Trước khi xây dựng Trump Tower trên đại lộ Fifth Avenue, Trump phải phá dỡ trung tâm thương mại Bonwit Teller, nơi phục vụ cho các quý bà thời thượng từ năm 1929.
Mặt tiền mười hai tầng của Bonwit được trang trí với hai bức phù điêu lớn ở giữa các ô cửa sổ. (116) Nó là biểu tượng vô giá của phong trào Art Deco1: hai phụ nữ khỏa thân được cho là vũ công cùng chiếc khăn choàng cổ bay theo gió, được tạc bằng đá vôi. Cổng chính của tòa nhà được lắp những khung sắt đính trên đó là các chi tiết như thánh Benedict bằng niken, nhôm và các nguyên liệu khác, tạo hiệu ứng như món trang sức lớn phản quang vào ban đêm. Tạp chí American Architect năm 1929 đã từng nhận xét kiến trúc trên như “viên kim cương lấp lánh giống như hàng hóa bên trong tòa nhà của nó vậy”.
1 Trường phái nghệ thuật mang tính chiết trung ra đời tại Pháp từ năm 1920. Đặc điểm của trường phái là này các hình khối kiểu Cubic hay Zigzac mạnh mẽ.
Trump từng quả quyết với những người dành sự tiếc nuối cho vẻ đẹp kiến trúc đó rằng sẽ chuyển công trình vào Bảo tàng nghệ thuật Metropolitan nếu việc di dời không quá tốn kém. (117) Nhưng sau đó Trump đã không giữ lời.
Thay vì chọn một nhà thầu phá dỡ có kinh nghiệm, Trump lại thuê nhà thầu Kaszycki & Sons, vốn là công ty lau chùi cửa sổ do một kẻ lưu vong người Ba Lan làm chủ. (118) Vậy là 200 công nhân cứ hướng lên trời mà đập vỡ tòa nhà vào giữa mùa đông năm 1980. Họ làm việc mà không có mũ bảo hộ; không có khẩu trang ngăn hít phải các lớp a-mi-ăng bay xung quanh – một loại chất khoáng có thể gây ung thư; không có kính bảo hộ để tránh các vụn bê tông hay thép thỉnh thoảng rơi xuống; không có dụng cụ chuyên nghiệp và họ phải đập vỡ tòa nhà mười hai tầng bằng búa tay. (119)
Trong khi đó, Trump luôn giám sát công trình, không chỉ khi tới thăm công trường (nơi nhiếp ảnh gia từng chụp Trump đứng cười tươi đội chiếc mũ bảo hộ), mà còn từ một văn phòng có tầm nhìn sang thông thoáng mà ông thuê ngay đối diện đại lộ Fifth Avenue. (120)
Lực lượng công nhân này không phải công dân Mỹ, mà “đến từ Ba Lan không lâu trước đó”, theo lời của tòa án liên bang. (121) Tòa án cũng cho rằng “họ là những người cư trú bất hợp pháp và ‘làm chui’. Không có tài liệu về lương bổng được lưu lại, cũng không có ghi chép bảo hiểm xã hội hay đóng thuế và họ không được trả lương đúng theo quy định pháp luật. Họ nói rằng phía công ty sẽ trả 4 đô la hoặc 5 đô la một giờ, làm việc 12 giờ một ngày và bảy ngày trong tuần. Trên thực tế, họ không được trả đủ như thỏa thuận và cũng không đúng hạn”.
Nhiều người trong số lực lượng phá dỡ, sau này được gọi là Đoàn người Ba Lan2, (122) lưu trú tại công trường, ngủ trên nền bê tông trống không lạnh lẽo. (123) Vào ban ngày, có khoảng 30 hoặc 40 công nhân, nhưng con số này lên tới 200 vào ban đêm và luôn có người đứng bên ngoài giám sát tiến trình hoạt động.
2 Polish Brigade.
Chán nản với cảnh lương bấp bênh, một vài trong số công nhân đã tóm lấy Thomas Macari, đại diện của Trump. Họ lôi người này lên một trong những tầng cao nhất và đe dọa đẩy xuống. Những người lao động này, giống như những kẻ đói khát, yêu cầu được trả lương. Nếu không, họ sẽ ngừng làm việc.
Khi Macari kể lại sự việc, Trump hoang mang gọi ngay cho Daniel Sullivan – một người môi giới lao động, thường cung cấp tin tức cho FBI, nghi can trong vụ mất tích Jimmy Hoffa3 và là người đàm phán chính cho Trump khi ký hợp đồng tuyển dụng với nhân viên khách sạn Grand Hyatt.
3 Jimmy Hoffa: cựu chủ tịch Nghiệp đoàn Lái xe tải quốc tế, mất tích vào ngày 30/7/1975. Ông là một trong những nhân vật quyền lực và nổi tiếng nhất nước Mỹ lúc bấy giờ, sự nghiệp của ông được cho có liên can tới mafia, các tội phạm kinh tế và chính trị.
“Donald nói rằng đang gặp rắc rối”, Sullivan làm chứng sau đó, “và thừa nhận cũng như xin tôi lời khuyên – rằng ông ấy đã thuê một vài công nhân làm chui người Ba Lan. (124) Tôi đã phản ứng và nói rằng “Tôi nghĩ ông điên rồi”. Và khuyên ông ấy nên sa thải họ”.
Sau này khi Sullivan trả lời phỏng vấn của tôi, hay với Wayne Barrett và những nhà báo khác, đều nói rằng thuê những công nhân Ba Lan cư trú trái phép và không trang bị thiết bị bảo hộ cho họ không chỉ là hành động ngu ngốc, mà còn là không có lương tâm. Trong tất cả các vụ giao dịch với Trump, Sullivan luôn ngạc nhiên trước những bất cẩn khi làm kinh doanh của ông. Nhận xét rằng Trump sẽ tận dụng mọi cơ hội để kiếm thêm lợi nhuận hoặc cắt giảm chi phí. “Đạo đức luân thường sẽ không có nghĩa lý gì” khi Trump nghĩ tới tiền, Sullivan đã nhiều lần nói vậy.
Theo Sullivan, chỉ có sự tham lam và vô cảm mới có thể khiến Trump cho phép công nhân làm việc thiếu nón bảo hộ và khẩu trang để tránh a-mi-ăng bay vào phổi họ. “Người lao động tháo dây điện bằng tay không”, Sullivan nói thêm.(125)
Không có một báo cáo nào về an toàn lao động từ chính phủ trung ương, bang, hay thành phố được đưa ra trong thời gian phá dỡ. Tại buổi phỏng vấn ở nhà hàng Trenton, tôi đặt câu hỏi với Sullivan tại sao một dự án tầm cỡ nằm ngay trung tâm Manhattan lại không thu hút điều tra an toàn lao động từ chính phủ. Người này chỉ nhìn tôi. Khi tôi trợn mắt để mong mỏi câu trả lời, Sullivan nói, “Anh biết tại sao mà”, liên đoàn lao động và nhà cung cấp bê tông không phải là phạm vi hoạt động duy nhất của luật sư Roy Cohn.
Tiếp tục với vụ việc. Không lâu sau khi gọi cho Sullivan, một đội phá dỡ mới đã được điều tới công trường. (126) Nhóm này là nhân viên chính thức của Housewrecker Local 95, nhưng thực ra chỉ có khoảng 15 người trong số này thuộc liên đoàn lao động. Thông thường, hoạt động thuê những công nhân không thuộc các đoàn lao động (mà trong trường hợp này là Kaszycki & Sons) làm việc tại các công trường sẽ phải tạm ngưng ngay lập tức. Nhưng, theo như thông tin do tòa án thu thập sau đó, Housewreckers Union thực chất cũng do trùm băng đảng có quen biết với Roy Cohn điều hành. Vì vậy liên đoàn này tiếp tục thuê công nhân bên ngoài, không trả lương và không đảm bảo y tế và trợ cấp xã hội.
Có một vài mánh đơn giản nhưng thông minh nhằm qua mặt liên đoàn chính thức việc thuê công nhân ngoài. Đó là những lao động không chính quy này vẫn được yêu cầu trả phí tham gia liên đoàn và các phí nghĩa vụ khác. Số tiền này được trừ vào đồng lương ít ỏi của họ, mặc dù thực chất, như thẩm phán sau này kết luận, họ không hề được đăng ký vào liên đoàn. Macari thừa nhận đã từng xem qua và đồng ý các điều khoản này trước khi chi trả cho Kaszycki.
Không chịu thua, sáu lao động Ba Lan nhờ một luật sư tên John Szabo đòi lại tiền công. Vào đầu tháng Tư, Macari xác nhận công ty lau chùi cửa sổ đã trả tiền lương cho sáu người này với tổng chi phí là 5.000 đô. Sau đó, nhiều lao động khác cũng tới tìm Szabo. Tháng Bảy, khi nhiệt độ mùa hè tăng cao, mặc dù tiền công cho mỗi giờ chỉ là 5 đô la, không trả thêm giờ, và yêu cầu 84 giờ trong tuần làm công việc chân tay nặng nhọc, số tiền lương còn nợ công nhân đã lên đến 104.000 đô.
Có một buổi nọ, để công nhân tiếp tục cầm búa, Macari xuất hiện với một cọc tiền. (127) Nhưng thay vì phát lương cho họ, theo như tòa mô tả, thì hắn đưa tiền cho quản đốc. Bất kỳ ai muốn có tiền công thì hãy hối lộ với tên này 50 đô. Sau vụ việc đó, Macari xác nhận đã trực tiếp phát tiền cho người lao động Ba Lan ít nhất hai lần.
Sau khi dự án phá dỡ kết thúc, một lao động đã đứng lên phản đối lại Housewreckers. (128) Harry Diduck đã dũng cảm kiện liên đoàn này, Trump và công ty bảo hiểm nhân thọ Metropolitan (đối tác góp vốn trong dự án Trump Tower ), đòi lại lương bổng và phúc lợi cho người lao động Ba Lan. Trump khăng khăng rằng ông không còn nợ gì cả và liên tục tìm cách hoãn phiên tòa, còn các luật sư của ông chỉ trích lập luận của nguyên đơn là vô căn cứ và không trung thực.
Khi vụ kiện cuối cùng cũng được tòa án thụ lý, Trump khai báo rằng không hề có công nhân nào chưa được thanh toán lương, hoặc thiếu các thiết bị bảo hộ. Thẩm phán Steward nhận xét cứng rắn rằng lời khai của Trump thiếu cơ sở. (129) Vị thẩm phán nói rằng sẽ rất dễ để xác nhận lại với các lao động người Ba Lan về việc được bảo hộ - vì bản thân họ chính là những người làm việc trên công trường.
Thẩm phán Steward tuyên án rằng Trump cố tình quỵt tiền lương của công nhân. (130) Bản chất của sự cố ý này là sự không làm tròn nghĩa vụ - được biết là nghĩa vụ của người được ủy thác - đối với người lao động và liên đoàn. Đây “là tội lừa đảo và bị cáo Trump có vi phạm tội danh này”.
Thẩm phán yêu cầu mức bồi thường là 325.000 đô kèm theo lãi suất. Trump, người luôn quả quyết rằng bản thân chấp hành luật pháp, vì vậy đệ đơn kháng cáo. Nhưng sau đó ông chịu hòa giải. Vụ việc sau đó khép lại, nên không ai biết số tiền hòa giải là bao nhiêu. Nhưng cuối cùng công sức của Diduck cũng đem lại kết quả ngoài mong đợi. Vụ hòa giải thực chất có hiệu lực hơn 18 năm kể từ lúc dự án phá dỡ bắt đầu.
Đối với kiến trúc của Bonwit Teller, không có tranh chấp nào sau khi các bức phù điêu ở mặt tiền và khung sắc chạm khắc bị phá hủy. (131) Người phát ngôn của Trump, xưng là John Baron trả lời báo New York Times rằng Trump yêu cầu cứ phá dỡ luôn công trình. Baron cho biết có ba nhà giám định tư vấn cho Trump rằng các biểu tượng Art Deco đó “không có giá trị nghệ thuật”. Nhưng những quản lý bảo tàng, kiến trúc sư của công trình, và chuyên gia kiến trúc nói rằng điều đó thật vô lý.
Baron giải thích việc di dời các tác phẩm nghệ thuật sẽ gây tốn kém hơn nửa triệu đô vì nó đồng nghĩa với dời ngày phá dỡ, phát sinh một số chi phí khác, và (không giải thích thêm) phải đóng thêm thuế. Lý do cuối cùng có thể khiến những người theo dõi vụ việc bị sốc; vì thực chất, bằng cách đóng góp cho nghệ thuật, Trump vẫn có thể được khấu trừ thuế. Nhưng mà tất nhiên số tiền khấu trừ đó sẽ không có nghĩa lý gì khi Trump nợ thuế thu nhập vào năm 1980, thậm chí theo các báo cáo được công bố, thời gian còn rơi vào năm 1978 và 1979, 1984, 1992, 1994 và các năm sau đó nữa.
Khung sắt chạm khắc mà tạp chí American Architect từng ca ngợi nửa thế kỷ trước cứ thế bị tàn phá. Baron nói rằng toàn bộ công trình, nếu được giữ lại, cũng không thể bán cao hơn giá 9.000 đô. Tất nhiên giới chuyên gia chỉ trích những phát ngôn vô nghĩa đó. Phía bảo tàng Metropolitan cho biết các quản lý hồi thế kỷ 20 của họ không bao giờ yêu cầu quyên tặng mẫu vật mà không có giá trị nghệ thuật trên thị trường. Họ tiết lộ rằng một giám định viên đã ước tính giá trị của chúng lên đến hàng trăm ngàn đô la. Trong khi những người khác gọi chúng là vô giá, so sánh với các công trình nghệ thuật nổi tiếng ở các tòa nhà Rockefeller Center4.
4 Khu phức hợp các tòa nhà nổi tiếng tại New York.
Nghệ nhân Otto J. Teegan, tác giả thiết kế khung sắt năm 1929, vẫn còn sống đến năm 1980. Baron từng nói rằng chúng đột nhiên biến mất. Nhưng Teegan không hề mua lại chúng. Ông và những người khác trả lời báo chí rằng họ đã bị sốc. Vì công trình “cần trục và xe tải để tháo dỡ và di chuyển, nó không thể mất hay bị trộm. Nó không phải thứ có thể bỏ vào túi áo và đi như vậy” bởi vì nó cao từ 15 tới 25 feet5.
5 Khoảng 4,5 tới 7,5m.
Vài ngày sau, Trump lên tiếng, chuyển hướng sang lo lắng về nguy cơ các phần đá vôi rơi xuống đường đi. (132) “Mối quan tâm lớn nhất của tôi là an toàn dành cho người đi đường.
Nếu một trong những miếng đá rơi xuống, họ có thể mất mạng. Điều đó không nên xảy ra”.
Theo ghi nhận của Robert Miller, một người môi giới các tác phẩm nghệ thuật từng chứng kiến cảnh tượng phá dỡ từ phòng trưng bày đối diện, các miếng đá vôi khổng lồ rơi vỡ dưới lề đại lộ Fifth Avenue. Nhưng “chúng có kích thước chỉ bằng nửa cái búa khoan và bị đập nát… rất thảm họa. Chúng thể hiện rất rõ phong cách Art Deco – tuyệt đẹp và tao nhã”.
Trump luôn lấy cớ rằng phá hủy chúng sẽ giúp tiết kiệm hơn rất nhiều tiền, khoảng 32.000 đô. “Tôi dùng tiền đó đóng góp cho các họa sĩ và nghệ sĩ mỗi tháng – nên chẳng sao cả”, Trump cho biết. Đến lúc là ứng viên Tổng thống, Trump sẽ chẳng có bằng chứng ủng hộ tuyên bố là một “nhà bác ái sôi nổi”. Câu chuyện sẽ được tôi kể tiếp ở những chương sau.
Hủy hoại công trình nghệ thuật của Bonwit Teller cùng bê bối với người lao động Ba Lan không những cho thấy kiểu làm kinh doanh bất cẩn mà còn làm lộ thêm một góc nhìn thú vị về nhân cách khiến người ta phải đặt nghi vấn nghiêm túc về lương tri của Trump. Nhiều năm trời, Trump dùng thông tin giả để đánh lừa truyền thông – và ít nhất một lần đe dọa người chỉ đơn giản đang làm nhiệm vụ được giao6. Điều này sẽ được chứng minh sau khi chúng ta xem qua những góc khuất khác của Trump, trong đó có câu chuyện về cách mà những cảm xúc cá nhân chi phối khi ông tuyên bố về khối tài sản của mình.
6 Ý chỉ tác giả trong cuộc đối thoại với Trump qua điện thoại năm 2016.
