đầu đứng dậy khi hội đồng hoãn lại, một vài người trông ngơ ngác. Tại sao họ lại giải lao trong khi phải kết thúc ngay bây giờ?
“Họ tập dượt cho câu trả lời tiếp theo”, tôi giải thích cho các đồng nghiệp. “Khi họ trở lại, họ sẽ đưa ra nhân chứng nói rằng Trump sẽ bị các ngân hàng dần một trận nếu hội đồng không bỏ phiếu chấp thuận thỏa thuận của họ ngay lập tức”.
Có một từ mà tôi biết sẽ không được nói tới, phá sản. Đó là lý do tại sao họ cần phải tập dượt, để truyền tải tình trạng phá sản cho phía hội đồng mà không nói từ đó ra, đó hẳn là lệnh cấm từ Trump. Người hiểu biết báo giới quá rõ như Trump biết rằng từ này sẽ dễ dàng trở thành tiêu đề cho hai tờ báo yêu thích – New York Post và New York Daily News – nhưng nếu không được nhắc tới, nó sẽ không phải xuất hiện đầu tiên hầu hết trên các mặt báo. Lý thuyết của Trump quả thực đúng.
Sau thời gian nghỉ, Thomas Cerabino, luật sư chính trong các buổi đàm phán vỡ nợ, đứng dậy. “Chuyện gì sẽ xảy ra nếu hội đồng chưa chấp nhận thỏa thuận giữa Trump và các ngân hàng?”, luật sư Thomas Auriemma của DGE hỏi. “Tôi nghĩ sẽ dẫn tới nguy cơ sụp đổ [của thỏa thuận]”, Cerabino đáp trả.
Một trong hai ủy viên phe nghi ngại đã hỏi rõ hơn: Chuyện gì sẽ xảy ra nếu hội đồng không chấp thuận ngay tức thì?
Cerabino trả lời chậm rãi, cẩn trọng dùng từ: “Các ngân hàng sẽ ngừng hỗ trợ và làm bất cứ điều gì cần thiết để bảo vệ lợi ích của họ và điều đó không tốt chút nào cho Trump Organizations”.
Nhờ câu trả lời của các luật sư, Trump tránh được từ “B”7 nhưng đủ để các ủy viên hiểu tình trạng phá sản đang chực chờ. Báo Philadelphia Inquirer tiếp tục giật tít tiêu đề “Đế chế Trump có thể sụp đổ bất ngờ, ban hội thẩm Casino đã thông báo”. (154)
7 Ý chỉ “Bankrupt” hay “Bankruptcy”.
Toàn bộ các nhà báo bỏ lỡ phần cốt lõi, trừ hai trong số đó đã được báo về mục đích thực sự của phiên điều trần. Đó là bởi vì từ bankruptcy không được đề cập, họ cũng không cần phải ám chỉ tới nó.
Nhiều nhà báo trích dẫn chính xác những gì họ được nghe mà không biết nhiều về vấn đề đằng sau. Điều đó giúp Trump và những người ủng hộ ông dễ dàng tung tin giả. Họ là những người biết được bản chất và kết nối với nhau cùng đưa ra cách đáp trả khó lường trước: phàn nàn với các chủ biên, đe dọa tranh chấp pháp lý, và vạch trần trước công chúng. Chiến thuật này được sử dụng ngay ngày hôm sau, trước khi phiên điều trần thứ hai bắt đầu.
Khi tôi bước vào, vài nhà báo xông tới tôi, một người cầm bài báo trang đầu của tôi và hỏi khi nào nó được tháo xuống. Họ nói rằng luật sư Ribis nhận xét đây là bài báo hoàn toàn sai sự thật. Tôi tiến về Ribis, hỏi một vài câu hỏi ngắn. Nhưng các câu trả lời của vị luật sư lại chứng minh lập luận của tôi là đúng, thế là tôi buộc ông ta xác nhận sẽ không yêu cầu xóa bài đăng hay sửa thông tin trên đó.
Khi phiên điều trần bắt đầu, các ủy viên chỉ có một lựa chọn. Một là chấp thuận “thỏa thuận liều lĩnh” phía ngân hàng, hai là dùng bằng chứng khủng hoảng tài chính để tước giấy phép kinh doanh của Trump.
Bốn trong năm ủy viên, đều tham gia chính trị, sử dụng quyền lực của họ đề giành lợi thế cho Trump. Hội đồng quyết định rằng các ngân hàng được tự do tịch biên tài sản của Trump. Nhưng giấy phép casino sẽ không nằm trong danh mục đó. Ngoài ra, các ngân hàng được quyền tịch thu các khách sạn lớn và tự do quyết định về hoạt động kinh doanh của nó chiếu theo điều khoản của thỏa thuận. Thỏa thuận này, thứ nhất là đồng ý để Trump không cần trả toàn bộ số nợ, thứ hai là ứng trước 60 triệu đô để giúp Trump trụ lại.
Như vậy Donald Trump đã được cứu khỏi bờ vực phá sản vì thói chi tiêu bất cẩn, bởi chính phủ nhầm tưởng rằng ông quá mạnh để có thể sụp đổ - Bang New Jersey cuối cùng cũng bảo đảm lợi ích của Trump hơn lợi ích của các ngân hàng và người dân gửi tiền vào các ngân hàng đó.
Nhiều năm sau, khi tranh cử Tổng thống, Trump từng có lời phát biểu dường như gợi nhắc về sự kiện này, mặc dù không đề cập trực tiếp. Đó là vào mùa xuân 2016, Trump trả lời đài CNBC rằng: “Tôi đã từng vay mượn nên tôi biết rằng bạn có thể được giảm giá [khoản vay đó]. Và tôi xoay sở cực kỳ tốt với các món nợ. Hiện tại, tất nhiên, tôi đã rất dũng cảm và anh hùng, nó rất hiệu quả, và nó giúp tôi tốt hơn”. (155)
Nhưng thậm chí dù đã được ưu ái giảm khá nhiều phần nợ, Trump vẫn rơi vào rắc rối tài chính. Trước Giáng sinh năm 1990, Trump một lần nữa hết tiền. Nhiều nhà thầu khách sạn Taj Mahal không được trả tiền, và sẽ không được trả trong nhiều năm, thậm chí bị quỵt luôn sau đó. Đó là khởi đầu để Trump không còn thích thú góp vốn với tư cách chủ doanh nghiệp nữa.
Năm 1991, khách sạn Trump Taj Mahal bước vào giai đoạn hai của thời kỳ phá sản, cũng là dự án phá sản đầu tiên của Trump. Ông sau đó bán sạch cổ phiếu của các casino, khiến các nhà đầu tư gần như mất sạch tiền (trong khi Trump vẫn thu về hàng triệu đô la tiền lương, tiền thưởng để xoay sang trả món nợ xấu của mình). Tới tận lần phá sản thứ tư, các chủ nợ mới yêu cầu thành công để Trump tuyên bố phá sản.
Hiện tại, Trump vẫn nhún vai xem nhẹ bốn lần phá sản khiến các nhà đầu tư mất hơn 1,5 tỉ đô, và nói rằng nó là thủ thuật kinh doanh cao thủ để tái cấu trúc nợ. Thực chất, có tận sáu lần phá sản. Lần cuối cùng là vào năm 2014, khi Trump là nhà đầu tư thấp bé nhất trong dự án Trump Taj. Ông sau đó bị gạt khỏi các vai trò chủ chốt trong dự án casino cuối cùng mang tên ông này.
Nhưng trở lại năm 1990, chắc hẳn Trump phải sợ từ “phá sản” như bây giờ, sợ những câu hỏi quái chiêu từ Hugh Hewitt hay Megyn Kelly của các show đài Fox News. Nếu chính phủ không nghiêng về phía Trump, chúng ta chắc chắn sẽ không thể nhìn thấy một Donald Trump trong tương lai sống tại Nhà Trắng, mà là chết chìm trong nợ nần.
